Ontwikkelingsleer
Maaike Beckers
1 Inhoud
Introductie ontwikkelingsleer...................................................................................5
1.1 De ontwikkeling.............................................................................................5
1.1.1 Normatieve ontwikkeling...........................................................................5
1.1.2 Ontwikkelingsfases en cohorten.................................................................6
1.1.3 Kritische perioden in de levensloop.............................................................6
1.1.4 Individuele verschillen in de levensloop.......................................................6
1.2 Nature versus nurture....................................................................................7
1.3 Onderzoek....................................................................................................9
1.3.1 Onderzoeksuitdagingen.............................................................................9
1.3.2 Onderzoeksmethoden.............................................................................10
1.3.3 Onderzoeksdesigns.................................................................................11
2 H2: Prenatale ontwikkeling..................................................................................11
2.1 De bevruchting............................................................................................11
2.1.1 Chromosomen.......................................................................................12
2.2 De prenatale ontwikkeling.............................................................................13
2.2.1 De germinale fase (0-2 weken)................................................................13
2.2.2 De embryonale fase (3 tot 8 weken).........................................................13
2.2.3 Foetale fase...........................................................................................14
2.3 Omgevingsinvloeden tijdens de prenatale ontwikkeling.....................................15
2.3.1 Ondervoeding........................................................................................15
2.3.2 Teratogenen..........................................................................................16
2.4 Zwangerschap en geboorte...........................................................................16
2.4.1 Miskraam..............................................................................................17
3 H3: Babytijd: fysieke en cognitieve ontwikkeling....................................................18
3.1 Reflexen.....................................................................................................18
3.2 Hersenontwikkeling in de babytijd..................................................................19
3.3 Motorische ontwikkeling................................................................................20
, 3.3.1 Diepte zien: Visual cliff experiment...........................................................20
3.4 Piaget.........................................................................................................20
3.4.1 Sensorimotorische fase (0-2 jaar)............................................................21
3.5 Onderzoek naar cognitie van baby´s..............................................................22
3.5.1 False belief test......................................................................................23
3.5.2 Joint attention.......................................................................................23
3.5.3 Rouge test.............................................................................................23
3.6 Taalontwikkeling..........................................................................................23
4 H4: Peutertijd; emotionele en sociale ontwikkeling.................................................24
4.1 Gehechtheid................................................................................................24
4.1.1 Harlow experiment.................................................................................24
4.1.2 Bowlby: Gehechtheidstheorie...................................................................25
4.1.3 Hechtingsstijlen.....................................................................................26
4.1.4 Gehechtheid en dagopvang.....................................................................27
4.1.5 Still face paradigma................................................................................28
4.2 Temperament..............................................................................................28
4.2.1 Temperament als risico...........................................................................29
4.3 Ontwikkeling van empathie (niet in boek).......................................................29
4.3.1 Helpen..................................................................................................30
4.3.2 Ideeen over de basis..............................................................................30
4.4 Erikson: psychosociale ontwikkelingstheorie....................................................30
4.5 Zelfregulatie................................................................................................31
5 H5: Vroege kindertijd.........................................................................................31
5.1 Preoperationele fase van Piaget (2-7 jaar).......................................................32
5.1.1 Perspectief innemen...............................................................................32
5.2 Concreet operationele fase van Piaget (7-12 jaar)............................................33
5.3 Vygotsky.....................................................................................................33
5.3.1 Zone van proximale ontwikkeling.............................................................34
5.4 Aspecten van cognitieve ontwikkeling.............................................................34
5.4.1 Taalontwikkeling....................................................................................34
, 5.4.2 Theory of mind......................................................................................35
5.4.3 Executieve functies.................................................................................36
6 H6: Kindertijd 7-12 jaar......................................................................................36
6.1 Gevoel van eigenwaarde...............................................................................37
6.1.1 Cultuur.................................................................................................38
6.2 Prosociaal gedrag, agressief gedrag en speelgedrag.........................................39
6.2.1 Prosociaal gedrag...................................................................................39
6.2.2 Agressief gedrag....................................................................................39
6.2.3 Speelgedrag..........................................................................................40
6.3 Sociometrische status...................................................................................40
6.4 Vervolg psychosociale stadia (Erikson)............................................................41
7 H7: Kindertijd; thuis, op school, gemeenschap......................................................42
