Blok 2.7 probleem 1 ‘To be or not to be… normal’
LD.1 Wat is het verschil tussen temperament en persoonlijkheid?
Verhulst H21
Persoonlijkheid is een min of meer stabiele groep eigenschappen met voor het individu kenmerkende
manieren van denken, voelen en gedragen.
Prins H5
Temperament verwijst naar eigenschappen die reeds vroeg in de ontwikkeling observeerbaar zijn en
een sterke genetische of neurobiologische basis hebben.
Persoonlijk heeft een minder sterke genetische basis en komt pas later in de ontwikkeling tot uiting.
Thomas en Chess zagen persoonlijkheidsontwikkeling als het resultaat van de interactie tussen
temperamentfactoren en de omgeving en vestigden de aandacht op individuele verschillen bij het
kind. Zij schoven op basis van 9 gedragscategorieën, 3 configuraties van
persoonlijkheidseigenschappen naar voren die frequent observeerden bij jonge kinderen:
- Het gemakkelijke kind: verkeert doorgaans in een positieve stemming, heeft regelmatige
biologische functies en lage tot matige responsintensiteit, goede aanpassing, raakt niet van
streek in nieuwe situaties
- Het traag op gang komende kind: heeft vaak een negatieve stemming, laag activiteitsniveau,
een lage responsintensiteit, is geneigd om zich terug te trekken in nieuwe situaties
- Het moeilijke kind: verkeert doorgaans in een negatieve gemoedsstemming, onregelmatige
biologische functies, hevige reacties, geringe aanpassing, is geneigd om zich terug te trekken
in nieuwe situaties.
Persoonlijkheid
5 dimensies, de Big Five of het Vijf-Factorenmodel(VFM) representeert de onderliggende structuur
van variëteit aan persoonlijkheidstrekken. De 5 dimensies zijn:
- Extraversie(E): refereert naar sociaal, assertief, dominant, energiek en optimistisch zijn, versus
een voorkeur hebben voor solitaire activiteiten, anderen volgen en introvert zijn(ook wel
surgency)→ lage order trekken: sociale inhibitie, sociabiliteit, dominantie en activiteitslevel.
- Altruïsme(A): geeft de kwaliteit van de sociale interactie weer, variërend van warm, vriendelijk,
empathisch en altruïstisch tot koud, egocentrisch en antagonistisch→ antagonisme en
prosociale neigingen
, - Consciëntieusheid(C): beschrijft de positie van een persoon tot werkgerelateerde trekken,
variërend van ordelijk, ambitieus en betrouwbaar tot wanordelijk, nonchalant en
onbetrouwbaar. Bovendien refereert deze trek naar de mate waarin een persoon
zelfdiscipline heeft en zichzelf als (in)competent beschouwt→ ook wel effortful control→ lage
orde trekken: aandacht, onderdrukkende controle en motivatie voor prestatie.
- Neuroticisme(N)/Emotionele Stabiliteit: Beschrijft individuele verschillen in (sociale) angst,
ergernis, kwetsbaarheid en negatieve emotionaliteit→ lage order trekken: angst en
prikkelbaarheid→ fearful distress en irritable distress→ ook wel negatief Affect
- Openheid voor Ervaren(O)/Intellect: Refereert naar creatief zijn en problemen en situaties met
een open geest benaderen, tegenover minder fantasierijk zijn, meer nuchter zijn en een
voorkeur hebben voor bekende paden en oplossingen.
Deze dimensies zijn gedefinieerd als tweepolig(extraversie heeft een introverte en extraverte pool
bijvoorbeeld) en conceptueel onafhankelijk van elkaar. Informatie over iemands score op Extraversie
verschaft geen informatie over zijn positie op een van de andere dimensies, bijvoorbeeld Altruïsme.
Persoonlijkheidstrekken zijn te beschouwen als mengvormen van deze 5 basisdimensies. Vijandigheid
is een mengvorm van Neuroticisme(hoog) en Altruïsme(laag).
