Kiezen en verbonden blijven H1
Vroeger dachten mensen vanuit de 'three boxes of life': in je jeugd leer je, in je volwassen jaren werk
je en in de ouderdomsfase kom je bij van je werk. Het is echter belangrijk dat sociaal werkers een
levensloopbenadering gebruiken als verbindend en dynamisch perspectief op ouder worden:
- Verbindend. We zien ouderen niet als een aparte categorie, het ouder worden is niet iets
van 'de ouderen', maar iets van ons allemaal.
- Dynamisch. We gaan ervan uit dat ontwikkeling een voortdurend proces is van inspelen op
verandering. Dat proces houdt niet bij een zekere leeftijd op; mensen kunnen zich tot in de
hoge ouderdom blijven ontwikkelen.
Beeldvorming en leeftijdsnormen
Volgens de levenslooptheorie heeft een mens vier soorten leeftijd:
1. De kalenderleeftijd/chronologische leeftijd. Deze staat vast vanaf onze geboortedag. Deze
leeftijd is echter niet de oorzaak van verandering of veroudering.
2. De biologische leeftijd. Deze heeft te maken met fysieke kenmerken. Ook zegt hij iets over
de levensverwachting: het ene lichaam veroudert sneller dan het andere.
3. De psychologische leeftijd. Dit is de leeftijd zoals wij die zelf ervaren (een vrouw van 80 die
zich mentaal 50 voelt).
4. De sociale leeftijd. Deze zegt iets over de mate waarin we voldoen aan de verwachtingen die
de samenleving van ons koestert op grond van onze kalenderleeftijd. We spreken hier van
leeftijdsnormen: deze reguleren de toegang die mensen van een bepaalde leeftijd hebben
tot rollen en gedragsmogelijkheden in de samenleving. Deze zijn cultureel overgedragen.
Het ontstaan van de keuzebiografie
De standaard levensloop is aan het veranderen. Waar we vroeger vanuit de 'three boxes of life'
dachten, maakt dit nu plaats voor de keuzebiografie.
In de breedte leven: toenemende diversiteit
We willen in iedere levensfase alle taken combineren: leren, werken, zorgen, vrije tijd en reflectie.
De chronologische leeftijd heeft steeds minder voorspellende waarde doordat men steeds meer
eigen keuzes maakt. Ook de toename van de multiculturele populatie en de vrijere opvattingen
rondom seksuele geaardheid zorgen voor grotere diversiteit.
Keuzestress
Door de hoeveelheid keuzes krijgen sommige mensen keuzestress. Ook zijn er mensen die niet
genoeg hulpbronnen hebben om veel te kunnen kiezen. Ook is er door de vele keuzes een
doorgeslagen accent gekomen op eigen verantwoordelijkheid.
Sociaal werk heeft onder andere als doel om mensen te ondersteunen bij het maken van keuzes, bij
het vinden en vasthouden van een eigen koers, het aanboren van hulpbronnen, het ontdekken en
ontwikkelen van competenties en het leggen van verbindingen tussen mensen. Solidariteit en
verbondenheid betekenen dat mensen niet alleen voor hun eigen welbevinden kiezen, maar ook
voor dat van anderen.
, Van drie naar vijf levensfasen
Het is niet zo dat we compleet vaarwel zeggen tegen het denken in levensfasen. Het is hierbij echter
wel belangrijk dat leeftijden als indicaties opgevat worden en niet als strakke grenzen:
1. Eerste levensfase: 0 - 15 jaar. Dit is de vroege jeugd. Hierin vinden de primaire leerprocessen
plaats in een omgeving van verzorging en bescherming door volwassenen.
2. Tweede levensfase: 15 - 30 jaar. De fase van jongvolwassenheid. Deze fase kenmerkt zich
door een snel toenemende zelfstandigheid in leer- en opleidingskeuzen, in woon- en leefstijl,
in recreatie en in relatievorming. Het is een periode van verkenning, oriëntatie op de
samenleving, veelal nog zonder zorgverantwoordelijkheid voor anderen.
3. Derde levensfase: 30 - 60 jaar. De fase van volwassenheid. In deze fase staan voor veel
mensen arbeid en/of de zorg voor kinderen centraal. Voor vrouwen is betaalde arbeid
vanzelfsprekender geworden, zij het veelal in deeltijdbanen. In dit 'spitsuur' van het leven
kan de combinatie van werk en opleiding, opvoeding en soms ook mantelzorg voor een
zorgbehoevende ouder leiden tot overbelasting.
4. Vierde levensfase: 60 - 80 jaar. Actieve ouderdom. Begin jaren negentig noemde Peter
Laslett deze levensfase een nieuw historisch fenomeen. Hij sprak over a fresh map of life, een
nieuwe landkaart van het leven. Nooit eerder in de geschiedenis zijn er zoveel mensen
geweest die belangrijke levenstaken als het opvoeden van kinderen en het verrichten van
bepaalde arbeid achter de rug hebben, terwijl zij nog vele jaren in goede gezondheid kunnen
leven. Laslett noemde deze nieuwe levensfase een kroon op het leven, vol mogelijkheden om
zich 'sociaal-productief in te zetten en bezig te zijn met het behoud van cultureel erfgoed'.
