Cyclus 2.15 SOG uitwerking college epigenetica en imprinting

Cyclus 2.15 stoornissen in ontwikkeling en groei: college epigenetica en imprinting
 Oorzaak van een ziekte
o Omgevingsfactoren kunnen invloed uitoefenen op ziekte (vb. griep), maar immuunsysteeem speelt een rol
(verdediging)  niet iedereen wordt ziek.
o Monogene aandoeningen: mutatie in erfelijk materiaal veroorzaakt altijd ziekte. Omgevignsfactoren spelen totaal
geen rol. Iedereen wordt op een random leeftijd ziek.
 Taaislijmziekte (cystische fibrose)
 Ziekte van Huntington
o Complexe aandoeningen: omgevingsfactoren en erfelijkheid spelen een rol. Per individu verschilt het ziektebeeld
doordat de een wel aan bepaalde omgevingsfactoren staat blootgesteld en de ander niet + de een heeft precies de
goede genen om de aandoening te ontwikkelen en de ander niet.
 Dit zijn multifactoriële aandoeningen: combinatie van omgevingsfactoren en genen. Heel veel genen
spelen een rol maar allen in een kleine mate.
 Soort weegschaal  bij balans: gezond en bij onbalans: ziekte.
 VB. Overgewicht, type II diabetes  ongezond eten en minder sporten (omgevingsfactoren zijn
veranderd) en erfelijke aanleg  weegschaal kantelt naar de slechte kant een ziekte ontstaat.
 Veel risicofactoren, maar goed eten en sporten  balans blijft in evenwicht en patiënt wordt
niet ziek.
 VB.Glutenintolerantie
 Komt relatief veel voor.
 Meerdere zwakke mutaties.
 In de tandheelkunde
o VB. cariës  sommige mensen zijn gevoeliger voor het ontwikkelen van
gaatjes dan anderen. Toewijden aan eetgedrag, drinkgedrag en
poetsgedrag.
 Bacteriële component  persoon afhankelijk, genetisch
bepaald: ene persoon heeft een slechter profiel dan de ander.
 Suikers
 Hygiëne
 Fluoride
 Systemische ziekten  immuunsysteem verzwakken, bacteriële
compositie veranderen  gevoeliger worden voor gaatjes.
o Deze factoren dragen bij aan het risico op het ontwikkelen van gaatjes.
o Cariës is een multifactoriële trait.
o VB. parodontitis  kan te maken met genetische aanleg, poetsen en eten.
 Samenspel tussen roken, stress, eten, poetsen en genetische aanleg.
 Sterke correlatie met stress.
 iemand kan een verhoogde gevoeligheid voor parodontitis
hebben terwijl hij goed eet etc  in dit geval goede
mondverzorging + mondhygiëne nodig.
 Drempelwaarde
o Je moet over een bepaalde drempelwaarde, trait heen om de aandoening
te ontwikkelen.
 Na drempelwaarde ontstaat kanker, overgewicht, parodontitis,
cariës.
o Buffercapaciteit
o Voor allerlei traits (lengte, gewicht, intelligentie, huidskleur, bloeddruk) is
er een “drempelwaarde”.
o Genenpool kan niet veranderd worden, maar de omgevingsfactoren wel!
o VB. lengte: een continue genetische complexe trait
 Een van de meest ingewikkelde genetische etrait.
 Meer dan 150 genen die bepalen hoe lang iemand wordt + omgevingsfactoren.
 Verschillende genotypes, allelen  zijn diploïd (je bezit er twee)
o Aa (heterozygoot)  50%
o AA  95%
o aa  95%
 Normaalverdeling ontstaat  zoveel risicofactoren en genen  voorspelling
maken van lengte.
o Iemand die alle risicofactoren voor klein zijn heeft
o Iemand die alle risicofactoren voor groot zijn heeft
o Iemand die genetisch pakket heeft voor klein zijn
o Iemand die genetisch pakket heeft voor groot zijn

,  Meeste mensen hebben een gemiddelde lengte maar je blijft extreme mensen hebben.
o Deze normaalverdeling geldt voor cariës, paro, epilepsie etc.