Verschillende benadering om de persoonlijkheid van kids en adolescenten te beschrijven in termen
van de VFM-dimensies:
➢ Bottom-up: Startpunt: nieuwe hiërarchische ordening waarbij alle verschillen tussen kids en A
in kaart worden gebracht. Proces: de onderliggende dimensies van de verkregen
taxonomie(hiërarchische ordening) worden onderzocht. Er wordt getoetst of het VFM
teruggevonden kan worden. Resultaat: een vragenlijst/instrument die de 5
persoonlijkheidsdimensies meet bij kids en/of A. VOORBEELD: lexicale benadering→
opvallende en sociaal relevante eigenschappen die belangrijk zijn om individuele verschillen
tussen personen te benoemen of te beschrijven worden in de taal gerepresenteerd→
onderzoek natuurlijke taal biedt het beste uitgangspunt voor de constructie van een
taxonomie van individuele verschillen.
➢ Top-down: Startpunt: vragenlijsten die initieel ontwikkeld werden voor het meten van VFM-
dimensies bij volwassenen. Proces: deze lijsten neemt men bij kids en/of A af of herformuleert
items ervan, zodat ze meer leeftijdsadequaat zijn. Resultaat: een vragenlijst/ instrument die de
5 persoonlijkheidsdimensies meet bij kids en/of adolescenten.
➢ Benadering die vijffactorenscores berekent op basis van schalen die oorspronkelijk een ander
model dan het VFM operationaliseren, maar wel persoonlijkheidsverschillen bij kids en
adolescenten meten.
Temperamentdimensies zoals activiteit, doorzetting, impulsiviteit, energie, sociabiliteit en
emotionaliteit vinden hun directe equivalenten binnen het VFM. Er moet een integratief beeld komen
van temperament en persoonlijkheid.
Pauw 2010
Temperament is manifest vanaf babytijd, er is een sterke genetische of neurobiologische basis en het
is relatief consistent over situaties en tijd. Het heeft een multidimensionale aard en omvat
verschillende dimensies van gedragsbeïnvloedende eigenschappen die de basis vormen voor het later
ontwikkelen van persoonlijkheid.
Gedragsstijlen aanpak van T en C
Longitudinale studie van Thomas en Chess: 6 jaar lang onderzochten ze 141 baby’s door interviews uit
te voeren met de ouders. Ze vonden 9 dimensies die potentieel significant waren voor psychologische
ontwikkeling:
, - Activiteit(fysiek)
- Regelmatigheid(voorspelbaarheid van gedrag)
- Aanpassingsvermogen(reactie op veranderingen in omgeving)
- Terugtrekken bij nadering(reacties op nieuwe dingen)
- Drempel van responsiviteit(hoeveelheid stimulatie nodig om een reactie uit te lokken)
- Intensiteit van reactie(energielevel van een reactie)
- Kwaliteit humeur(hoeveel positieve en negatieve gevoelens)
- Afgeleidheid/distractibility(effectiviteit van externe stimuli in het veranderen van het gedrag
van een kind
- Taak volharding(lengte tijd en behoud van activiteit voortgezet door het kind)
Thomas en Chess zagen temperament als de hoe van gedrag(hoe intens huilt een baby) en NIET de
inhoud(wat doet een baby tijdens huilen) of de motivatie van het gedrag(waarom huilt het kind).
Ze zeiden ook dat wederzijdse interactie tussen kinderen en hun omgeving grote invloed heeft op de
aanpassing van kinderen. Hierbij betrokken ze het goodness of fit concept, die suggereert dat
opvoeden op maat moet zijn voor het unieke temperament van het kind om een gezonde
psychologische ontwikkeling te verzekeren. Ze introduceerden ook moeilijk temperament→ een
cluster van gedragsstijlen die uitdagend zijn voor opvoeders en dit kan kinderen kwetsbaar maken
voor probleemgedrag.
