Arbeids- en sociaalzekerheidsrecht
samenvatting
College 1: Inleiding sociaalzekerheidsrecht en
arbeidsrecht
Socialezekerheidsrecht begrepen:
Hoofdstuk 1: Inleiding in de sociale zekerheid
- 1.1: Inleiding
- 1.2: Driedeling
Socialezekerheidsrecht begrepen
Hoofdstuk 1: Inleiding in de sociale zekerheid
1.1 Inleiding
Solidariteit
In vrijemarkteconomie zijn perioden van economische groei en krappe arbeidsmarkt afgewisseld met
stagnatie van economie en ruime arbeidsmarkt, waarbij werkloosheid veel voorkomt.
- Sociale zekerheid zorgt ervoor dat sociale risico’s die individu loopt, zo veel mogelijk worden
verdeeld over alle werknemers en werkgevers.
Belangrijk uitgangspunt sociale zekerheid is collectiviteit en solidariteit: door middel van wetgeving
gezamenlijk dragen van individuele risico’s.
Verzorgingsstaat
Uitgangspunt Nederlandse sociale zekerheid: overheid belangrijke rol bij opvangen verschillende
sociale risico’s (verzorgingsstaat).
- Op overheid rust plicht om burger te vrijwaren tegen gebrek aan gezondheid, gebrek aan
inkomen, enz.
In 1929 eerste versie van Ziektewet in werking.
Ontwikkeling kwam na WOII in stroomversnelling, mede door internationale verdragen zoals EVRM
en ESH (Europees Sociaal Handvest).
Niet langer werd individu zelf verantwoordelijk gehouden voor ellendige omstandigheden waarin hij
soms verkeerde, maar erkend werd dat op overheid plicht rustte om bestaanszekerheid van burger
te garanderen.
Inkomenszekerheid
Fundament sociale zekerheid in eerste plaats: inkomenszekerheid bij inkomensderving.
- Valt inkomen weg door:
o Werkloosheid – Werkloosheidswet (WW);
o Arbeidsongeschiktheid – Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen (WIA) of;
o Ouderdom – Algemene Ouderdomswet (AOW)
Soms gaat het niet om uitkering ter vervanging van eerder inkomen, maar om tegemoetkoming die
overheid verstrekt voor bepaalde kosten.
Waarborgfunctie – inkomenszekerheid – is belangrijke pijler van sociale zekerheid.
, - Sociale minimum: kernbegrip. Sociale zekerheid waarborgt dan als vangnet een
minimuminkomensniveau voor burger.
De ‘’koppeling’’ is belangrijk instrument om armoede te bestrijden.
- Stijgt het minimumloon, dan stijgen ook de uitkeringen (loonindexering).
Collectiviteit
Grondgedachte sociale zekerheid – collectiviteit en solidariteit – valt en staat bij maatschappelijke en
politieke bereidheid gezamenlijk financieel bij te dragen aan behoud van stelsel.
Belasting- en premiedruk is hoog in Nederland: loonkosten voor werkgevers relatief hoog en het
verschil tussen bruto- en nettoloon voor een werknemer groot.
Financiering van werknemersverzekeringen en volksverzekeringen gebeurt door premieheffing.
Sociale voorzieningen worden gefinancierd uit de algemene middelen, de belastingopbrengst.
Re-integratie
Wet verbetering poortwachter (Wvp), doel: zieke werknemers zo snel mogelijk re-integreren in eigen
of passend werk.
In 1990 forse ingrepen in het socialezekerheidsstelsel, o.a. hoogte en duur WAO-uitkering
verminderen en meer verantwoordelijkheid bij werkgevers en werknemers neer te leggen.
Work First-projecten: waarbij gemeenten proberen langdurig werklozen te begeleiden naar werk. Bij
deze projecten bestaat oog voor de individuele omstandigheden en achtergronden van de
uitkeringsgerechtigden.
Privatisering
Onder invloed van individualisering en economische recessie van jaren ’80 is collectiviteit in sociale
zekerheid onder druk komen te staan.