 Wanneer je genotypes op een rijtje zet, ontstaat altijd zo’n normaaldistributie.
o Type II diabetes
 Accumulatie van risicofactoren  drempel wordt overschreden en
persoon wordt ziek.
 Uiting van ziekte is variabel.
 Mensen die net over drempel zijn, zijn wellicht een beetje ziek
en verder op zieker.
 Ernstigere vormen zijn zeldzamer maar hebben ook meer
risicofactoren en
risicogenen.
o Bepalen van de drempel
 Drempel verschilt per ziektebeeld, trait.
 Drempel ontstaat na accumulatie van ziektefactoren.
 Drempel kan verschillen voor man en vrouw bij dezelfde
trait.
 Vb. drempel type II diabetes lager bij mannen 
door risicofactoren, meer op x?.
 Herhalingskans berekenen bij monogene AR aandoening
o Volgt wetten van Mendel  kruistabel.
o Risicoallel? (A of a?)  vervolgens herhalingsrisico berekenen met kruistabel.
o Monogeen  penetrante mutatie  je krijgt altijd ziekte.
 A  je bent beschermd.
 a  je hebt een risico.
o Recessieeve aandoening  je hebt twee mutante kopieën nodig om
aandoening te krijgen  dus aa nodig hebben.
 Kruistabel maken
 Vader A a
 Moeder A a
25% is AA = gezond
 50% heterozygoot = gezond (want recessief!) 
zijn wel dragers, maar worden niet ziek.
 ¼ = aa = wordt ziek.
 Herhalingskans monogene recessieve aandoening = 25%.
 Herhalingskans bij multifactoriële aandoeningen met drempelwaarde.
o Nu kijken naar alle risicofactoren en deze hebben wellicht niet allemaal dezelfde bijdrage.
o Vb. schisis (hazenlip)  herhalingsrisico op afwijking is groter naarmate meer familieleden de afwijking hebben.
 Ouderpaar, beide geen schisis  kans dat kind schisis heeft = 0,1%. (risicoprofiel voor krijgen van schisis
op populatieniveau is dus laag).
 Eerste kind heeft schisis, kans dat tweede kind schisis heeft = 3%. (Ouders hebben veel
omgevingsfactoren gedragen om een kind te krijgen met schisis).
 Herhalingsrisico gaat dus omhoog.
 Tweede kind heeft ook schisis, kans dat 3e kind schisis heeft = 8%.
 Uiteraard is in dit gezin de kans op schisis niet veranderd, maar de kennis over het aantal risicogenen en
andere risicofactoren wel!
o Aantal aangedane kinderen zegt iets over het aantal risicogenen dat de ouders dragen  er is een verhoging van
het herhalingsrisico.
 Kans is dus niet veranderd  er waren meer omgevingsfactoren en risicogenen.
o Dubbele schisis
 Het herhalingsrisico op de afwijking is groter naarmate de afwijking bij het aangedane familielid ernstiger
is.
 Enkele schisis vs. dubbele schisis.
 Broer of zus met tweezijdige schisis of gehemelte schisis  herhalingsrisico voor broer of zus is
groter dan wanneer broer of zus enkele schisis had.
 Broer/zusteer met
o Eenzijdige lipspleet zonder gehemelte spleet  kans: 4% voor broer/zuster.
o Tweezijdige lipspleet met gehemelte spleet  kans: 8% voor broer/zuster.
 Kans op krijgen van aandoening staat los van het herhalingsrisico.
 Herhalingskans bij multifactoriële aandoening met drempelwaarde
o Pyloris stenose  vernauwing uitgang van maag.
 Multifactoriële aandoening  komt vaker voor bij jongens dan bij meisjes op populatieniveau.