Encyclopedie der Rechtswetenschap I Basiscursus
Vandaag: Kelsen, Radbruch, Plato, Aristoteles, Cicero, Thomas van Aquino,
Augustinus, Machiavelli
Kennisleer Wat kan ik weten?
Zijnsleer Wat is er (ontstaan)?
Ethiek Hoe moet ik leven?
Recht Hoe ziet een goede samenleving eruit?
Wat is recht?
Natuurrechtsleer: recht moet altijd verbonden zijn met de moraal. Mocht
het niet zo zijn, dan zou het ook geen recht zijn. Rechtvaardigheid is heel
erg van belang. ‘Van nature’ bestaat het verband tussen recht en moraal.
Natuurrechtelijke normen zijn af te leiden uit de wezensnatuur van de
mens. Immoreel positief recht is geen recht.
Kritiek natuurrechtsleer: Wat is de wezensnatuur van de mens? De natuur
is normloos? De natuur bestaat alleen uit feiten en van een feit kan je
geen norm afleiden (Kelsen). Doordat je normen in de natuur wilt vinden
projecteer je je eigen
- Naturalistisch natuurrecht: er is een biologisch model waar iedere
levensvorm zijn eigen ontwikkelingspatroon heeft, zijn eigen doel,
daaruit te bepalen welke levenswijze de ontplooiing van elke soort
het beste dient. Het minimale natuurrecht is dus overleven. Maar de
mens heeft ook agressieve trekken… Regels worden dus gemaakt
om een bepaald doel te bereiken.
Rechtspositivisme: dat wat als zodanig door een bevoegd overheidsorgaan
is geponeerd en effectief wordt gehandhaafd. Immoreel recht is ook recht.
Het verband tussen recht en moraal is slechts toevallig.
- Normatief rechtspositivisme: je koppelt een norm aan het
rechtspositivisme. Rechtszekerheid is het allerbelangrijkste beginsel.
Het is niet alleen recht, maar je moet je er ook aan gehoorzamen.
Chaos is nog altijd erger dan een onrechtvaardige samenleving. Je
kunt dit niet in het recht oplossen, dan moet je maar de politiek in
gaan en het daar oplossen.
- Beschrijvend rechtspositivisme: die koppelen recht en moraal
helemaal los van elkaar. Je geeft een beschrijving van wat het recht
is als maatschappelijk verschijnsel. Een gehoorzaamheidsprobleem
wordt ook niet opgelost binnen het recht. De gehoorzaamheid is een
morele kwestie. Je kijkt dus hoe een soort in elkaar zit, en wat het
doel is van dat soort. En dan stel je regels op om ervoor te zorgen
dat deze soorten zijn doelen kunnen bereiken.
Vraag 1: Wat is het verschil tussen de manier waarop normatieve- en
beschrijvende rechtspositivisten naar gehoorzaamheid kijken?
Bij normatieve rechtspositivisten moet je het recht wat geldend is
gehoorzamen, omdat rechtszekerheid een belangrijk beginsel is. Bij
beschrijvende rechtspositivisten is het recht wat op de juiste manier tot
, Encyclopedie der Rechtswetenschap I Basiscursus
stand is gekomen wel geldend recht, maar kun je zelf beslissen of je je
daaraan gehoorzaamt of niet, omdat recht en moraal los van elkaar staan.
De gelding van een rechtsnorm impliceert niet meteen een
gehoorzaamheidsplicht.
John Austin is een beschrijvend rechtspositivist. Recht zijn bevelen van
de soeverein die gehandhaafd worden door sancties. De soeverein is een
persoon waarvan het merendeel van de bevolking de gewoonte heeft de
superieur te gehoorzamen. De superieur is niet zelf aan een andere
superieur gehoorzaam. Hij vindt dat recht effectief moet zijn:
maatschappelijke ordeningsfunctie van het recht. Nederland heeft dit niet,
want zij moeten nog goedkeuring vragen aan het Parlement.