1996: geprivatiseerde ZW. Vanaf dat jaar wordt zieke werknemer niet meer uit centrale ziekenkas
betaald, maar de individuele werkgever moet voor een bepaalde periode 70% van het loon
doorbetalen aan zijn zieke werknemer, art. 7:629 BW.
- Veel werkgevers verzekeren dit arbeidsongeschiktheidsrisico weer door: herverzekeren.
Marktwerking
Met de komst van de Zorgverzekeringswet (Zvw) verviel het verschil tussen ‘’ziekenfonds’’ en
‘’particulier’’ verzekerd zijn tegen ziektekosten.
Voorheen moest een werknemer verplicht ziekenfondsverzekerd zijn bij inkomen onder bepaald
bedrag. Verdiende werknemer meer, dan moest hij zelf verzekering regelen bij
verzekeringsmaatschappij.
- Met de komst van Zvw deed marktwerking in zorg intrede.
Door marktwerking zou meer ruimte ontstaan voor onderlinge concurrentie, waardoor kwaliteit van
de zorg zou verbeteren en kosten ervan zouden kunnen verminderen.
Sociale partners
Werkgevers- en werknemersorganisaties werden sociale partners genoemd, omdat zij
overlegpartners zijn in met name de Stichting van de Arbeid (STAR) en de Sociaal-Economische Raad
(SER).
- Deze organen zijn belangrijke adviesorganen
- Dit ‘poldermodel’ brengt met zich mee dat adviezen van STAR en SER leiden kunnen zijn voor
inhoud van nieuwe wetgeving.
,Tegenwoordig behoort uitvoering van publieke sociale zekerheid tot publieke domein. UWV en
Sociale Verzekeringsbank (SVB) zijn zelfstandige bestuursorganen.
Eigen verantwoordelijkheid
Overheid doet groter beroep op eigen verantwoordelijkheid van burger met als eindpunt de
totstandkoming van Participatiewet en wijzigingen in de zorg.
(De)centralisatie en handhaving
Op het gebied van uitvoering sociale zekerheid is decentralisatie belangrijk: steeds meer
bevoegdheden en verantwoordelijkheden bij gemeenten te liggen in plaats bij centrale overheid.
Landelijke overheid stelt hoofdlijnen vast in formele wetten.
- Decentraal niveau: wetten uitgewerkt in gemeentelijke verordeningen.
Gedachte achter decentralisatie: gemeente kan inschatten welke regelingen op lokaal niveau
noodzakelijk zijn omdat het dichter bij de burger staat.
- Gevaar: verschil tussen gemeenten.
o Met beroep op gemeentelijke autonomie worden verschillen aanvaardbaar
gevonden; gemeenteraad wordt immers rechtstreeks gekozen.
Op gebied van handhaving en fraudebestrijding worden gemeenten beperkt in ruimte.
Centrale overheid legitimeert beperking van gemeentelijke beleidsvrijheid met beroep op solidariteit.
1.2 Driedeling
Sociale zekerheid:
- Werknemersverzekeringen
- Volksverzekeringen
- Sociale voorzieningen
Verplicht systeem
Werknemers- en volksverzekeringen: verplichte verzekeringen (van rechtswege)
Sociale voorzieningen: Voorziening die betaald wordt uit algemene middelen.
1.2.1 Werknemersverzekeringen
- WW
- WAO (< 1 januari 2004 arbeidsongeschikt)
- WIA (> 1 januari 2004 arbeidsongeschikt)
- ZW
Kenmerken werknemersverzekeringen:
- Werknemers zijn verzekerd.
o Op grond van arbeidsovereenkomst werkzaam
- Financiering gebeurt doordat werknemers/werkgevers premie betalen
- Uitvoering door UWV
- Hoogte is afgeleid van dagloon.
o Meestal in het afgelopen jaar gemiddeld per dag verdiende salaris tot het
maximumdagloon.
o Werknemersverzekeringen kennen geen partnerinkomenstoets en geen
vermogenstoets.
, o Loongerelateerde uitkering in duur beperkt en meestal afhankelijk van
arbeidsverleden.
