Begrippen Nieuwe tijd
HC 1 De Renaissance
Sultan Mehmet II Leider van het Ottomaanse leger, bracht in 1453 Constantinopel ten val
Suleiman I de Grote 1494 -1566, was de tiende sultan van het Osmaanse Rijk
Humanisme Een levensbeschouwing waarbij men uitgaat van de waarde van de mens,
gaan uit van rede, ethiek en rechtvaardigheid
Stadium Humanitatis Vakken van de mensheid/ beschaving, zoals; taal, geschiedenis, filosofie
Virtu en ratio Idee dat vooral binnen het humanisme werd aangehangen; Zelf nadenken
Johan Gutenberg Ontwikkelde de boekdrukkunst, Schreef in 1455 de Gutenbergbijbel, eerste
boek ooit gedrukt
Erasmus v. Rotterdam 1466- 1536, schreef het Lof der zotheid in 1511, humanist, tegen de
instituties vd. Kerk, kende Thomas More
Thomas More 1478- 1535, Engels humanist en filosoof, Schreef Utopia (1516), politieke
systeem van een ideale niet-bestaande eilandstaat
Macchiaveli 1469-1527 was een Italiaanse diplomaat, politiek filosoof, militair strateeg,
historicus, dichter, toneelschrijver en humanist gevestigd in Florence tijdens
de Italiaanse renaissance. Hij geldt als de grondlegger van de moderne
politieke wetenschappen
Cosimo de Medici 1389-1464, groot bankier, humanist, mecenas, doneerde aan de stad Duomo,
veel macht maar geen despoot
Mecenas Beschermheer van kunstenaars, sporters etc., voorziet hen van financiële
middelen
Patronage Steunen van kunstenaars en wetenschappers door politieke spelers, kwam
vooral voor begin vd renaissance in Italië, o.a. Cosimo de Medici
Mercantilistische- Economische politiek die probeert met maatregelen zo veel mogelijk geld in
politiek het land te krijgen
Nicolo Machiavelli 1469- 1527, ook wel de vorst genoemd, Grondlegger moderne politieke
wetenschap los van de theologie (Godsleer), geloofde dat permanente orde
onmogelijk was en geloofde in een absolutie monarchie als oplossing
Condotierri Aanvoerders van legers van huurlingen die door door verschillende
Italiaanse stadstaten werden ingehuurd
Condotta Voorwaarden van huurleger vastgelegd in contracten
Italiaanse oorlogen 1494- 1559 Oorlogen tussen Frankrijk en de Italiaanse stadstaten, Karel VIII
viel Frankrijk binnen nadat Milaan om hulp vroeg tegen Florence en Napels,
1494 wordt aangehouden als einde van de renaissance
Slag bij Pavia 1525 Gevangennamen van Frans I door de Italianen, gedwongen belofte om
niet meer Italië aan te vallen, daarna vrijgelaten
Karel van Bourbon Viel Italië voor de laatste keer aan, plundering van Rome 1527, sneuvelde,
definitief einde van de oorlogen
1
,Ancien Regime wordt de periode bedoeld waarin het Franse koninkrijk op absolutistische
wijze werd geregeerd door het huis Bourbon, vóór de Franse Revolutie van
1789
Giorgio Vasari 1511-1574, Renaissance: wedergeboorte van de klassieke kunst
Giotto 1304- 1311 individualisme, verschil in menselijke figuren, grondlegger vd.