Hart was ook een beschrijvend rechtspositivist. Maar recht berust niet
puur op de macht van de soevereine overheid. Vereist voor een stabiele
rechtsorde is dat de rechtssubjecten haarzelf aanvaarden als richtlijn. Hij
zegt een regel is als de meerderheid van de leden van een groep
regelmatig uitwendig gedrag vertonen en ten minste een aantal daarvan
ook dat recht als juist aanvaarden. Uit afwijken van een ‘gewoonte’ blijkt
niks. Dus daarom voegt hij het normatieve bewustzijn daaraan toe. De
overheid ontleent macht aan rechtsnormen die haar bevoegdheden
regelen. Er is een hiërarchische structuur: rechtsnormen ontlenen gelding
aan hogere bevoegdheidsverlenende normen. Ook maakt hij onderscheid
tussen primaire en secundaire regels.
- Primaire regels: voorschriften voor burgers
- Secundaire regels: regelen gelding van het primaire regels, ontstaan
en toepassen van het recht
Radbruch was eerst een normatief rechtspositivist en daarna bekeerde
hij zich tot het natuurrecht. Door het nazi-regime is hij bekeerd. De
waarden van het recht zijn:
1. Rechtszekerheid
2. Rechtvaardigheid
3. Doelmatigheid
In alle situaties gaat rechtszekerheid boven, behalve in situaties van
extreem onrechtvaardig recht, zoals bij het nazi-regime, dan gaat de
rechtvaardigheid boven.
Kelsen was een rechtspositivist. Hij was een aanhanger van de zuivere
rechtsleer. Hij had kritiek op Austin. Kelsen zei: je kan niet de gewoonte
om te gehoorzamen, daar recht van maken. Want dat is een feit en daar
kan je geen norm van maken. Feiten worden altijd geregeerd door Sein en
normen door Sollen.
Feiten Normen
Heersend principe: causaliteit Heersend principe: toerekening
Als A dan B Als A, dan behoort B
Zijn (Sein) Behoren (Sollen)
, Encyclopedie der Rechtswetenschap I Basiscursus
Een bevel is onvoldoende om een norm te funderen volgens Kelsen. Er
moet een bevoegde instantie zijn die onderliggende norm heeft gemaakt
en de bevoegdheid heeft geregeld.
Vraag 2: Wat is (kort samengevat) de kritiek van Kelsen op Austin? Betrek
in je antwoord de begrippen ‘feit’, ‘norm’, ‘causaliteit’ en ‘toerekening’.
Austin zei dat recht de bevelen zijn van de soeverein die gehandhaafd
worden door sancties. De soeverein is een persoon waarvan het
merendeel van de bevolking de gewoonte heeft de superieur te
gehoorzamen. Kelsen vond dit niet juist, want je kan niet van de gewoonte
om te gehoorzamen daar recht van maken. Een gewoonte is namelijk een
feit en daar kan je geen norm van maken. Bij de feiten is het heersend
principe namelijk de causaliteit en bij de normen is het heersend principe
de toerekening.
Kelsen had de zuivere rechtsleer bedacht. Er zijn twee aspecten van
zuiverheid:
1. Recht is normatief. Je moet normen zuiver beschrijven.
2. Het is een rechtsleer, een wetenschap. Je bent op zoek naar de
juridische waarheid in de samenleving. Je gaat alleen op zoek naar
de waarheid en je moet niet je eigen meningen erin voegen.
Er bestaat wel verschil in rechtssystemen, maar je moet alleen kijken naar
de normen die daar gelden en niet je eigen voorkeuren als
wetenschappelijk gaan gebruiken (behoort tot punt 2).
