NEUROPSYCHOLOGIE EN
PSYCHOFARMACOLOGIE
BIOLOGISCHE GRONDSLAGEN
1
,INHOUD
Thema 1 - Introductie ...................................................................................................................................... 12
1.1 - Historische mijlpalen ......................................................................................................... 12
INTRODUCTIE ........................................................................................................................................ 12
Hoofdstuk 1 - Klinische neuropsychologie: een historische schets .............................................. 12
1.1 INLEIDING........................................................................................................................................ 12
1.2 DE CELTHEORIE ............................................................................................................................... 13
1.3 DESCARTES: EEN ONGEDEELDE GEEST ........................................................................................... 14
1.4 GALL EN HET LOKALISATIEVRAAGSTUK .......................................................................................... 14
1.5 DE CLINICOANATOMISCHE METHODE ............................................................................................ 15
1.6 HOLISME ......................................................................................................................................... 17
1.7 LURIA: EEN GLOBAAL MODEL ......................................................................................................... 17
1.8 EEN EERSTE AANZET: DE TESTBATTERIJ .......................................................................................... 20
1.9 DE NEUROPSYCHOLOGIE ALS ZELFSTANDIGE DISCIPLINE .............................................................. 20
Arthur Benton .......................................................................................................................... 21
1.10 COGNITIEVE NEUROPSYCHOLOGIE ............................................................................................... 21
1.10.1 Modules ........................................................................................................................ 21
1.10.2 Neurale netwerken ....................................................................................................... 23
1.10.3 Neurobeeldvorming ...................................................................................................... 23
1.11 NEUROPSYCHOLOGIE IN NEDERLAND .......................................................................................... 24
1.12 TOT BESLUIT .................................................................................................................................. 24
Verwerkingsopdrachten ............................................................................................................ 25
1.2 - Neuropsychologische wetenschappelijke aanpak ............................................................... 26
INTRODUCTIE ........................................................................................................................................ 26
Hoofdstuk 3 - Neuropsychologie: de wetenschappelijke aanpak................................................. 26
3.1 INLEIDING........................................................................................................................................ 26
3.2 VRAAGSTELLINGEN ......................................................................................................................... 26
3.2.1 Klinisch neuropsychologische vraagstellingen................................................................ 27
3.2.2 Fundamentele vraagstellingen ....................................................................................... 28
3.3 ONDERZOEKSOPZET ........................................................................................................................ 28
3.3.1 Substractie ...................................................................................................................... 28
3.3.2 Enkelvoudige en dubbele dissociatie .............................................................................. 29
Hans-Lukas Teuber en de dubbele dissociatie ......................................................................... 30
3.4 SINGLE-CASE STUDIE (ONDERZOEKSMETHODE)............................................................................. 30
3.4.1 Vooronderstellingen ....................................................................................................... 30
3.4.2 Designs ............................................................................................................................ 32
3.5 BELOOPSTUDIES .............................................................................................................................. 32
3.5.1 Longitudinale versus crosssectionele studies ................................................................. 32
Salthouse over longitudinale designs ...................................................................................... 32
3.5.2 Behandelstudies.............................................................................................................. 33
Aspecifiek effect ...................................................................................................................... 33
Multiple baseline ..................................................................................................................... 33
Controletaak ............................................................................................................................ 33
Cross-over ................................................................................................................................ 34
Itemspecifieke training ............................................................................................................ 34
Randomisatietoets ................................................................................................................... 34
Test-hertestprobleem .............................................................................................................. 34
Generalisatie ............................................................................................................................ 35
Kwaliteitscriteria ...................................................................................................................... 35
Verwerkingsopdrachten ............................................................................................................ 36
1.3 - Neuropsychologische praktijk ............................................................................................ 37
INTRODUCTIE ........................................................................................................................................ 37
Hoofdstuk 2 - De neuropsychologische praktijk .......................................................................... 37
2.1 INLEIDING........................................................................................................................................ 37
De eerste klinisch neuropsychologen ...................................................................................... 37
2
, 2.2 HET NEUROPSYCHOLOGISCH ONDERZOEK ..................................................................................... 38
2.2.1 Diagnostische cyclus ....................................................................................................... 38
2.2.2 Verwijzing en vraagstelling ............................................................................................. 38
Vraagstellingen in de neuropsychologische praktijk ............................................................... 38
2.2.3 Anamnese ....................................................................................................................... 38
2.2.4 Heteroanamnese ............................................................................................................ 39
2.2.5 Observatie ....................................................................................................................... 39
2.2.6 Tests en vragenlijsten ..................................................................................................... 40
2.2.7 Interpretatie.................................................................................................................... 41
Prevalentie, sensitiviteit en specificiteit .................................................................................. 41
2.2.8 Rapportage...................................................................................................................... 42
2.3 BETROUWBAARHEID EN VALIDITEIT ............................................................................................... 42
2.3.1 Betrouwbaarheid ............................................................................................................ 42