Uit onderzoek blijkt dat er eerder 4 i.p.v. 9 trekken zijn:
- Prikkelbare stress
- Sociale remming
- Activiteit
- Aandacht
De kritische aanpak van Buss en Plomin
Zij veranderden het model van T&C door temperament te vormen als voorloper van de ontwikkeling
van volwassen persoonlijkheid. Ze zeiden dat een trek alleen als temperamentvol gezien kon worden
als het aan 5 criteria voldeed:
- Erfelijk
- Relatief stabiel tijdens kindertijd
- Behouden tot in de volwassenheid
- Evolutionair aanpasbaar
- Aanwezig in onze fylogenetische verwanten(geschiedenis van een groep)
Gebaseerd op deze criteria hebben ze 4 temperament dimensies:
- Emotionaliteit(intensiteit van emotie)
- Activiteit(kwantiteit van motorische activiteit)
- Sociabiliteit(nabijheid met anderen)
- Impulsiviteit(snelheid versus remming)
De psychobiologische aanpak van Rothbart
Dit model geeft temperament weer als constitutioneel gebaseerde individuele verschillen in
reactiviteit en zelfregulatie en breidt het oorspronkelijke temperament construct uit om emotie,
motivatie en aandachtsgerelateerde processen mee te nemen. Fundamenteel is de aanname dat
temperamentverschillen grotendeels bepaald zijn door de responsiviteit van onderliggende
psychobiologische processen. Reactiviteit verwijst naar de psychologische prikkelbaarheid van neurale
systemen en zelfregulatie verwijst naar de proces die het mogelijk maken om dit automatisch aan te
passen, onvrijwillige reactiviteit.
, - Reactiviteit: emotionaliteit( de reactieve neiging om emoties te ervaren en uit te drukken) &
activiteit(de aanwezigheid van motorische activiteit, zoals tempo, bewegen, praten en
denken). Bij emotionaliteit is er onderscheid tussen ervaring van negatieve en positieve
emoties.
- Zelfregulatie: aandachtsregelende processen(vaardigheid om te focussen en aandacht te
veranderen wanneer dat nodig is) & onderdrukken van gedrag wanneer dit nodig is.
Dit model was eerst ontwikkeld om temperament te beschrijven tijdens het 1e levensjaar maar werd
later uitgebreid om oudere leeftijdsgroepen ook bij te voegen. Voor elke leeftijdsgroep zijn er
specifieke gedrag en emotionele beschrijvingen van onderliggende neurale processen.
Bewijs is er dat de structuur van temperament in elke leeftijdsgroep bedekt kan worden door 3
dimensies:
- Negatief affect(reactiviteit)→ algemene neiging om negatieve emoties te ervaren en wordt
gekenmerkt door discomfort, angst of stress voor nieuwe dingen, woede, verdriet en lage
soothability(niet kunnen kalmeren nadat er iets stressvols is gebeurd)
- Surgency(reactiviteit)→ sociale oriëntatie en combineert aspecten van motorische activiteit en
ervaring van positieve emoties→ positieve anticipatie=verwachting, hoge intensiteit van
plezier, lachen, activiteitsniveau, impulsiviteit en lage niveaus van verlegenheid.
- Effortful control(regulatie)→gemeten door kenmerken van onderdrukkende controle en
aandacht focussen, maar bevat ook perceptuele sensitiviteit en plezier krijgen van activiteiten
met lage intensiteit.
Vroeger werd gezegd dat temperament de biologisch gebaseerde kern van persoonlijkheid is.
Tegenwoordig wordt hieraan getwijfeld. 1. Want de 5 persoonlijkheidstrekken worden al vroeg
gevonden in iemands leven→ product menselijke biologie. 2. Groeiend bewijs dat het vijf factoren
model gebruikt kan worden om individuele verschillen tussen kinderen te laten zien.
5 gemeenschappelijke dimensies
Vergelijking dimensies temperament en persoonlijkheid. N, E en C representeren duidelijk inhoud van
zowel temperament als persoonlijkheid. 3 verschillende aspecten van emotionaliteit, angst, verdriet,
woede/prikkelbaarheid zijn geïntegreerd in N.