Recht is ook een dwangorde. Er zijn dwingende regels die gehandhaafd
kunnen worden door sancties. Daardoor onderscheid het recht zich van
moraal en fatsoen. Waarom moeten we ook aannemen dat dit juist is? Dat
komt van een hogere norm. Er is dus een norm die een hogere
bevoegdheidsverlenende norm is. Waarom bestaat die norm? Omdat er
een hogere norm is? Waarom bestaat die hogere bevoegdheidsverlenende
norm is. Je zou terug kunnen gaan naar de allereerste grondwet in
Nederland. Kelsen gebruikt dan de Grundnorm: er moet een allereerste
hoogste rechtsnorm. De Grundnorm is geen geldend recht, maar dit is een
hypothetische veronderstelling om ervanuit te kunnen gaan dat het recht
wat hier geldt, geldend is. Om de goede Grundnorm te achterhalen, moet
je ook naar de effectiviteit kijken als nadere voorwaarde. Een rechtsorde is
effectief als haar normen over het algemeen gevolgd worden.
Kelsen scheidt dus feiten en normen. Recht is gebaseerd op hogere
bevoegdheidsverlenende normen. Om tot de hoogste Grundnorm te
komen moet je daar nog effectiviteit aan verbinden.
Wat is het specifieke van het rechtssysteem: niet afhankelijk van inhoud
van positieve recht maar haar karakter als geldende dwangorde. Recht
hoeft niet moreel te zijn. Hij koppelt de inhoud los van wat recht is.
Algemene kritiek op het rechtspositivisme:
, Encyclopedie der Rechtswetenschap I Basiscursus
- Marx: recht dient alleen heersende klasse. Recht is namelijk
opgeschreven door mensen die heel veel bezit hebben en veel
macht hebben.
- Je moet altijd nog morele afweging geven bij de interpretatie van
recht. De rechters moeten alsnog hun eigen interpretatie geven.
- Radbruch: extreem onrechtvaardig recht is geen recht.
Er is bijna geen normatief rechtspositivisme meer. De discussie vermindert
veel meer.
Een paar begrippen die te maken hebben met ethiek:
- Brede ethiek: als de overheid op een heel breed scala in de
samenleving regels gaat opleggen. Als ze bijvoorbeeld een
specifieke levenswijze opleggen met bijvoorbeeld het ideaal van de
volmaakte mens. Ze leggen dan allemaal regels op in jouw leven.
- Smalle ethiek: de mens is grotendeels zelf verantwoordelijk voor zijn
leven. Alleen belangrijk is gelijke vrijheid voor ieder mens. Dat zorgt
ervoor dat je wel vreedzaam met elkaar kunt samenleven, maar op
de andere gebieden bemoeit de overheid zich niet.
- Moralisme: als er regels worden opgelegd wordt de overheid acht
het moreel juist dat de burgers zo handelen.
- Paternalisme: je gaat je burgers iets opleggen omdat je het het
goede vindt voor de burgers. De overheid legt dus een regel op
omdat ze denken dat het goed voor je is.
- Perfectionistisch: alle wetgeving is erop gericht om de mens te
maken tot de ideale mens.
Drie vrijheidsbegrippen:
- Negatieve vrijheid: vrijheid van storende aanwezigheid van iets. Als
er iets is dat je heel erg aan ergert, wat er dan niet meer is. Als de
overheid allemaal belemmeringen oplegt, ben je niet negatief vrij. Je
bent pas negatief vrij als die belemmeringen van de overheid er niet
meer zijn. Deze worden beschermd door de sociale grondrechten
- Positieve vrijheid: vrijheid van storende afwezigheid van iets. Je wilt
dat er iets is, maar dat is er niet. Als er geen vrijheid van onderwijs
is dan ben je niet positief vrij. Als de vrijheid van onderwijs er wel is,
ben je dus positief vrij. Deze worden beschermd door de sociale
grondrechten.
- Wezensvrijheid: dit ben je als je onbelemmerd je ware aard kunt
ontplooien.
Vraag 3: Waardoor wordt het recht gekenmerkt volgens John Austin?
(Noem drie kenmerken)
Het recht wordt gekenmerkt door bevelen van de soeverein die
gehandhaafd worden door sancties. Dus de drie kenmerken zijn: bevelen,
soeverein en sancties.
Vraag 4: Welke drie waarden verbindt Gustav Radbruch aan het recht?
Welke van de drie is het doorslaggevende rechtsbeginsel?