Nieuwe kunst stijl renaissance
Michelangelo 1498- 1500, correctheid, perfectie, geïdealiseerd
Rafaël 1583-1520, laatste kunstenaar vd, renaissance, men vond het te perfect
Jan van Eyck 1390-1441, gebruikte olieverf, zorgde voor diepe kleuren
Homo universalis Iemand die zich met meer dingen bezighield dan alleen kunst, zoals
wetenschap en uitvindingen, zoals Leonardo Da Vinci
Leonardo Da Vinci 1425-1519 architect, uitvinder, ingenieur, filosoof, natuurkundige,
scheikundige, anatomist, beeldhouwer, schrijver, schilder en componist uit
de Florentijnse Republiek (Florence)
HC 2 Reformatie
Nepotisme Het aanstellen van familieleden binnen een kerkelijke ambt
Nicolaïsme Celibaat niet gehandhaafd
Simonie Het verhandelen van een geestelijk ambt
Dogmatisme Dogma's zijn stellingen die men moet aannemen om als gelovige van een
godsdienst te worden beschouwd
Heilige Drie-eenheid Theologische opvatting dat er één God bestaat in drie goddelijke entiteiten:
de Vader, de Zoon (Jezus Christus) en de Heilige Geest
Johannes Hus 1369- 1415 was een Boheemse hoogleraar die geldt als een voorloper van de
Reformatie
Alexander VI 1431- 1503, Paus, getrouwd met kinderen, maîtresse in het Vaticaan, zoon
Cesare werd kardinaal
Julius II 1503-1513, ‘oorlogs Paus’, hervorming van de kerkelijke staat, Werelds rijk
en macht, Opdrachtgever van Michelangelo
Sola fide Benaming voor het idee dat je een individuele relatie met god hebt en geen
kerk etc. nodig hebt
Maarten Luther 1483-1546, tegen de kerk, publiceerde in 1517 95 stellingen tegen de kerk
Erkent Gods almacht, wereldbeeld: mens is zwak, dus zondig + Genade wordt
Calvijn 1509- 1564 verweven door alleen god en de Overheid is Gods dienaar ze
beslissen in jou voordeel, zo niet is een opstand geoorloofd
Contrareformatie Hervormingen binnen de Katholieke kerk als reactie op het protestantisme
Contraremonstranten Calvinistische stroming Geloven dat het leven van de mens al voorbestemd is
en ook of hun plek in de hel of hemel is (predestinatie)
Karel V 1500-1558 Spaanse koning, streed tegen het protestantisme
Rijksdag van Worms 1521 gesprek met Luther en Duitse keizers op verzoek van Filips II, hij wilde
een einde maken aan de opstanden
2
, Vrede van Augsburg 1555, Er wordt besloten dat Duitse vorsten zelf bepalen welke godsdienst er
in hun gebied wordt aangehangen, Karel V + Luther waren aanwezig. ‘Cuius
regio, eius religio’ wiens gebied, diens gebed
Concilie van Trente 1545-1563, Geen verzoening met de protestanten, Inquisitie moet hard op
treden tegen ketters
Ignatius van Loyola 1491- 1556, Spanjaard, Soort oprichter van de jezuïeten, Missionair erg
gericht op onderwijs
Jezuïeten Jezuïeten vormen een religieuze orde. Zij leven doorgaans niet in kloosters,
wel in gewone huizen, ze vallen niet onder een bisschop maar direct onder
de paus
Wederdopers Anabaptisme, is een kerkelijke stroming daterend uit de tijd van de
Reformatie. Zij verschilt van andere reformatorische bewegingen doordat zij
stelt dat alleen volwassenen gedoopt mogen worden
Zwingli 1484-1531, was een belangrijke Zwitserse reformator en een van de leiders
van de Zwitserse Reformatie, en van het protestantisme binnen Zwitserland
Hendrik VIII 1509- 1547, koning van Engeland, trouwde met Catharina van Aragon en
kreeg geen mannelijke erfgenamen, Hendrik wilde hertrouwen maar Paus
Clements VII stemde niet toe dus Hendrik maakte de Anglicaanse kerk los, en
stichtte ene protestantse Nationalistische kerk op
Mary Tudor 1553-1558, Koningin van Engeland, trouwde met Filips II, Katholicisme keert
terug, Mary vervolgt ketters ofwel bekend als ‘Bloody Mary’
Elizabeth I 1588-1533, koningin van Engeland volgt Mary op en laat het
protestantisme terug keren
Mary Stuart 1542- 1567, koningin van Schotland, spant met Filips II tegen Elizabeth I