1.2.2 Volksverzekeringen
- AOW
- Wet langdurige zorg (Wlz)
- Algemene nabestaandenwet (Anw)
- Zorgverzekeringswet (Zvw)
Kenmerken volksverzekeringen:
- Alle ingezetenen van rechtswege verzekerd.
- Volksverzekeringen worden gefinancierd door iedereen die inkomstenbelasting betaalt.
o Loondienst? D.m.v. zogeheten loonheffing.
o Zelfstandige? D.m.v. aanslag over inkomen van Belastingdienst
- Uitvoering door Sociale Verzekeringsbank (AOW, Anw), zorgkantoren (Wlz) en
zorgverzekeraars (Zvw).
- Hoogte gerelateerd aan minimumloon.
o Ook volksverzekeringen verschaffen individuele uitkering (geen partnerinkomens- en
vermogenstoets).
- Duur niet afhankelijk van arbeidsverleden.
1.2.3 Sociale voorzieningen
Algemene regelingen:
- Bijstand (Participatiewet)
- Algemene Kinderbijslagwet (AKW)
Regelingen met bijzondere doelgroep:
- Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte werkloze werknemers
(Wet IOAW)
- Toeslagenwet (TW)
- Wet werk en arbeidsondersteuning jonggehandicapten (Wajong)
- Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo)
Kenmerken sociale voorzieningen:
- Rechthebbend is iedere Nederlander en niet-Nederlander die hier rechtmatig verblijft.
- Uitvoering meestal in handen van gemeente (Pw, IOAW, Wmo), vaak door aparte afdeling
Sociale zaken of gemeentelijke sociale dienst (Dienst Werk en Inkomen). Ook UWV (TW en
Wajong) en SVB (AKW) voeren sociale voorzieningen uit.
- Wordt betaald uit algemene middelen.
- Hoogte gerelateerd aan minimumloon en afhankelijk van gezinssituatie.
o Participatiewet kent (partner)inkomens- en vermogenstoets en is daarom een
minimumbehoefteregeling.
- Uitkering op grond van volksverzekering of werknemersverzekering gaat voor: voorliggende
voorziening
- Duur is in principe beperkt, zolang het inkomen onder sociale minimum ligt (Pw).
samenvatting
College 1: Inleiding sociaalzekerheidsrecht en
arbeidsrecht
Socialezekerheidsrecht begrepen:
Hoofdstuk 1: Inleiding in de sociale zekerheid
- 1.1: Inleiding
- 1.2: Driedeling
Socialezekerheidsrecht begrepen
Hoofdstuk 1: Inleiding in de sociale zekerheid
1.1 Inleiding
Solidariteit
In vrijemarkteconomie zijn perioden van economische groei en krappe arbeidsmarkt afgewisseld met
stagnatie van economie en ruime arbeidsmarkt, waarbij werkloosheid veel voorkomt.
- Sociale zekerheid zorgt ervoor dat sociale risico’s die individu loopt, zo veel mogelijk worden
verdeeld over alle werknemers en werkgevers.
Belangrijk uitgangspunt sociale zekerheid is collectiviteit en solidariteit: door middel van wetgeving
gezamenlijk dragen van individuele risico’s.
Verzorgingsstaat
Uitgangspunt Nederlandse sociale zekerheid: overheid belangrijke rol bij opvangen verschillende
sociale risico’s (verzorgingsstaat).
- Op overheid rust plicht om burger te vrijwaren tegen gebrek aan gezondheid, gebrek aan
inkomen, enz.
In 1929 eerste versie van Ziektewet in werking.
Ontwikkeling kwam na WOII in stroomversnelling, mede door internationale verdragen zoals EVRM
en ESH (Europees Sociaal Handvest).
Niet langer werd individu zelf verantwoordelijk gehouden voor ellendige omstandigheden waarin hij
soms verkeerde, maar erkend werd dat op overheid plicht rustte om bestaanszekerheid van burger
te garanderen.
Inkomenszekerheid
Fundament sociale zekerheid in eerste plaats: inkomenszekerheid bij inkomensderving.