7.1 Opvoeding...................................................................................................42
7.1.1 Opvoedingsstijlen...................................................................................42
7.1.2 Corrigerende tik.....................................................................................44
7.1.3 Kindermishandeling................................................................................46
7.2 Echtscheidingen...........................................................................................48
7.3 Intelligentie.................................................................................................48
7.3.1 IQ........................................................................................................49
7.3.2 Dyslexie................................................................................................49
8 H8: Adolescentie: fysieke ontwikkeling.................................................................49
8.1 Timing........................................................................................................50
8.1.1 Invloed start timing................................................................................51
8.1.2 Causaliteit.............................................................................................52
8.2 Vrouwelijke schoonheidsideaal.......................................................................53
8.2.1 Eetstoornissen.......................................................................................53
8.2.2 Depressiviteit.........................................................................................53
9 H9: Adolescentie: cognitieve en sociaal-emotionele ontwikkeling.............................54
9.1 Cognitieve ontwikkeling................................................................................54
9.2 Morele stadia van Kohlberg...........................................................................55
, 9.3 Sociale en emotionele ontwikkeling................................................................56
9.3.1 Emotionaliteit........................................................................................56
9.3.2 Beinvloedbaarheid..................................................................................57
10 H10: Vroege volwassenheid: emerging adulthood...............................................58
10.1 Identiteitsvorming – persoonlijke identiteit....................................................59
10.1.1 Identiteitsverwarring............................................................................59
10.1.2 Identiteitsvorming...............................................................................60
10.1.3 Identiteitsprocessen.............................................................................60
10.2 Narratieve identiteit....................................................................................61
10.3 Identiteit voor minderheden........................................................................62
10.3.1 Ethnische identiteitsontwikkeling...........................................................62
10.3.2 Seksuele identiteit...............................................................................63
11 H11: Volwassenheid: relaties en rollen..............................................................63
11.1 Relaties.....................................................................................................64
11.1.1 Theorie van de liefde...........................................................................64
11.1.2 Ouderschap........................................................................................65
11.2 Welbevinden: communicatie, scheiden en vergevingsgezindheid......................66
11.2.1 Communicatie.....................................................................................66
11.2.2 Scheiden............................................................................................66
11.2.3 Vergevingsgezindheid..........................................................................66
11.3 Werk........................................................................................................67
12 H12: Volwassenheid: midlife.............................................................................68
12.1 Persoonlijkheid...........................................................................................68
12.1.1 Omgeving...........................................................................................68
12.1.2 Rijping...............................................................................................69
12.2 De midlifecrisis..........................................................................................70
12.3 Generativiteit.............................................................................................70
13 H13: Ouderen; cognitieve, emotionele, sociale ontwikkeling.................................71
13.1 Wijsheid en cognitieve achteruitgang............................................................71
13.1.1 Geheugen...........................................................................................72
, 13.1.2 Theory of mind....................................................................................72
13.1.3 Cognitieve achteruigang tegengaan.......................................................73
13.2 Geluk........................................................................................................73
13.3 Verlies......................................................................................................74
13.3.1 Pensioenering.....................................................................................74
13.3.2 Verlies van partner..............................................................................74
14 H14: Ouderen; fysieke uitdagingen...................................................................75
14.1 Levensverwachting.....................................................................................75
14.2 Veroudering...............................................................................................76
14.3 Fysieke achteruitgang.................................................................................77
14.4 Dementie en Alzheimer...............................................................................79
14.4.1 Biologische verklaring..........................................................................79
14.4.2 Diagnostiek........................................................................................79
15 H15: Dood en sterven......................................................................................80
15.1 Omgaan met sterfelijkheid..........................................................................80
15.1.1 Cultuur en omgaan met de doden..........................................................80
15.2 De laatste fase...........................................................................................81
Introductie ontwikkelingsleer
(Hoorcollege 1)
1.1 De ontwikkeling
Binnen ontwikkelingsleer gaan we naar de ontwikkeling kijken op multidiciplinair
niveau. Dit houdt in dat we kijken op verschillende perspectieven zoals naar het brein,
neurofysiologie of de genetica. We kijken ook naar de verschillende gebieden zoals
emoties, cognities en sociaal gedrag en we kijken naar de verschillende omgevingen
zoals de vrienden, familie, cultuur en school.