LD.1 Wat is het verschil tussen temperament en persoonlijkheid?
Verhulst H21
Persoonlijkheid is een min of meer stabiele groep eigenschappen met voor het individu kenmerkende
manieren van denken, voelen en gedragen.
Prins H5
Temperament verwijst naar eigenschappen die reeds vroeg in de ontwikkeling observeerbaar zijn en
een sterke genetische of neurobiologische basis hebben.
Persoonlijk heeft een minder sterke genetische basis en komt pas later in de ontwikkeling tot uiting.
Thomas en Chess zagen persoonlijkheidsontwikkeling als het resultaat van de interactie tussen
temperamentfactoren en de omgeving en vestigden de aandacht op individuele verschillen bij het
kind. Zij schoven op basis van 9 gedragscategorieën, 3 configuraties van
persoonlijkheidseigenschappen naar voren die frequent observeerden bij jonge kinderen:
- Het gemakkelijke kind: verkeert doorgaans in een positieve stemming, heeft regelmatige
biologische functies en lage tot matige responsintensiteit, goede aanpassing, raakt niet van
streek in nieuwe situaties
- Het traag op gang komende kind: heeft vaak een negatieve stemming, laag activiteitsniveau,
een lage responsintensiteit, is geneigd om zich terug te trekken in nieuwe situaties
- Het moeilijke kind: verkeert doorgaans in een negatieve gemoedsstemming, onregelmatige
biologische functies, hevige reacties, geringe aanpassing, is geneigd om zich terug te trekken
in nieuwe situaties.
Persoonlijkheid
5 dimensies, de Big Five of het Vijf-Factorenmodel(VFM) representeert de onderliggende structuur
van variëteit aan persoonlijkheidstrekken. De 5 dimensies zijn:
- Extraversie(E): refereert naar sociaal, assertief, dominant, energiek en optimistisch zijn, versus
een voorkeur hebben voor solitaire activiteiten, anderen volgen en introvert zijn(ook wel
surgency)→ lage order trekken: sociale inhibitie, sociabiliteit, dominantie en activiteitslevel.
- Altruïsme(A): geeft de kwaliteit van de sociale interactie weer, variërend van warm, vriendelijk,
empathisch en altruïstisch tot koud, egocentrisch en antagonistisch→ antagonisme en
prosociale neigingen
, - Consciëntieusheid(C): beschrijft de positie van een persoon tot werkgerelateerde trekken,
variërend van ordelijk, ambitieus en betrouwbaar tot wanordelijk, nonchalant en
onbetrouwbaar. Bovendien refereert deze trek naar de mate waarin een persoon
zelfdiscipline heeft en zichzelf als (in)competent beschouwt→ ook wel effortful control→ lage
orde trekken: aandacht, onderdrukkende controle en motivatie voor prestatie.
- Neuroticisme(N)/Emotionele Stabiliteit: Beschrijft individuele verschillen in (sociale) angst,
ergernis, kwetsbaarheid en negatieve emotionaliteit→ lage order trekken: angst en
prikkelbaarheid→ fearful distress en irritable distress→ ook wel negatief Affect
- Openheid voor Ervaren(O)/Intellect: Refereert naar creatief zijn en problemen en situaties met
een open geest benaderen, tegenover minder fantasierijk zijn, meer nuchter zijn en een
voorkeur hebben voor bekende paden en oplossingen.
Deze dimensies zijn gedefinieerd als tweepolig(extraversie heeft een introverte en extraverte pool
bijvoorbeeld) en conceptueel onafhankelijk van elkaar. Informatie over iemands score op Extraversie
verschaft geen informatie over zijn positie op een van de andere dimensies, bijvoorbeeld Altruïsme.
Persoonlijkheidstrekken zijn te beschouwen als mengvormen van deze 5 basisdimensies. Vijandigheid
is een mengvorm van Neuroticisme(hoog) en Altruïsme(laag).