- Valt inkomen weg door:
o Werkloosheid – Werkloosheidswet (WW);
o Arbeidsongeschiktheid – Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen (WIA) of;
o Ouderdom – Algemene Ouderdomswet (AOW)
Soms gaat het niet om uitkering ter vervanging van eerder inkomen, maar om tegemoetkoming die
overheid verstrekt voor bepaalde kosten.
Waarborgfunctie – inkomenszekerheid – is belangrijke pijler van sociale zekerheid.
, - Sociale minimum: kernbegrip. Sociale zekerheid waarborgt dan als vangnet een
minimuminkomensniveau voor burger.
De ‘’koppeling’’ is belangrijk instrument om armoede te bestrijden.
- Stijgt het minimumloon, dan stijgen ook de uitkeringen (loonindexering).
Collectiviteit
Grondgedachte sociale zekerheid – collectiviteit en solidariteit – valt en staat bij maatschappelijke en
politieke bereidheid gezamenlijk financieel bij te dragen aan behoud van stelsel.
Belasting- en premiedruk is hoog in Nederland: loonkosten voor werkgevers relatief hoog en het
verschil tussen bruto- en nettoloon voor een werknemer groot.
Financiering van werknemersverzekeringen en volksverzekeringen gebeurt door premieheffing.
Sociale voorzieningen worden gefinancierd uit de algemene middelen, de belastingopbrengst.
Re-integratie
Wet verbetering poortwachter (Wvp), doel: zieke werknemers zo snel mogelijk re-integreren in eigen
of passend werk.
In 1990 forse ingrepen in het socialezekerheidsstelsel, o.a. hoogte en duur WAO-uitkering
verminderen en meer verantwoordelijkheid bij werkgevers en werknemers neer te leggen.
Work First-projecten: waarbij gemeenten proberen langdurig werklozen te begeleiden naar werk. Bij
deze projecten bestaat oog voor de individuele omstandigheden en achtergronden van de
uitkeringsgerechtigden.
Privatisering
Onder invloed van individualisering en economische recessie van jaren ’80 is collectiviteit in sociale
zekerheid onder druk komen te staan.
1996: geprivatiseerde ZW. Vanaf dat jaar wordt zieke werknemer niet meer uit centrale ziekenkas
betaald, maar de individuele werkgever moet voor een bepaalde periode 70% van het loon
doorbetalen aan zijn zieke werknemer, art. 7:629 BW.
- Veel werkgevers verzekeren dit arbeidsongeschiktheidsrisico weer door: herverzekeren.
Marktwerking
Met de komst van de Zorgverzekeringswet (Zvw) verviel het verschil tussen ‘’ziekenfonds’’ en
‘’particulier’’ verzekerd zijn tegen ziektekosten.
Voorheen moest een werknemer verplicht ziekenfondsverzekerd zijn bij inkomen onder bepaald
bedrag. Verdiende werknemer meer, dan moest hij zelf verzekering regelen bij
verzekeringsmaatschappij.
- Met de komst van Zvw deed marktwerking in zorg intrede.
Door marktwerking zou meer ruimte ontstaan voor onderlinge concurrentie, waardoor kwaliteit van
de zorg zou verbeteren en kosten ervan zouden kunnen verminderen.
Sociale partners
Werkgevers- en werknemersorganisaties werden sociale partners genoemd, omdat zij
overlegpartners zijn in met name de Stichting van de Arbeid (STAR) en de Sociaal-Economische Raad
(SER).
- Deze organen zijn belangrijke adviesorganen
- Dit ‘poldermodel’ brengt met zich mee dat adviezen van STAR en SER leiden kunnen zijn voor
inhoud van nieuwe wetgeving.
,Tegenwoordig behoort uitvoering van publieke sociale zekerheid tot publieke domein. UWV en
Sociale Verzekeringsbank (SVB) zijn zelfstandige bestuursorganen.
Eigen verantwoordelijkheid
Overheid doet groter beroep op eigen verantwoordelijkheid van burger met als eindpunt de
totstandkoming van Participatiewet en wijzigingen in de zorg.
(De)centralisatie en handhaving
Op het gebied van uitvoering sociale zekerheid is decentralisatie belangrijk: steeds meer
bevoegdheden en verantwoordelijkheden bij gemeenten te liggen in plaats bij centrale overheid.