1.1.1 Normatieve ontwikkeling
Deze ontwikkeling beantwoordt vragen zoals wat wanneer gemiddeld ontwikkeld of wat
normaal is binnen de ontwikkeling. Zo zie je wat afwijkend is en waar je je wel of geen
zorgen over moet maken. Een patroon van ontwikkeling kan continu of discontinu
verlopen. Continu is een geleidelijke ontwikkeling zoals taal en discontinu is kwalitatief
in verschillende sprongetjes, zoals het leren lopen van een baby.
, 1.1.2 Ontwikkelingsfases en cohorten
Een cohort zijn mensen van dezelfde generatie. Want het tijdperk waarin je leeft heeft
een invloed op je ontwikkeling. Het maakt dus wel degelijk uit wanneer (en waar) je
opgroeit. Nu wordt adolescentie bijvoorbeeld gezien als fase van opstandigheid en waarin
je experimenteert en uitvindt wie je bent. Maar dit idee bestaat pas sinds de leerplicht
voor jongeren in 1969. Zelf geld verdienen werd sinds dien een typische
verantwoordelijkheid voor de volwassenheid.
Onze generatie of de millenials zijn geboren tussen 1980 en 2000. Andere benamingen
zijn generatie Y of generatie ME. Deze groep heeft enorm veel keuzemogelijkheden en
dus ook enorm veel twijfels. Deze generatie wordt ook wel de Peter Pan generatie
genoemd omdat ze vooral belangrijke beslissingen, zoals kinderen en trouwen, zo ver
mogelijk vooruit proberen te schuiven. Deze millenials ervaren de quarter life crisis, de
nieuwe ontwikkeling in onze moderne westerse samenleving. Deze crisis houdt in dat
men twijfels heeft over de toekomst, het maken van levensbepalende beslissingen en op
zoek is naar zingeving. Het treedt vooral op tussen de 25 en de 35 jaar. Dit kan komen
door de vrijheid om te kiezen van tegenwoordig. Je hebt zo een grote vrijheid om te
kiezen wat je wilt op bijna elk vlak. Ook word je constant geconfronteerd door de media.
En door de economische crisis (2008-2012) zijn er weinig vaste banen en is het moeilijk
om een vast contract te krijgen.
1.1.3 Kritische perioden in de levensloop
Dit idee van kritische perioden komt van Lorenz, die ganzen onderzocht. Deze ganzen
hebben een kritische periode tussen de 6 en 30 uur nadat ze uit het ei komen. In deze
periode waren de ganzen gevoelig voor bewegende objecten en hechten ze zich aan het
eerste bewegende object dat ze zien. De vraag naar kritische perioden om een
vaardigheid te ontwikkelen komt vooral voort uit gevalstudies. Zo wordt de vraag gesteld
bij wolfskinderen, die (deels) opgegroeid zijn met beesten, of zij nog sociaal gedrag
kunnen aanleren.
Vanya Yudin groeide op met vogels en werd afhankelijk van hun kwa sociaal gedrag en
communicatie. Hij bewoog en tjilpte net als deze vogels en werd ook door de vogels in de
groep geaccepteerd. Genie, een ander voorbeeld, werd door haar ouders 10 jaar lang
opgesloten. Later werd er wel geprobeerd op haar te rehabiliteren en te leren praten, dit
lukte wel maar tot een laag niveau.