Verschillende benadering om de persoonlijkheid van kids en adolescenten te beschrijven in termen
van de VFM-dimensies:
➢ Bottom-up: Startpunt: nieuwe hiërarchische ordening waarbij alle verschillen tussen kids en A
in kaart worden gebracht. Proces: de onderliggende dimensies van de verkregen
taxonomie(hiërarchische ordening) worden onderzocht. Er wordt getoetst of het VFM
teruggevonden kan worden. Resultaat: een vragenlijst/instrument die de 5
persoonlijkheidsdimensies meet bij kids en/of A. VOORBEELD: lexicale benadering→
opvallende en sociaal relevante eigenschappen die belangrijk zijn om individuele verschillen
tussen personen te benoemen of te beschrijven worden in de taal gerepresenteerd→
onderzoek natuurlijke taal biedt het beste uitgangspunt voor de constructie van een
taxonomie van individuele verschillen.
➢ Top-down: Startpunt: vragenlijsten die initieel ontwikkeld werden voor het meten van VFM-
dimensies bij volwassenen. Proces: deze lijsten neemt men bij kids en/of A af of herformuleert
items ervan, zodat ze meer leeftijdsadequaat zijn. Resultaat: een vragenlijst/ instrument die de
5 persoonlijkheidsdimensies meet bij kids en/of adolescenten.
➢ Benadering die vijffactorenscores berekent op basis van schalen die oorspronkelijk een ander
model dan het VFM operationaliseren, maar wel persoonlijkheidsverschillen bij kids en
adolescenten meten.
Temperamentdimensies zoals activiteit, doorzetting, impulsiviteit, energie, sociabiliteit en
emotionaliteit vinden hun directe equivalenten binnen het VFM. Er moet een integratief beeld komen
van temperament en persoonlijkheid.
Pauw 2010
Temperament is manifest vanaf babytijd, er is een sterke genetische of neurobiologische basis en het
is relatief consistent over situaties en tijd. Het heeft een multidimensionale aard en omvat
verschillende dimensies van gedragsbeïnvloedende eigenschappen die de basis vormen voor het later
ontwikkelen van persoonlijkheid.
Gedragsstijlen aanpak van T en C
Longitudinale studie van Thomas en Chess: 6 jaar lang onderzochten ze 141 baby’s door interviews uit
te voeren met de ouders. Ze vonden 9 dimensies die potentieel significant waren voor psychologische
ontwikkeling:
, - Activiteit(fysiek)
- Regelmatigheid(voorspelbaarheid van gedrag)
- Aanpassingsvermogen(reactie op veranderingen in omgeving)
- Terugtrekken bij nadering(reacties op nieuwe dingen)
- Drempel van responsiviteit(hoeveelheid stimulatie nodig om een reactie uit te lokken)
- Intensiteit van reactie(energielevel van een reactie)
- Kwaliteit humeur(hoeveel positieve en negatieve gevoelens)
- Afgeleidheid/distractibility(effectiviteit van externe stimuli in het veranderen van het gedrag
van een kind
- Taak volharding(lengte tijd en behoud van activiteit voortgezet door het kind)
Thomas en Chess zagen temperament als de hoe van gedrag(hoe intens huilt een baby) en NIET de
inhoud(wat doet een baby tijdens huilen) of de motivatie van het gedrag(waarom huilt het kind).
Ze zeiden ook dat wederzijdse interactie tussen kinderen en hun omgeving grote invloed heeft op de
aanpassing van kinderen. Hierbij betrokken ze het goodness of fit concept, die suggereert dat
opvoeden op maat moet zijn voor het unieke temperament van het kind om een gezonde
psychologische ontwikkeling te verzekeren. Ze introduceerden ook moeilijk temperament→ een
cluster van gedragsstijlen die uitdagend zijn voor opvoeders en dit kan kinderen kwetsbaar maken
voor probleemgedrag.