Vandaag: Kelsen, Radbruch, Plato, Aristoteles, Cicero, Thomas van Aquino,
Augustinus, Machiavelli
Kennisleer Wat kan ik weten?
Zijnsleer Wat is er (ontstaan)?
Ethiek Hoe moet ik leven?
Recht Hoe ziet een goede samenleving eruit?
Wat is recht?
Natuurrechtsleer: recht moet altijd verbonden zijn met de moraal. Mocht
het niet zo zijn, dan zou het ook geen recht zijn. Rechtvaardigheid is heel
erg van belang. ‘Van nature’ bestaat het verband tussen recht en moraal.
Natuurrechtelijke normen zijn af te leiden uit de wezensnatuur van de
mens. Immoreel positief recht is geen recht.
Kritiek natuurrechtsleer: Wat is de wezensnatuur van de mens? De natuur
is normloos? De natuur bestaat alleen uit feiten en van een feit kan je
geen norm afleiden (Kelsen). Doordat je normen in de natuur wilt vinden
projecteer je je eigen
- Naturalistisch natuurrecht: er is een biologisch model waar iedere
levensvorm zijn eigen ontwikkelingspatroon heeft, zijn eigen doel,
daaruit te bepalen welke levenswijze de ontplooiing van elke soort
het beste dient. Het minimale natuurrecht is dus overleven. Maar de
mens heeft ook agressieve trekken… Regels worden dus gemaakt
om een bepaald doel te bereiken.
Rechtspositivisme: dat wat als zodanig door een bevoegd overheidsorgaan
is geponeerd en effectief wordt gehandhaafd. Immoreel recht is ook recht.
Het verband tussen recht en moraal is slechts toevallig.
- Normatief rechtspositivisme: je koppelt een norm aan het
rechtspositivisme. Rechtszekerheid is het allerbelangrijkste beginsel.
Het is niet alleen recht, maar je moet je er ook aan gehoorzamen.
Chaos is nog altijd erger dan een onrechtvaardige samenleving. Je
kunt dit niet in het recht oplossen, dan moet je maar de politiek in
gaan en het daar oplossen.
- Beschrijvend rechtspositivisme: die koppelen recht en moraal
helemaal los van elkaar. Je geeft een beschrijving van wat het recht
is als maatschappelijk verschijnsel. Een gehoorzaamheidsprobleem
wordt ook niet opgelost binnen het recht. De gehoorzaamheid is een
morele kwestie. Je kijkt dus hoe een soort in elkaar zit, en wat het
doel is van dat soort. En dan stel je regels op om ervoor te zorgen
dat deze soorten zijn doelen kunnen bereiken.
Vraag 1: Wat is het verschil tussen de manier waarop normatieve- en
beschrijvende rechtspositivisten naar gehoorzaamheid kijken?
Bij normatieve rechtspositivisten moet je het recht wat geldend is
gehoorzamen, omdat rechtszekerheid een belangrijk beginsel is. Bij
beschrijvende rechtspositivisten is het recht wat op de juiste manier tot
, Encyclopedie der Rechtswetenschap I Basiscursus
stand is gekomen wel geldend recht, maar kun je zelf beslissen of je je
daaraan gehoorzaamt of niet, omdat recht en moraal los van elkaar staan.
De gelding van een rechtsnorm impliceert niet meteen een
gehoorzaamheidsplicht.
John Austin is een beschrijvend rechtspositivist. Recht zijn bevelen van
de soeverein die gehandhaafd worden door sancties. De soeverein is een
persoon waarvan het merendeel van de bevolking de gewoonte heeft de
superieur te gehoorzamen. De superieur is niet zelf aan een andere
superieur gehoorzaam. Hij vindt dat recht effectief moet zijn:
maatschappelijke ordeningsfunctie van het recht. Nederland heeft dit niet,
want zij moeten nog goedkeuring vragen aan het Parlement.