1.1.4 Individuele verschillen in de levensloop
Men vraagt zich vooral af waar de individuele verschillen vandaan komen. Want waarom
leert het ene kind sneller praten dan de andere. Voor individuele verschillen zijn er
Maaike Beckers
1 Inhoud
Introductie ontwikkelingsleer...................................................................................5
1.1 De ontwikkeling.............................................................................................5
1.1.1 Normatieve ontwikkeling...........................................................................5
1.1.2 Ontwikkelingsfases en cohorten.................................................................6
1.1.3 Kritische perioden in de levensloop.............................................................6
1.1.4 Individuele verschillen in de levensloop.......................................................6
1.2 Nature versus nurture....................................................................................7
1.3 Onderzoek....................................................................................................9
1.3.1 Onderzoeksuitdagingen.............................................................................9
1.3.2 Onderzoeksmethoden.............................................................................10
1.3.3 Onderzoeksdesigns.................................................................................11
2 H2: Prenatale ontwikkeling..................................................................................11
2.1 De bevruchting............................................................................................11
2.1.1 Chromosomen.......................................................................................12
2.2 De prenatale ontwikkeling.............................................................................13
2.2.1 De germinale fase (0-2 weken)................................................................13
2.2.2 De embryonale fase (3 tot 8 weken).........................................................13
2.2.3 Foetale fase...........................................................................................14
2.3 Omgevingsinvloeden tijdens de prenatale ontwikkeling.....................................15
2.3.1 Ondervoeding........................................................................................15
2.3.2 Teratogenen..........................................................................................16
2.4 Zwangerschap en geboorte...........................................................................16
2.4.1 Miskraam..............................................................................................17
3 H3: Babytijd: fysieke en cognitieve ontwikkeling....................................................18
3.1 Reflexen.....................................................................................................18
3.2 Hersenontwikkeling in de babytijd..................................................................19
3.3 Motorische ontwikkeling................................................................................20
, 3.3.1 Diepte zien: Visual cliff experiment...........................................................20
3.4 Piaget.........................................................................................................20
3.4.1 Sensorimotorische fase (0-2 jaar)............................................................21
3.5 Onderzoek naar cognitie van baby´s..............................................................22
3.5.1 False belief test......................................................................................23
3.5.2 Joint attention.......................................................................................23
3.5.3 Rouge test.............................................................................................23
3.6 Taalontwikkeling..........................................................................................23
4 H4: Peutertijd; emotionele en sociale ontwikkeling.................................................24
4.1 Gehechtheid................................................................................................24
4.1.1 Harlow experiment.................................................................................24
4.1.2 Bowlby: Gehechtheidstheorie...................................................................25
4.1.3 Hechtingsstijlen.....................................................................................26
4.1.4 Gehechtheid en dagopvang.....................................................................27
4.1.5 Still face paradigma................................................................................28
4.2 Temperament..............................................................................................28
4.2.1 Temperament als risico...........................................................................29
4.3 Ontwikkeling van empathie (niet in boek).......................................................29
4.3.1 Helpen..................................................................................................30
4.3.2 Ideeen over de basis..............................................................................30
4.4 Erikson: psychosociale ontwikkelingstheorie....................................................30
4.5 Zelfregulatie................................................................................................31
5 H5: Vroege kindertijd.........................................................................................31
5.1 Preoperationele fase van Piaget (2-7 jaar).......................................................32
5.1.1 Perspectief innemen...............................................................................32
5.2 Concreet operationele fase van Piaget (7-12 jaar)............................................33
5.3 Vygotsky.....................................................................................................33
5.3.1 Zone van proximale ontwikkeling.............................................................34
5.4 Aspecten van cognitieve ontwikkeling.............................................................34
5.4.1 Taalontwikkeling....................................................................................34
, 5.4.2 Theory of mind......................................................................................35
5.4.3 Executieve functies.................................................................................36
6 H6: Kindertijd 7-12 jaar......................................................................................36
6.1 Gevoel van eigenwaarde...............................................................................37
6.1.1 Cultuur.................................................................................................38
6.2 Prosociaal gedrag, agressief gedrag en speelgedrag.........................................39
6.2.1 Prosociaal gedrag...................................................................................39
6.2.2 Agressief gedrag....................................................................................39
6.2.3 Speelgedrag..........................................................................................40
6.3 Sociometrische status...................................................................................40
6.4 Vervolg psychosociale stadia (Erikson)............................................................41
