Samenvatting Het Palet Van De
Psychologie hoofdstuk 6
6.1 Typering van de algemene systeemtheorie
6.1.1 De basisuitgangspunten
De systeemtheorie kent meerdere uitgangspunten. Hieronder worden er acht genoemd,
waarbij gebruik wordt gemaakt van Compernolle (1988).
1. De systeemtheorie is het beste te typeren als een (logische) denkwijze waarbij men
ervan uit gaat dat een systeem of persoon altijd een context (omgeving) heeft. Met
deze denkwijze is de werkelijkheid te ordenen in verschillende niveaus. De
verschillende niveaus zijn hiërarchisch geordend: hoe hoger in de hiërarchie hoe
complexer het niveau.
2. De systeemtheorie is een manier van denken die in verschillende wetenschappen
toegepast wordt. De systeemtheorie propageert een flexibele manier van kijken die
meerdere invalshoeken toelaat. Hierdoor komen de relaties tussen
systeemonderdelen en tussen systeem en omgeving in beeld.
3. De systeemtheorie heeft minder interesse in onderdelen – maar verwaarloos deze
niet – en meer interesse in grote gehelen.
4. Het object dat men onderzoekt wordt niet gezien als op zichzelf staand, maar in
wisselwerking met zijn omgeving. Een hiërarchisch niveau wordt daarom een open
systeem genoemd. Er wordt vooral gekeken naar dynamische processen.
5. Een eigenschap van een object of systeem wordt niet zozeer gezien als eigen aan
het object of systeem, maar wordt opgevat als eigenschap die niet los van de
omgeving te zien is.
6. De eigenschappen van een geheel worden wel beïnvloed, maar niet bepaald door de
kenmerken van de onderdelen. Het geheel is meer dan de som der delen.
7. Systeemtheoretisch denken wijst eenvoudige (eenzijdige) verklaringen van gedrag af.
Men gaat ervan uit dat gedrag altijd door meerdere aspecten beïnvloed wordt.
8. In de systeemtheorie werd in eerste instantie vooral het ‘hier-en-nu’ benadrukt en
bestond minder aandacht voor de ontwikkeling van een systeem. Later is dit
gecorrigeerd met onder andere de ecologische systeemtheorie van Urie
Bronfenbrenner.
6.1.2 Geschiedenis van de systeemtheorie en de gezinstherapie
Systeemtheorie
De systeemtheorie is een manier van denken die in verschillende wetenschapsgebieden
toegepast kan worden. Ze is beïnvloed door verschillende wetenschappen.
De systeemtheorie is net als de humanistische psychologie schatplichtig aan de
gestaltpsychologie. De humanistische psychologie nam hiervan vooral het standpunt over
dat gehelen het uitgangspunt dient te zijn. In de gestaltpsychologie werd vooral onderzoek
gedaan naar waarnemingsprocessen. Het grote geheel wordt Gestalt genoemd. Bij het
waarnemen richten wij ons op één aspect en de rest wordt achtergrond. Het onderscheid
tussen voor- en achtergrond is door de systeemtheorie overgenomen. Een belangrijke
theoreticus van de systeemtheorie, Ludwig von Bertalanffy, stelt dat voorgrond en
achtergrond zijn te onderscheiden, maar niet te scheiden. Er is geen systeem zonder
omgeving.
Von Bertalanffy verbond de systeemtheorie met inzichten uit de cybernetica. De cybernetica
ontstond in de technische wetenschappen. In de cybernetica worden stuurprocessen
, beschreven in termen van input en output. Input en output werden niet gezien als een
oorzaak-gevolgrelatie (lineair), maar als twee bronnen van informatie die elkaar met een
circulaire relatie in evenwicht houden. Input beïnvloed output, en output beïnvloed input.
Door de inzichten uit de cybernetica toe te passen op biologische en sociale systemen
kwamen de begrippen evenwicht en feedback in het centrum van de aandacht te staan. Een
systeem houdt zich in evenwicht doordat het feedback (informatie) uit de omgeving krijgt.
Gezinstherapie
Omdat gezinstherapie en systeemtheorie vaak met elkaar vereenzelvigd worden, gebruikt
men liever het begrip systeemtherapie. Vanuit dit kader kan gewerkt worden met teams,
bewonersgroepen, organisaties en individuen. Binnen de gezinstherapie zijn verschillende
stromingen ontstaan, vaak in samenwerking met een andere psychologische stroming.
Bekende voorbeelden zijn de combinaties met de cognitieve gedragstherapie, met de
strategische stroming en met het sociaalconstructivisme.
