Samenvatting Europese Rechtsgeschiedenis: hoorcolleges week 1 t/m 7

Hoorcolleges
Week 1
Het Romeinse recht
 476 na Chr.  val West-Romeinse rijk
 1453  val Oost-Romeinse rijk

Romeinse wetgeving
 ‘recht van de gemeenschap’ (ius civile)
- Wet (lex)
- Adviezen van de senaat (senatus consulta)
- (na 367 v. Chr.) edict van de praetor
- Juristengeschriften
- (keizerlijk recht)
 Tegengesteld aan ‘recht gemeen aan alle volkeren (ius gentium)
- (na 242 v. Chr.) met name gemaakt door de praetor  van toepassing op
niet-burgers/buiten Rome

Wet der Twaalf Tafelen (450 v. Chr.)
 Bredere bekendheid met het recht
 Breken monopolie van de ‘priesters’ (pontifices)  niet-religieus recht
 Verplicht partijen te verschijnen
 ‘casuistic, partial and incomplete’  veel ad-hoc wetgeving

De praetor en zijn proces
 Wat is ‘recht’ volgens Herzog?  ‘new normativity’:
- Verwereldlijking
- Creatie nieuwe rechtsmiddelen
- Abstrahering van deze rechtsmiddelen
- Groeiend belang jurisiten en juridische opleiding
 Praetor is belast met rechtsbedeling (367 v. Chr.)
 Procesvoering op grond van de voorwaarden in een wet  ‘legis actio’= rechtsmiddel op grond
van de wet
 Praetor verleent toegang door rechtsmiddelen (acties, ‘actiones’) toe te kennen, rechter (iudex)
beslist inhoudelijk over het geschil door getuigen te horen etc.
 Op een gegeven moment gaat de praetor zelf eigen rechtsmiddelen maken, gesteld in zogenaamde
‘formules’ (formula)
 Opeenvolgende praetoren kunnen ‘formules’ van voorgangers overnemen in hun edict

Het edict van de praetor
 Voorwaarden vaak ruimer dan (rechtsmiddel op grond van de) wet
 Leidt tot een nieuwe procesvorm  het formula-proces
 Specifiek in de context van de groei van Rome en het contact met niet-burgers (ius gentium)
 Ondersteuning juristen door middel van adviezen (responsa)

De Romeinse juristen
 Verzameling adviezen over een enkel onderwerp
 Geen ‘officiële benoeming’  leken
 Geabstraheerd van concrete omstandigheden
 Aparte rechtsbron met veel ‘autoriteit’ (auctoritas)



De Romeinse keizer (vanaf 27 v. Chr.)

,  Ook aparte rechtsbron met veel auctoritas
 Neemt de vorm van recht van de praetor en de juristen over
- Beslissingen in individuele gevallen (‘rescripten/decreten’)
- Algemene regels in ‘edicten’

Verbreiding RR over het rijk
 Praetor ‘creëert’ ‘volkenrecht’ (ius gentium) vanaf 242 v. Chr.
 Van toepassing op Romeinse burgers en ‘vreemdelingen’
 Ius gentium  ‘universeel’, ‘algemeen geldend’
 Gerelateerd aan natuurrecht (ius naturale, in de betekenis van ‘vanzelfsprekend recht’
 Verschillen tussen ‘centraal’ Romeins recht en ‘lokaal’ recht van bijvoorbeeld steden blijven
bestaan als ‘gewoonterecht’

Splitsing en val WRR, voortbestaan ORR
 ORR  hoofdstad Constantinopel (‘stad van keizer Constantijn’)
 Keizer Justinianus  Christelijke keizer van ORR
 Wetgeving: Justiniaanse wetgeving in het Latijn

Het ‘Corpus iuris civilis’ (CIC)
 ‘geheel van het recht van de gemeenschap’
 Codex  verzameling keizerlijke wetgeving
 Digesten  ‘bloemlezing’ (selectie) uit de werken van juristen
 Instituten  leerboek gebaseerd op de Instituten van de jurist Gaius, afgekondigd als wetboek net
als de Codex en de Digesten

Week 2
Vroege Christendom (Latijns Christendom)
Gebeurtenissen:
 312/313: keizer Constantijn erkent (en bevoorrecht) het Christendom (Edict van Milaan)
 381: keizer Theodosius verheft “trinitair” (vader, zoon, heilige geest) Christendom tot
staatsgodsdienst en verkettert “arianisme” (1 God)

Kenmerken:
 Eigen normativiteit: god als (alwetende) wetgever
 Niet gebonden aan persoon of territorium, maar aan geloof
 Romanisering van de kerk: taal, centralisering, keizers en concilies, kerk als Romeins instituut
(universiteit)  “de kerk leeft naar Romeins recht”
 Personaliteitsbeginsel: lex Romana Visigothorum & lex Barbara Visigothorum; verschuiving naar
territorialiteitsbeginsel (Romeins en Germaans recht)  Germaans recht ‘geromaniseerd’

Karel de Grote
 Herstel van het Rijk (Renovatio Imperii)

Rechtsbronnen/juridische ontwikkelingen (500-1000 en 1215)
Germaans recht
 Ongeschreven gewoontes
 Rechtspraak door bloedverwanten
 Gericht op herstel van de vrede  concreet, relationeel, ritueel
 Verandert onder invloed Romeins recht: overheidsstructuur (centralisatie), recht soms op schrift
gesteld (latijn)
Canoniek recht
 Bijbel, kerkvaders