7 H7: Kindertijd; thuis, op school, gemeenschap......................................................42
7.1 Opvoeding...................................................................................................42
7.1.1 Opvoedingsstijlen...................................................................................42
7.1.2 Corrigerende tik.....................................................................................44
7.1.3 Kindermishandeling................................................................................46
7.2 Echtscheidingen...........................................................................................48
7.3 Intelligentie.................................................................................................48
7.3.1 IQ........................................................................................................49
7.3.2 Dyslexie................................................................................................49
8 H8: Adolescentie: fysieke ontwikkeling.................................................................49
8.1 Timing........................................................................................................50
8.1.1 Invloed start timing................................................................................51
8.1.2 Causaliteit.............................................................................................52
8.2 Vrouwelijke schoonheidsideaal.......................................................................53
8.2.1 Eetstoornissen.......................................................................................53
8.2.2 Depressiviteit.........................................................................................53
9 H9: Adolescentie: cognitieve en sociaal-emotionele ontwikkeling.............................54
9.1 Cognitieve ontwikkeling................................................................................54
9.2 Morele stadia van Kohlberg...........................................................................55
, 9.3 Sociale en emotionele ontwikkeling................................................................56
9.3.1 Emotionaliteit........................................................................................56
9.3.2 Beinvloedbaarheid..................................................................................57
10 H10: Vroege volwassenheid: emerging adulthood...............................................58
10.1 Identiteitsvorming – persoonlijke identiteit....................................................59
10.1.1 Identiteitsverwarring............................................................................59
10.1.2 Identiteitsvorming...............................................................................60
10.1.3 Identiteitsprocessen.............................................................................60
10.2 Narratieve identiteit....................................................................................61
10.3 Identiteit voor minderheden........................................................................62
10.3.1 Ethnische identiteitsontwikkeling...........................................................62
10.3.2 Seksuele identiteit...............................................................................63
11 H11: Volwassenheid: relaties en rollen..............................................................63
11.1 Relaties.....................................................................................................64
11.1.1 Theorie van de liefde...........................................................................64
11.1.2 Ouderschap........................................................................................65
11.2 Welbevinden: communicatie, scheiden en vergevingsgezindheid......................66
11.2.1 Communicatie.....................................................................................66
11.2.2 Scheiden............................................................................................66
11.2.3 Vergevingsgezindheid..........................................................................66
11.3 Werk........................................................................................................67
12 H12: Volwassenheid: midlife.............................................................................68
12.1 Persoonlijkheid...........................................................................................68
12.1.1 Omgeving...........................................................................................68
12.1.2 Rijping...............................................................................................69
12.2 De midlifecrisis..........................................................................................70
12.3 Generativiteit.............................................................................................70
13 H13: Ouderen; cognitieve, emotionele, sociale ontwikkeling.................................71
13.1 Wijsheid en cognitieve achteruitgang............................................................71
13.1.1 Geheugen...........................................................................................72
, 13.1.2 Theory of mind....................................................................................72
13.1.3 Cognitieve achteruigang tegengaan.......................................................73
13.2 Geluk........................................................................................................73
13.3 Verlies......................................................................................................74
13.3.1 Pensioenering.....................................................................................74
13.3.2 Verlies van partner..............................................................................74
14 H14: Ouderen; fysieke uitdagingen...................................................................75
14.1 Levensverwachting.....................................................................................75
14.2 Veroudering...............................................................................................76
14.3 Fysieke achteruitgang.................................................................................77
14.4 Dementie en Alzheimer...............................................................................79
14.4.1 Biologische verklaring..........................................................................79
14.4.2 Diagnostiek........................................................................................79
15 H15: Dood en sterven......................................................................................80
15.1 Omgaan met sterfelijkheid..........................................................................80
15.1.1 Cultuur en omgaan met de doden..........................................................80
15.2 De laatste fase...........................................................................................81
Introductie ontwikkelingsleer
(Hoorcollege 1)
1.1 De ontwikkeling
Binnen ontwikkelingsleer gaan we naar de ontwikkeling kijken op multidiciplinair
niveau. Dit houdt in dat we kijken op verschillende perspectieven zoals naar het brein,
neurofysiologie of de genetica. We kijken ook naar de verschillende gebieden zoals
emoties, cognities en sociaal gedrag en we kijken naar de verschillende omgevingen
zoals de vrienden, familie, cultuur en school.