Schoolvorming
De systeemtheorie is een stroming in het wetenschappelijk denken die gekenmerkt wordt
door een eigen begrippenapparaat zoals (sub)systemen, hiërarchische ordening,
wederzijdse beïnvloeding, evenwicht, enzovoorts. Schoolvorming heeft plaatsgevonden in de
psychotherapie en, zover bekend, niet in andere toepassingsgebieden.
6.1.3 Het mensbeeld in de systeemtheorie
Concreet betekent de wisselwerking tussen omgeving en systeem (organisme) dat in de
systeemtheorie persoonskenmerken niet opgevat worden als unieke eigenschappen die bij
een persoon horen, maar als kenmerken van een persoon binnen een bepaalde context
waar die persoon op een gegeven moment deel van uitmaakt. Dit betekent dat er geen
absolute kennis over een organisme is, maar alleen relatieve kennis. Dit betekent dat niet de
persoon centraal staat, maar de relaties tussen de persoon en zijn omgeving. Ook de
materiële omgeving beïnvloedt het gedrag van een persoon.
6.1.4 Indeling van de systeemtheorie
Het biopsychosociale model is afkomstig uit de systeemtheorie. De systeemtheorie
impliceert een organistische manier van kijken naar de werkelijkheid. Een persoon
functioneert in interactie met zijn omgeving en daarbij is er sprake van wederzijdse
beïnvloeding. Waar de humanistische psychologie het meest de personalistische visie
benadrukt, benadrukt de systeemtheorie het meest de organistische visie.
6.2 Systeemtheorieën
6.2.1 De strategische stroming in de gezinstherapie
De Palo Altogroep wees op het frappante verschijnsel dat wanneer de (ex)-patiënt in zijn
gezin terugkeerde de psychische stoornis terug kon keren of een ander gezinslid een
stoornis kon ontwikkelen. De overtuiging groeide dat een psychische stoornis niet opgevat
moest worden als een kenmerk van een individu, maar als een kenmerk van een systeem.
Dat betekende dat de hulpverlening zich op het systeem (gezin) moest richten. Gregory
Bateson vatte het gezin op als een sociaal systeem. Deze combinatie van
communicatietheorie en systeemdenken is kenmerkend voor de strategische stroming in de
gezinstherapie.
Het systeemdenken bij Watzlawick et al.
Psychologie hoofdstuk 6
6.1 Typering van de algemene systeemtheorie
6.1.1 De basisuitgangspunten
De systeemtheorie kent meerdere uitgangspunten. Hieronder worden er acht genoemd,
waarbij gebruik wordt gemaakt van Compernolle (1988).
1. De systeemtheorie is het beste te typeren als een (logische) denkwijze waarbij men
ervan uit gaat dat een systeem of persoon altijd een context (omgeving) heeft. Met
deze denkwijze is de werkelijkheid te ordenen in verschillende niveaus. De
verschillende niveaus zijn hiërarchisch geordend: hoe hoger in de hiërarchie hoe
complexer het niveau.
2. De systeemtheorie is een manier van denken die in verschillende wetenschappen
toegepast wordt. De systeemtheorie propageert een flexibele manier van kijken die
meerdere invalshoeken toelaat. Hierdoor komen de relaties tussen
systeemonderdelen en tussen systeem en omgeving in beeld.
3. De systeemtheorie heeft minder interesse in onderdelen – maar verwaarloos deze
niet – en meer interesse in grote gehelen.
4. Het object dat men onderzoekt wordt niet gezien als op zichzelf staand, maar in
wisselwerking met zijn omgeving. Een hiërarchisch niveau wordt daarom een open
systeem genoemd. Er wordt vooral gekeken naar dynamische processen.
5. Een eigenschap van een object of systeem wordt niet zozeer gezien als eigen aan
het object of systeem, maar wordt opgevat als eigenschap die niet los van de
omgeving te zien is.
6. De eigenschappen van een geheel worden wel beïnvloed, maar niet bepaald door de
kenmerken van de onderdelen. Het geheel is meer dan de som der delen.
7. Systeemtheoretisch denken wijst eenvoudige (eenzijdige) verklaringen van gedrag af.
Men gaat ervan uit dat gedrag altijd door meerdere aspecten beïnvloed wordt.
8. In de systeemtheorie werd in eerste instantie vooral het ‘hier-en-nu’ benadrukt en
bestond minder aandacht voor de ontwikkeling van een systeem. Later is dit
gecorrigeerd met onder andere de ecologische systeemtheorie van Urie
Bronfenbrenner.