Filips II Getrouwd met Mary Tudor, spande na haar dood met Mary Stuart tegen
Elizabeth om zo het protestantisme in Engeland tegen te gaan. Mary Stuart
werd onthoofd, uit wraak stuurde hij een Armada maar werd verslagen
Hugenoten Franse calvinistische protestanten
Bartolomeüs nacht 1572, ‘ bloedbruiloft’, veel hugenoten vermoord olv. Hendrik Navarra (1553-
1610) protestanten en katholieken zouden samengaan trouwen als
verzoening
Edict van Nantes 1598, Na 15- jarige oorlog tussen hugenoten en katholieken, afspraken voor:
gewetensvrijheid en vrijheid van protestantse eredienst. Werd in 1685
afgeschaft door Lodewijk XIV, waardoor veel hugenoten naar Nederland
Vluchtten
Barok 17e eeuwse stijl, Overbodig, groots, luxe, heftigheid van gevoelsuitdrukking,
zag je terug in schilderijen en gebouwen, Bernini is een bekend architect van
deze stijl
Rembrandt van Rijn 1606-1669, Hollands schilder schilderde in de barok stijl
3
HC 1 De Renaissance
Sultan Mehmet II Leider van het Ottomaanse leger, bracht in 1453 Constantinopel ten val
Suleiman I de Grote 1494 -1566, was de tiende sultan van het Osmaanse Rijk
Humanisme Een levensbeschouwing waarbij men uitgaat van de waarde van de mens,
gaan uit van rede, ethiek en rechtvaardigheid
Stadium Humanitatis Vakken van de mensheid/ beschaving, zoals; taal, geschiedenis, filosofie
Virtu en ratio Idee dat vooral binnen het humanisme werd aangehangen; Zelf nadenken
Johan Gutenberg Ontwikkelde de boekdrukkunst, Schreef in 1455 de Gutenbergbijbel, eerste
boek ooit gedrukt
Erasmus v. Rotterdam 1466- 1536, schreef het Lof der zotheid in 1511, humanist, tegen de
instituties vd. Kerk, kende Thomas More
Thomas More 1478- 1535, Engels humanist en filosoof, Schreef Utopia (1516), politieke
systeem van een ideale niet-bestaande eilandstaat
Macchiaveli 1469-1527 was een Italiaanse diplomaat, politiek filosoof, militair strateeg,
historicus, dichter, toneelschrijver en humanist gevestigd in Florence tijdens
de Italiaanse renaissance. Hij geldt als de grondlegger van de moderne
politieke wetenschappen
Cosimo de Medici 1389-1464, groot bankier, humanist, mecenas, doneerde aan de stad Duomo,
veel macht maar geen despoot
Mecenas Beschermheer van kunstenaars, sporters etc., voorziet hen van financiële
middelen
Patronage Steunen van kunstenaars en wetenschappers door politieke spelers, kwam
vooral voor begin vd renaissance in Italië, o.a. Cosimo de Medici
Mercantilistische- Economische politiek die probeert met maatregelen zo veel mogelijk geld in
politiek het land te krijgen
Nicolo Machiavelli 1469- 1527, ook wel de vorst genoemd, Grondlegger moderne politieke
wetenschap los van de theologie (Godsleer), geloofde dat permanente orde
onmogelijk was en geloofde in een absolutie monarchie als oplossing
Condotierri Aanvoerders van legers van huurlingen die door door verschillende
Italiaanse stadstaten werden ingehuurd
Condotta Voorwaarden van huurleger vastgelegd in contracten
Italiaanse oorlogen 1494- 1559 Oorlogen tussen Frankrijk en de Italiaanse stadstaten, Karel VIII
viel Frankrijk binnen nadat Milaan om hulp vroeg tegen Florence en Napels,
1494 wordt aangehouden als einde van de renaissance
Slag bij Pavia 1525 Gevangennamen van Frans I door de Italianen, gedwongen belofte om
niet meer Italië aan te vallen, daarna vrijgelaten
Karel van Bourbon Viel Italië voor de laatste keer aan, plundering van Rome 1527, sneuvelde,
definitief einde van de oorlogen
1
,Ancien Regime wordt de periode bedoeld waarin het Franse koninkrijk op absolutistische
wijze werd geregeerd door het huis Bourbon, vóór de Franse Revolutie van
1789
Giorgio Vasari 1511-1574, Renaissance: wedergeboorte van de klassieke kunst
Giotto 1304- 1311 individualisme, verschil in menselijke figuren, grondlegger vd.