1.1.1 Normatieve ontwikkeling
Deze ontwikkeling beantwoordt vragen zoals wat wanneer gemiddeld ontwikkeld of wat
normaal is binnen de ontwikkeling. Zo zie je wat afwijkend is en waar je je wel of geen
zorgen over moet maken. Een patroon van ontwikkeling kan continu of discontinu
verlopen. Continu is een geleidelijke ontwikkeling zoals taal en discontinu is kwalitatief
in verschillende sprongetjes, zoals het leren lopen van een baby.
, 1.1.2 Ontwikkelingsfases en cohorten
Een cohort zijn mensen van dezelfde generatie. Want het tijdperk waarin je leeft heeft
een invloed op je ontwikkeling. Het maakt dus wel degelijk uit wanneer (en waar) je
opgroeit. Nu wordt adolescentie bijvoorbeeld gezien als fase van opstandigheid en waarin
je experimenteert en uitvindt wie je bent. Maar dit idee bestaat pas sinds de leerplicht
voor jongeren in 1969. Zelf geld verdienen werd sinds dien een typische
verantwoordelijkheid voor de volwassenheid.
Onze generatie of de millenials zijn geboren tussen 1980 en 2000. Andere benamingen
zijn generatie Y of generatie ME. Deze groep heeft enorm veel keuzemogelijkheden en
dus ook enorm veel twijfels. Deze generatie wordt ook wel de Peter Pan generatie
genoemd omdat ze vooral belangrijke beslissingen, zoals kinderen en trouwen, zo ver
mogelijk vooruit proberen te schuiven. Deze millenials ervaren de quarter life crisis, de
nieuwe ontwikkeling in onze moderne westerse samenleving. Deze crisis houdt in dat
men twijfels heeft over de toekomst, het maken van levensbepalende beslissingen en op
zoek is naar zingeving. Het treedt vooral op tussen de 25 en de 35 jaar. Dit kan komen
door de vrijheid om te kiezen van tegenwoordig. Je hebt zo een grote vrijheid om te
kiezen wat je wilt op bijna elk vlak. Ook word je constant geconfronteerd door de media.
En door de economische crisis (2008-2012) zijn er weinig vaste banen en is het moeilijk
om een vast contract te krijgen.
1.1.3 Kritische perioden in de levensloop
Dit idee van kritische perioden komt van Lorenz, die ganzen onderzocht. Deze ganzen
hebben een kritische periode tussen de 6 en 30 uur nadat ze uit het ei komen. In deze
periode waren de ganzen gevoelig voor bewegende objecten en hechten ze zich aan het
eerste bewegende object dat ze zien. De vraag naar kritische perioden om een
vaardigheid te ontwikkelen komt vooral voort uit gevalstudies. Zo wordt de vraag gesteld
bij wolfskinderen, die (deels) opgegroeid zijn met beesten, of zij nog sociaal gedrag
kunnen aanleren.
Vanya Yudin groeide op met vogels en werd afhankelijk van hun kwa sociaal gedrag en
communicatie. Hij bewoog en tjilpte net als deze vogels en werd ook door de vogels in de
groep geaccepteerd. Genie, een ander voorbeeld, werd door haar ouders 10 jaar lang
opgesloten. Later werd er wel geprobeerd op haar te rehabiliteren en te leren praten, dit
lukte wel maar tot een laag niveau.
1.1.4 Individuele verschillen in de levensloop
Men vraagt zich vooral af waar de individuele verschillen vandaan komen. Want waarom
leert het ene kind sneller praten dan de andere. Voor individuele verschillen zijn er