Landelijke overheid stelt hoofdlijnen vast in formele wetten.
- Decentraal niveau: wetten uitgewerkt in gemeentelijke verordeningen.
Gedachte achter decentralisatie: gemeente kan inschatten welke regelingen op lokaal niveau
noodzakelijk zijn omdat het dichter bij de burger staat.
- Gevaar: verschil tussen gemeenten.
o Met beroep op gemeentelijke autonomie worden verschillen aanvaardbaar
gevonden; gemeenteraad wordt immers rechtstreeks gekozen.
Op gebied van handhaving en fraudebestrijding worden gemeenten beperkt in ruimte.
Centrale overheid legitimeert beperking van gemeentelijke beleidsvrijheid met beroep op solidariteit.
1.2 Driedeling
Sociale zekerheid:
- Werknemersverzekeringen
- Volksverzekeringen
- Sociale voorzieningen
Verplicht systeem
Werknemers- en volksverzekeringen: verplichte verzekeringen (van rechtswege)
Sociale voorzieningen: Voorziening die betaald wordt uit algemene middelen.
1.2.1 Werknemersverzekeringen
- WW
- WAO (< 1 januari 2004 arbeidsongeschikt)
- WIA (> 1 januari 2004 arbeidsongeschikt)
- ZW
Kenmerken werknemersverzekeringen:
- Werknemers zijn verzekerd.
o Op grond van arbeidsovereenkomst werkzaam
- Financiering gebeurt doordat werknemers/werkgevers premie betalen
- Uitvoering door UWV
- Hoogte is afgeleid van dagloon.
o Meestal in het afgelopen jaar gemiddeld per dag verdiende salaris tot het
maximumdagloon.
o Werknemersverzekeringen kennen geen partnerinkomenstoets en geen
vermogenstoets.
, o Loongerelateerde uitkering in duur beperkt en meestal afhankelijk van
arbeidsverleden.
1.2.2 Volksverzekeringen
- AOW
- Wet langdurige zorg (Wlz)
- Algemene nabestaandenwet (Anw)
- Zorgverzekeringswet (Zvw)
Kenmerken volksverzekeringen:
- Alle ingezetenen van rechtswege verzekerd.
- Volksverzekeringen worden gefinancierd door iedereen die inkomstenbelasting betaalt.
o Loondienst? D.m.v. zogeheten loonheffing.
o Zelfstandige? D.m.v. aanslag over inkomen van Belastingdienst
- Uitvoering door Sociale Verzekeringsbank (AOW, Anw), zorgkantoren (Wlz) en
zorgverzekeraars (Zvw).
- Hoogte gerelateerd aan minimumloon.
o Ook volksverzekeringen verschaffen individuele uitkering (geen partnerinkomens- en
vermogenstoets).
- Duur niet afhankelijk van arbeidsverleden.
1.2.3 Sociale voorzieningen
Algemene regelingen:
- Bijstand (Participatiewet)
- Algemene Kinderbijslagwet (AKW)
Regelingen met bijzondere doelgroep:
- Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte werkloze werknemers
(Wet IOAW)
- Toeslagenwet (TW)
- Wet werk en arbeidsondersteuning jonggehandicapten (Wajong)
- Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo)
Kenmerken sociale voorzieningen:
- Rechthebbend is iedere Nederlander en niet-Nederlander die hier rechtmatig verblijft.
- Uitvoering meestal in handen van gemeente (Pw, IOAW, Wmo), vaak door aparte afdeling
Sociale zaken of gemeentelijke sociale dienst (Dienst Werk en Inkomen). Ook UWV (TW en
Wajong) en SVB (AKW) voeren sociale voorzieningen uit.
- Wordt betaald uit algemene middelen.
- Hoogte gerelateerd aan minimumloon en afhankelijk van gezinssituatie.
o Participatiewet kent (partner)inkomens- en vermogenstoets en is daarom een
minimumbehoefteregeling.
- Uitkering op grond van volksverzekering of werknemersverzekering gaat voor: voorliggende
voorziening
- Duur is in principe beperkt, zolang het inkomen onder sociale minimum ligt (Pw).