5. Vijfde levensfase: vanaf ongeveer 80 jaar. Hoge ouderdom. De laatste levensfase treedt in
als mensen geestelijk of fysiek zodanig raken aangewezen op blijvende intensieve zorg van
anderen dat hun mogelijkheden om aan andere levenssferen deel te kunnen nemen (zoals
werk of onderwijs). Ook mogelijkheden voor eigen regie en zelfmanagement kunnen zodanig
onder druk komen te staan dat anderen dit (deels) moeten gaan overnemen. Dat kan
gebeuren door opname in een verzorgings- of verpleeghuis. De laatste jaren worden de
criteria voor wonen in een instelling aangescherpt en raken ouderen meer aangewezen op
gecombineerde zorg van familie, buren, vrijwilligers en professionele zorgverleners in de
wijk.
Begrippen derde en vierde levensfase
De vierde levensfasen wordt in veel studies aangeduid met de derde levensfase. Zij beschouwen de
vroege jeugd en jongvolwassenheid als één fase, namelijk de jeugd. Dit is ook mogelijk - dan schuiven
de fasen één omhoog (fase 4 wordt fase 3, fase 5 wordt fase 4).
Verschillende levensfasen, verschillende opgaven voor sociaal werk
Sociaal werk en de derde levensfase
In deze periode zijn algemene preventieve maatregelen, gericht op sociale, educatieve en
maatschappelijke participatie een belangrijk onderdeel om een positieve balans in het leven vol te
houden. Het is belangrijk om te werken met alle leeftijdsgroepen door elkaar heen.
Sociaal werk en de vierde levensfase
Sociaal werk is hier gericht op het bieden van een gegarandeerd en compleet dienstpakket op het
gebied van wonen, zorg en welzijn. Bijvoorbeeld maaltijdvoorzieningen, vervoer op maat, goede
informatievoorziening en advisering door een professional. Ook kunnen sociaal werkers een
gevarieerd pakket aan sociaal-culturele activiteiten en dagbesteding aanbieden. Hiermee kunnen ze
mensen met elkaar in contact brengen, persoonlijke ontplooiing bieden, onderlinge hulp en
dienstverlening stimuleren en bijdragen aan het sociale klimaat in de woonomgeving.
Vroeger dachten mensen vanuit de 'three boxes of life': in je jeugd leer je, in je volwassen jaren werk
je en in de ouderdomsfase kom je bij van je werk. Het is echter belangrijk dat sociaal werkers een
levensloopbenadering gebruiken als verbindend en dynamisch perspectief op ouder worden:
- Verbindend. We zien ouderen niet als een aparte categorie, het ouder worden is niet iets
van 'de ouderen', maar iets van ons allemaal.
- Dynamisch. We gaan ervan uit dat ontwikkeling een voortdurend proces is van inspelen op
verandering. Dat proces houdt niet bij een zekere leeftijd op; mensen kunnen zich tot in de
hoge ouderdom blijven ontwikkelen.
Beeldvorming en leeftijdsnormen
Volgens de levenslooptheorie heeft een mens vier soorten leeftijd:
1. De kalenderleeftijd/chronologische leeftijd. Deze staat vast vanaf onze geboortedag. Deze
leeftijd is echter niet de oorzaak van verandering of veroudering.
2. De biologische leeftijd. Deze heeft te maken met fysieke kenmerken. Ook zegt hij iets over
de levensverwachting: het ene lichaam veroudert sneller dan het andere.
3. De psychologische leeftijd. Dit is de leeftijd zoals wij die zelf ervaren (een vrouw van 80 die
zich mentaal 50 voelt).
4. De sociale leeftijd. Deze zegt iets over de mate waarin we voldoen aan de verwachtingen die
de samenleving van ons koestert op grond van onze kalenderleeftijd. We spreken hier van
leeftijdsnormen: deze reguleren de toegang die mensen van een bepaalde leeftijd hebben
tot rollen en gedragsmogelijkheden in de samenleving. Deze zijn cultureel overgedragen.
Het ontstaan van de keuzebiografie
De standaard levensloop is aan het veranderen. Waar we vroeger vanuit de 'three boxes of life'
dachten, maakt dit nu plaats voor de keuzebiografie.
In de breedte leven: toenemende diversiteit
We willen in iedere levensfase alle taken combineren: leren, werken, zorgen, vrije tijd en reflectie.
De chronologische leeftijd heeft steeds minder voorspellende waarde doordat men steeds meer
eigen keuzes maakt. Ook de toename van de multiculturele populatie en de vrijere opvattingen
rondom seksuele geaardheid zorgen voor grotere diversiteit.