Uit onderzoek blijkt dat er eerder 4 i.p.v. 9 trekken zijn:
- Prikkelbare stress
- Sociale remming
- Activiteit
- Aandacht
De kritische aanpak van Buss en Plomin
Zij veranderden het model van T&C door temperament te vormen als voorloper van de ontwikkeling
van volwassen persoonlijkheid. Ze zeiden dat een trek alleen als temperamentvol gezien kon worden
als het aan 5 criteria voldeed:
- Erfelijk
- Relatief stabiel tijdens kindertijd
- Behouden tot in de volwassenheid
- Evolutionair aanpasbaar
- Aanwezig in onze fylogenetische verwanten(geschiedenis van een groep)
Gebaseerd op deze criteria hebben ze 4 temperament dimensies:
- Emotionaliteit(intensiteit van emotie)
- Activiteit(kwantiteit van motorische activiteit)
- Sociabiliteit(nabijheid met anderen)
- Impulsiviteit(snelheid versus remming)
De psychobiologische aanpak van Rothbart
Dit model geeft temperament weer als constitutioneel gebaseerde individuele verschillen in
reactiviteit en zelfregulatie en breidt het oorspronkelijke temperament construct uit om emotie,
motivatie en aandachtsgerelateerde processen mee te nemen. Fundamenteel is de aanname dat
temperamentverschillen grotendeels bepaald zijn door de responsiviteit van onderliggende
psychobiologische processen. Reactiviteit verwijst naar de psychologische prikkelbaarheid van neurale
systemen en zelfregulatie verwijst naar de proces die het mogelijk maken om dit automatisch aan te
passen, onvrijwillige reactiviteit.
, - Reactiviteit: emotionaliteit( de reactieve neiging om emoties te ervaren en uit te drukken) &
activiteit(de aanwezigheid van motorische activiteit, zoals tempo, bewegen, praten en
denken). Bij emotionaliteit is er onderscheid tussen ervaring van negatieve en positieve
emoties.
- Zelfregulatie: aandachtsregelende processen(vaardigheid om te focussen en aandacht te
veranderen wanneer dat nodig is) & onderdrukken van gedrag wanneer dit nodig is.
Dit model was eerst ontwikkeld om temperament te beschrijven tijdens het 1e levensjaar maar werd
later uitgebreid om oudere leeftijdsgroepen ook bij te voegen. Voor elke leeftijdsgroep zijn er
specifieke gedrag en emotionele beschrijvingen van onderliggende neurale processen.
Bewijs is er dat de structuur van temperament in elke leeftijdsgroep bedekt kan worden door 3
dimensies:
- Negatief affect(reactiviteit)→ algemene neiging om negatieve emoties te ervaren en wordt
gekenmerkt door discomfort, angst of stress voor nieuwe dingen, woede, verdriet en lage
soothability(niet kunnen kalmeren nadat er iets stressvols is gebeurd)
- Surgency(reactiviteit)→ sociale oriëntatie en combineert aspecten van motorische activiteit en
ervaring van positieve emoties→ positieve anticipatie=verwachting, hoge intensiteit van
plezier, lachen, activiteitsniveau, impulsiviteit en lage niveaus van verlegenheid.
- Effortful control(regulatie)→gemeten door kenmerken van onderdrukkende controle en
aandacht focussen, maar bevat ook perceptuele sensitiviteit en plezier krijgen van activiteiten
met lage intensiteit.
Vroeger werd gezegd dat temperament de biologisch gebaseerde kern van persoonlijkheid is.
Tegenwoordig wordt hieraan getwijfeld. 1. Want de 5 persoonlijkheidstrekken worden al vroeg
gevonden in iemands leven→ product menselijke biologie. 2. Groeiend bewijs dat het vijf factoren
model gebruikt kan worden om individuele verschillen tussen kinderen te laten zien.
5 gemeenschappelijke dimensies
Vergelijking dimensies temperament en persoonlijkheid. N, E en C representeren duidelijk inhoud van
zowel temperament als persoonlijkheid. 3 verschillende aspecten van emotionaliteit, angst, verdriet,
woede/prikkelbaarheid zijn geïntegreerd in N.