Hart was ook een beschrijvend rechtspositivist. Maar recht berust niet
puur op de macht van de soevereine overheid. Vereist voor een stabiele
rechtsorde is dat de rechtssubjecten haarzelf aanvaarden als richtlijn. Hij
zegt een regel is als de meerderheid van de leden van een groep
regelmatig uitwendig gedrag vertonen en ten minste een aantal daarvan
ook dat recht als juist aanvaarden. Uit afwijken van een ‘gewoonte’ blijkt
niks. Dus daarom voegt hij het normatieve bewustzijn daaraan toe. De
overheid ontleent macht aan rechtsnormen die haar bevoegdheden
regelen. Er is een hiërarchische structuur: rechtsnormen ontlenen gelding
aan hogere bevoegdheidsverlenende normen. Ook maakt hij onderscheid
tussen primaire en secundaire regels.
- Primaire regels: voorschriften voor burgers
- Secundaire regels: regelen gelding van het primaire regels, ontstaan
en toepassen van het recht
Radbruch was eerst een normatief rechtspositivist en daarna bekeerde
hij zich tot het natuurrecht. Door het nazi-regime is hij bekeerd. De
waarden van het recht zijn:
1. Rechtszekerheid
2. Rechtvaardigheid
3. Doelmatigheid
In alle situaties gaat rechtszekerheid boven, behalve in situaties van
extreem onrechtvaardig recht, zoals bij het nazi-regime, dan gaat de
rechtvaardigheid boven.
Kelsen was een rechtspositivist. Hij was een aanhanger van de zuivere
rechtsleer. Hij had kritiek op Austin. Kelsen zei: je kan niet de gewoonte
om te gehoorzamen, daar recht van maken. Want dat is een feit en daar
kan je geen norm van maken. Feiten worden altijd geregeerd door Sein en
normen door Sollen.
Feiten Normen
Heersend principe: causaliteit Heersend principe: toerekening
Als A dan B Als A, dan behoort B
Zijn (Sein) Behoren (Sollen)
, Encyclopedie der Rechtswetenschap I Basiscursus
Een bevel is onvoldoende om een norm te funderen volgens Kelsen. Er
moet een bevoegde instantie zijn die onderliggende norm heeft gemaakt
en de bevoegdheid heeft geregeld.
Vraag 2: Wat is (kort samengevat) de kritiek van Kelsen op Austin? Betrek
in je antwoord de begrippen ‘feit’, ‘norm’, ‘causaliteit’ en ‘toerekening’.
Austin zei dat recht de bevelen zijn van de soeverein die gehandhaafd
worden door sancties. De soeverein is een persoon waarvan het
merendeel van de bevolking de gewoonte heeft de superieur te
gehoorzamen. Kelsen vond dit niet juist, want je kan niet van de gewoonte
om te gehoorzamen daar recht van maken. Een gewoonte is namelijk een
feit en daar kan je geen norm van maken. Bij de feiten is het heersend
principe namelijk de causaliteit en bij de normen is het heersend principe
de toerekening.
Kelsen had de zuivere rechtsleer bedacht. Er zijn twee aspecten van
zuiverheid:
1. Recht is normatief. Je moet normen zuiver beschrijven.
2. Het is een rechtsleer, een wetenschap. Je bent op zoek naar de
juridische waarheid in de samenleving. Je gaat alleen op zoek naar
de waarheid en je moet niet je eigen meningen erin voegen.
Er bestaat wel verschil in rechtssystemen, maar je moet alleen kijken naar
de normen die daar gelden en niet je eigen voorkeuren als
wetenschappelijk gaan gebruiken (behoort tot punt 2).