Nieuwe kunst stijl renaissance
Michelangelo 1498- 1500, correctheid, perfectie, geïdealiseerd
Rafaël 1583-1520, laatste kunstenaar vd, renaissance, men vond het te perfect
Jan van Eyck 1390-1441, gebruikte olieverf, zorgde voor diepe kleuren
Homo universalis Iemand die zich met meer dingen bezighield dan alleen kunst, zoals
wetenschap en uitvindingen, zoals Leonardo Da Vinci
Leonardo Da Vinci 1425-1519 architect, uitvinder, ingenieur, filosoof, natuurkundige,
scheikundige, anatomist, beeldhouwer, schrijver, schilder en componist uit
de Florentijnse Republiek (Florence)
HC 2 Reformatie
Nepotisme Het aanstellen van familieleden binnen een kerkelijke ambt
Nicolaïsme Celibaat niet gehandhaafd
Simonie Het verhandelen van een geestelijk ambt
Dogmatisme Dogma's zijn stellingen die men moet aannemen om als gelovige van een
godsdienst te worden beschouwd
Heilige Drie-eenheid Theologische opvatting dat er één God bestaat in drie goddelijke entiteiten:
de Vader, de Zoon (Jezus Christus) en de Heilige Geest
Johannes Hus 1369- 1415 was een Boheemse hoogleraar die geldt als een voorloper van de
Reformatie
Alexander VI 1431- 1503, Paus, getrouwd met kinderen, maîtresse in het Vaticaan, zoon
Cesare werd kardinaal
Julius II 1503-1513, ‘oorlogs Paus’, hervorming van de kerkelijke staat, Werelds rijk
en macht, Opdrachtgever van Michelangelo
Sola fide Benaming voor het idee dat je een individuele relatie met god hebt en geen
kerk etc. nodig hebt
Maarten Luther 1483-1546, tegen de kerk, publiceerde in 1517 95 stellingen tegen de kerk
Erkent Gods almacht, wereldbeeld: mens is zwak, dus zondig + Genade wordt
Calvijn 1509- 1564 verweven door alleen god en de Overheid is Gods dienaar ze
beslissen in jou voordeel, zo niet is een opstand geoorloofd
Contrareformatie Hervormingen binnen de Katholieke kerk als reactie op het protestantisme
Contraremonstranten Calvinistische stroming Geloven dat het leven van de mens al voorbestemd is
en ook of hun plek in de hel of hemel is (predestinatie)
Karel V 1500-1558 Spaanse koning, streed tegen het protestantisme
Rijksdag van Worms 1521 gesprek met Luther en Duitse keizers op verzoek van Filips II, hij wilde
een einde maken aan de opstanden
2
, Vrede van Augsburg 1555, Er wordt besloten dat Duitse vorsten zelf bepalen welke godsdienst er
in hun gebied wordt aangehangen, Karel V + Luther waren aanwezig. ‘Cuius
regio, eius religio’ wiens gebied, diens gebed
Concilie van Trente 1545-1563, Geen verzoening met de protestanten, Inquisitie moet hard op
treden tegen ketters
Ignatius van Loyola 1491- 1556, Spanjaard, Soort oprichter van de jezuïeten, Missionair erg
gericht op onderwijs
Jezuïeten Jezuïeten vormen een religieuze orde. Zij leven doorgaans niet in kloosters,
wel in gewone huizen, ze vallen niet onder een bisschop maar direct onder
de paus
Wederdopers Anabaptisme, is een kerkelijke stroming daterend uit de tijd van de
Reformatie. Zij verschilt van andere reformatorische bewegingen doordat zij
stelt dat alleen volwassenen gedoopt mogen worden
Zwingli 1484-1531, was een belangrijke Zwitserse reformator en een van de leiders
van de Zwitserse Reformatie, en van het protestantisme binnen Zwitserland
Hendrik VIII 1509- 1547, koning van Engeland, trouwde met Catharina van Aragon en
kreeg geen mannelijke erfgenamen, Hendrik wilde hertrouwen maar Paus
Clements VII stemde niet toe dus Hendrik maakte de Anglicaanse kerk los, en
stichtte ene protestantse Nationalistische kerk op
Mary Tudor 1553-1558, Koningin van Engeland, trouwde met Filips II, Katholicisme keert
terug, Mary vervolgt ketters ofwel bekend als ‘Bloody Mary’
Elizabeth I 1588-1533, koningin van Engeland volgt Mary op en laat het
protestantisme terug keren
Mary Stuart 1542- 1567, koningin van Schotland, spant met Filips II tegen Elizabeth I
Filips II Getrouwd met Mary Tudor, spande na haar dood met Mary Stuart tegen
Elizabeth om zo het protestantisme in Engeland tegen te gaan. Mary Stuart
werd onthoofd, uit wraak stuurde hij een Armada maar werd verslagen
Hugenoten Franse calvinistische protestanten
Bartolomeüs nacht 1572, ‘ bloedbruiloft’, veel hugenoten vermoord olv. Hendrik Navarra (1553-
1610) protestanten en katholieken zouden samengaan trouwen als
verzoening
Edict van Nantes 1598, Na 15- jarige oorlog tussen hugenoten en katholieken, afspraken voor:
gewetensvrijheid en vrijheid van protestantse eredienst. Werd in 1685
afgeschaft door Lodewijk XIV, waardoor veel hugenoten naar Nederland
Vluchtten
Barok 17e eeuwse stijl, Overbodig, groots, luxe, heftigheid van gevoelsuitdrukking,
zag je terug in schilderijen en gebouwen, Bernini is een bekend architect van
deze stijl
Rembrandt van Rijn 1606-1669, Hollands schilder schilderde in de barok stijl
3