Keuzestress
Door de hoeveelheid keuzes krijgen sommige mensen keuzestress. Ook zijn er mensen die niet
genoeg hulpbronnen hebben om veel te kunnen kiezen. Ook is er door de vele keuzes een
doorgeslagen accent gekomen op eigen verantwoordelijkheid.
Sociaal werk heeft onder andere als doel om mensen te ondersteunen bij het maken van keuzes, bij
het vinden en vasthouden van een eigen koers, het aanboren van hulpbronnen, het ontdekken en
ontwikkelen van competenties en het leggen van verbindingen tussen mensen. Solidariteit en
verbondenheid betekenen dat mensen niet alleen voor hun eigen welbevinden kiezen, maar ook
voor dat van anderen.
, Van drie naar vijf levensfasen
Het is niet zo dat we compleet vaarwel zeggen tegen het denken in levensfasen. Het is hierbij echter
wel belangrijk dat leeftijden als indicaties opgevat worden en niet als strakke grenzen:
1. Eerste levensfase: 0 - 15 jaar. Dit is de vroege jeugd. Hierin vinden de primaire leerprocessen
plaats in een omgeving van verzorging en bescherming door volwassenen.
2. Tweede levensfase: 15 - 30 jaar. De fase van jongvolwassenheid. Deze fase kenmerkt zich
door een snel toenemende zelfstandigheid in leer- en opleidingskeuzen, in woon- en leefstijl,
in recreatie en in relatievorming. Het is een periode van verkenning, oriëntatie op de
samenleving, veelal nog zonder zorgverantwoordelijkheid voor anderen.
3. Derde levensfase: 30 - 60 jaar. De fase van volwassenheid. In deze fase staan voor veel
mensen arbeid en/of de zorg voor kinderen centraal. Voor vrouwen is betaalde arbeid
vanzelfsprekender geworden, zij het veelal in deeltijdbanen. In dit 'spitsuur' van het leven
kan de combinatie van werk en opleiding, opvoeding en soms ook mantelzorg voor een
zorgbehoevende ouder leiden tot overbelasting.
4. Vierde levensfase: 60 - 80 jaar. Actieve ouderdom. Begin jaren negentig noemde Peter
Laslett deze levensfase een nieuw historisch fenomeen. Hij sprak over a fresh map of life, een
nieuwe landkaart van het leven. Nooit eerder in de geschiedenis zijn er zoveel mensen
geweest die belangrijke levenstaken als het opvoeden van kinderen en het verrichten van
bepaalde arbeid achter de rug hebben, terwijl zij nog vele jaren in goede gezondheid kunnen
leven. Laslett noemde deze nieuwe levensfase een kroon op het leven, vol mogelijkheden om
zich 'sociaal-productief in te zetten en bezig te zijn met het behoud van cultureel erfgoed'.
5. Vijfde levensfase: vanaf ongeveer 80 jaar. Hoge ouderdom. De laatste levensfase treedt in
als mensen geestelijk of fysiek zodanig raken aangewezen op blijvende intensieve zorg van
anderen dat hun mogelijkheden om aan andere levenssferen deel te kunnen nemen (zoals
werk of onderwijs). Ook mogelijkheden voor eigen regie en zelfmanagement kunnen zodanig
onder druk komen te staan dat anderen dit (deels) moeten gaan overnemen. Dat kan
gebeuren door opname in een verzorgings- of verpleeghuis. De laatste jaren worden de
criteria voor wonen in een instelling aangescherpt en raken ouderen meer aangewezen op
gecombineerde zorg van familie, buren, vrijwilligers en professionele zorgverleners in de
wijk.
Begrippen derde en vierde levensfase
De vierde levensfasen wordt in veel studies aangeduid met de derde levensfase. Zij beschouwen de
vroege jeugd en jongvolwassenheid als één fase, namelijk de jeugd. Dit is ook mogelijk - dan schuiven
de fasen één omhoog (fase 4 wordt fase 3, fase 5 wordt fase 4).
Verschillende levensfasen, verschillende opgaven voor sociaal werk
Sociaal werk en de derde levensfase
In deze periode zijn algemene preventieve maatregelen, gericht op sociale, educatieve en
maatschappelijke participatie een belangrijk onderdeel om een positieve balans in het leven vol te
houden. Het is belangrijk om te werken met alle leeftijdsgroepen door elkaar heen.
Sociaal werk en de vierde levensfase
Sociaal werk is hier gericht op het bieden van een gegarandeerd en compleet dienstpakket op het
gebied van wonen, zorg en welzijn. Bijvoorbeeld maaltijdvoorzieningen, vervoer op maat, goede
informatievoorziening en advisering door een professional. Ook kunnen sociaal werkers een
gevarieerd pakket aan sociaal-culturele activiteiten en dagbesteding aanbieden. Hiermee kunnen ze
mensen met elkaar in contact brengen, persoonlijke ontplooiing bieden, onderlinge hulp en
dienstverlening stimuleren en bijdragen aan het sociale klimaat in de woonomgeving.