6.1.2 Geschiedenis van de systeemtheorie en de gezinstherapie
Systeemtheorie
De systeemtheorie is een manier van denken die in verschillende wetenschapsgebieden
toegepast kan worden. Ze is beïnvloed door verschillende wetenschappen.
De systeemtheorie is net als de humanistische psychologie schatplichtig aan de
gestaltpsychologie. De humanistische psychologie nam hiervan vooral het standpunt over
dat gehelen het uitgangspunt dient te zijn. In de gestaltpsychologie werd vooral onderzoek
gedaan naar waarnemingsprocessen. Het grote geheel wordt Gestalt genoemd. Bij het
waarnemen richten wij ons op één aspect en de rest wordt achtergrond. Het onderscheid
tussen voor- en achtergrond is door de systeemtheorie overgenomen. Een belangrijke
theoreticus van de systeemtheorie, Ludwig von Bertalanffy, stelt dat voorgrond en
achtergrond zijn te onderscheiden, maar niet te scheiden. Er is geen systeem zonder
omgeving.
Von Bertalanffy verbond de systeemtheorie met inzichten uit de cybernetica. De cybernetica
ontstond in de technische wetenschappen. In de cybernetica worden stuurprocessen
, beschreven in termen van input en output. Input en output werden niet gezien als een
oorzaak-gevolgrelatie (lineair), maar als twee bronnen van informatie die elkaar met een
circulaire relatie in evenwicht houden. Input beïnvloed output, en output beïnvloed input.
Door de inzichten uit de cybernetica toe te passen op biologische en sociale systemen
kwamen de begrippen evenwicht en feedback in het centrum van de aandacht te staan. Een
systeem houdt zich in evenwicht doordat het feedback (informatie) uit de omgeving krijgt.
Gezinstherapie
Omdat gezinstherapie en systeemtheorie vaak met elkaar vereenzelvigd worden, gebruikt
men liever het begrip systeemtherapie. Vanuit dit kader kan gewerkt worden met teams,
bewonersgroepen, organisaties en individuen. Binnen de gezinstherapie zijn verschillende
stromingen ontstaan, vaak in samenwerking met een andere psychologische stroming.
Bekende voorbeelden zijn de combinaties met de cognitieve gedragstherapie, met de
strategische stroming en met het sociaalconstructivisme.
Schoolvorming
De systeemtheorie is een stroming in het wetenschappelijk denken die gekenmerkt wordt
door een eigen begrippenapparaat zoals (sub)systemen, hiërarchische ordening,
wederzijdse beïnvloeding, evenwicht, enzovoorts. Schoolvorming heeft plaatsgevonden in de
psychotherapie en, zover bekend, niet in andere toepassingsgebieden.
6.1.3 Het mensbeeld in de systeemtheorie
Concreet betekent de wisselwerking tussen omgeving en systeem (organisme) dat in de
systeemtheorie persoonskenmerken niet opgevat worden als unieke eigenschappen die bij
een persoon horen, maar als kenmerken van een persoon binnen een bepaalde context
waar die persoon op een gegeven moment deel van uitmaakt. Dit betekent dat er geen
absolute kennis over een organisme is, maar alleen relatieve kennis. Dit betekent dat niet de
persoon centraal staat, maar de relaties tussen de persoon en zijn omgeving. Ook de
materiële omgeving beïnvloedt het gedrag van een persoon.
6.1.4 Indeling van de systeemtheorie
Het biopsychosociale model is afkomstig uit de systeemtheorie. De systeemtheorie
impliceert een organistische manier van kijken naar de werkelijkheid. Een persoon
functioneert in interactie met zijn omgeving en daarbij is er sprake van wederzijdse
beïnvloeding. Waar de humanistische psychologie het meest de personalistische visie
benadrukt, benadrukt de systeemtheorie het meest de organistische visie.
6.2 Systeemtheorieën
6.2.1 De strategische stroming in de gezinstherapie
De Palo Altogroep wees op het frappante verschijnsel dat wanneer de (ex)-patiënt in zijn
gezin terugkeerde de psychische stoornis terug kon keren of een ander gezinslid een
stoornis kon ontwikkelen. De overtuiging groeide dat een psychische stoornis niet opgevat
moest worden als een kenmerk van een individu, maar als een kenmerk van een systeem.
Dat betekende dat de hulpverlening zich op het systeem (gezin) moest richten. Gregory
Bateson vatte het gezin op als een sociaal systeem. Deze combinatie van
communicatietheorie en systeemdenken is kenmerkend voor de strategische stroming in de
gezinstherapie.
Het systeemdenken bij Watzlawick et al.