Recht is ook een dwangorde. Er zijn dwingende regels die gehandhaafd
kunnen worden door sancties. Daardoor onderscheid het recht zich van
moraal en fatsoen. Waarom moeten we ook aannemen dat dit juist is? Dat
komt van een hogere norm. Er is dus een norm die een hogere
bevoegdheidsverlenende norm is. Waarom bestaat die norm? Omdat er
een hogere norm is? Waarom bestaat die hogere bevoegdheidsverlenende
norm is. Je zou terug kunnen gaan naar de allereerste grondwet in
Nederland. Kelsen gebruikt dan de Grundnorm: er moet een allereerste
hoogste rechtsnorm. De Grundnorm is geen geldend recht, maar dit is een
hypothetische veronderstelling om ervanuit te kunnen gaan dat het recht
wat hier geldt, geldend is. Om de goede Grundnorm te achterhalen, moet
je ook naar de effectiviteit kijken als nadere voorwaarde. Een rechtsorde is
effectief als haar normen over het algemeen gevolgd worden.
Kelsen scheidt dus feiten en normen. Recht is gebaseerd op hogere
bevoegdheidsverlenende normen. Om tot de hoogste Grundnorm te
komen moet je daar nog effectiviteit aan verbinden.
Wat is het specifieke van het rechtssysteem: niet afhankelijk van inhoud
van positieve recht maar haar karakter als geldende dwangorde. Recht
hoeft niet moreel te zijn. Hij koppelt de inhoud los van wat recht is.
Algemene kritiek op het rechtspositivisme:
, Encyclopedie der Rechtswetenschap I Basiscursus
- Marx: recht dient alleen heersende klasse. Recht is namelijk
opgeschreven door mensen die heel veel bezit hebben en veel
macht hebben.
- Je moet altijd nog morele afweging geven bij de interpretatie van
recht. De rechters moeten alsnog hun eigen interpretatie geven.
- Radbruch: extreem onrechtvaardig recht is geen recht.
Er is bijna geen normatief rechtspositivisme meer. De discussie vermindert
veel meer.
Een paar begrippen die te maken hebben met ethiek:
- Brede ethiek: als de overheid op een heel breed scala in de
samenleving regels gaat opleggen. Als ze bijvoorbeeld een
specifieke levenswijze opleggen met bijvoorbeeld het ideaal van de
volmaakte mens. Ze leggen dan allemaal regels op in jouw leven.
- Smalle ethiek: de mens is grotendeels zelf verantwoordelijk voor zijn
leven. Alleen belangrijk is gelijke vrijheid voor ieder mens. Dat zorgt
ervoor dat je wel vreedzaam met elkaar kunt samenleven, maar op
de andere gebieden bemoeit de overheid zich niet.
- Moralisme: als er regels worden opgelegd wordt de overheid acht
het moreel juist dat de burgers zo handelen.
- Paternalisme: je gaat je burgers iets opleggen omdat je het het
goede vindt voor de burgers. De overheid legt dus een regel op
omdat ze denken dat het goed voor je is.
- Perfectionistisch: alle wetgeving is erop gericht om de mens te
maken tot de ideale mens.
Drie vrijheidsbegrippen:
- Negatieve vrijheid: vrijheid van storende aanwezigheid van iets. Als
er iets is dat je heel erg aan ergert, wat er dan niet meer is. Als de
overheid allemaal belemmeringen oplegt, ben je niet negatief vrij. Je
bent pas negatief vrij als die belemmeringen van de overheid er niet
meer zijn. Deze worden beschermd door de sociale grondrechten
- Positieve vrijheid: vrijheid van storende afwezigheid van iets. Je wilt
dat er iets is, maar dat is er niet. Als er geen vrijheid van onderwijs
is dan ben je niet positief vrij. Als de vrijheid van onderwijs er wel is,
ben je dus positief vrij. Deze worden beschermd door de sociale
grondrechten.
- Wezensvrijheid: dit ben je als je onbelemmerd je ware aard kunt
ontplooien.
Vraag 3: Waardoor wordt het recht gekenmerkt volgens John Austin?
(Noem drie kenmerken)
Het recht wordt gekenmerkt door bevelen van de soeverein die
gehandhaafd worden door sancties. Dus de drie kenmerken zijn: bevelen,
soeverein en sancties.
Vraag 4: Welke drie waarden verbindt Gustav Radbruch aan het recht?
Welke van de drie is het doorslaggevende rechtsbeginsel?