2.3.2 Validiteit .......................................................................................................................... 43
2.3.3 Stoorfactoren .................................................................................................................. 43
2.3.4 Onderpresteren .............................................................................................................. 43
2.4 NEUROPSYCHOLOGISCHE BEHANDELING ....................................................................................... 44
2.5 WERKVELD ...................................................................................................................................... 44
2.5.1 Ziekenhuis ....................................................................................................................... 44
2.5.2 Revalidatiecentrum ......................................................................................................... 45
2.5.3 Geestelijke gezondheidszorg (ggz).................................................................................. 45
2.5.4 Verzorgings- of verpleeghuis of begeleide woonvorm ................................................... 46
2.5.5 Forensische instelling...................................................................................................... 46
2.6 POSITIE EN PROFESSIONELE ONTWIKKELING ................................................................................. 46
2.7 TOT BESLUIT .................................................................................................................................... 47
Hoofdstuk 5 - Herstel en behandeling ........................................................................................ 48
5.1 INLEIDING........................................................................................................................................ 48
5.2 HERSTEL EN PLASTICITEIT ............................................................................................................... 48
5.2.1 Herstelniveaus na hersenletsel ....................................................................................... 48
5.2.2 Vormen van plasticiteit ................................................................................................... 49
Constantin von Monakow over diaschisis ............................................................................... 50
5.2.3 Het stimuleren van plasticiteit na hersenletsel .............................................................. 50
5.3 LEREN EN LEERBAARHEID ............................................................................................................... 51
5.3.1 Wat is leren? ................................................................................................................... 51
5.3.2 Niveaus van leerbaarheid: het ICIDH-model .................................................................. 52
De op neuropsychologisch functioneren toegespitste ICF-definities ...................................... 52
5.3.3 Hiërarchie van neuropsychologische interventiemethoden .......................................... 53
5.4 NEUROPSYCHOLOGISCHE REVALIDATIE ......................................................................................... 54
5.4.1 Twee modellen ............................................................................................................... 54
5.4.2 Trainings- en behandelvormen ....................................................................................... 54
Verwerkingsopdrachten ............................................................................................................ 56
1.4 - Anatomie en beeldvorming ................................................................................................ 58
INTRODUCTIE ........................................................................................................................................ 58
Hoofdstuk 4 - Beeldvorming van de hersenen ............................................................................ 58
4.1 ONTWIKKELING VAN HET BEELDVORMEND ONDERZOEK DOOR DE TIJD ...................................... 58
4.1.1 CT-scan ............................................................................................................................ 58
4.1.2 SPECT- en PET-technieken .............................................................................................. 59
4.1.3 MRI .................................................................................................................................. 59
4.1.4 MEG en EROS .................................................................................................................. 59
4.2 STRUCTURELE BEELDVORMING ...................................................................................................... 59
4.2.1 CT-scan: beeldvorming .................................................................................................... 59
4.2.2 MRI-scan: MRI als techniek ............................................................................................. 60
4.3 STRUCTURELE BEELDVERWERKING: image processing .................................................................. 61
4.3.1 Volumetrie en VBM ........................................................................................................ 61
4.3.2 Cortical thickness ............................................................................................................ 61
4.3.3 DTI ................................................................................................................................... 62
4.3.4 MRS ................................................................................................................................. 62
3
, 4.4 FUNCTIONELE BEELDVORMING ...................................................................................................... 62
4.5 HET METEN VAN ELEKTRISCHE SIGNALEN ...................................................................................... 63
Hans Berger en het EEG ........................................................................................................... 63
4.5.1 Elektro-encefalografie (EEG) ........................................................................................... 63
4.5.2 Magneto-encefalografie (meg) ....................................................................................... 64
4.6 HET METEN VAN HEMODYNAMISCHE SIGNALEN........................................................................... 64
4.6.1 fMRI................................................................................................................................. 65
4.7 FUNCTIONELE BEELDVERWERKING ................................................................................................ 65
4.8 TOEPASSING .................................................................................................................................... 66
4.9 TOT BESLUIT .................................................................................................................................... 66
Hersenstructuren ...................................................................................................................... 67
College van Erik Scherder - Deel 1 .............................................................................................. 70
INLEIDING.............................................................................................................................................. 70
OPDELING VAN HET BREIN ................................................................................................................... 70
Onderste laag ........................................................................................................................... 70
Middelste laag.......................................................................................................................... 70
Bovenste laag ........................................................................................................................... 70
Hersenhelften .......................................................................................................................... 71
AROUSAL ............................................................................................................................................... 71
Thalamus .................................................................................................................................. 71
Hersenschors ........................................................................................................................... 71
DUALE TAKEN ........................................................................................................................................ 72
COMA .................................................................................................................................................... 72
GEVOLGEN VAN EEN HERSENLETSEL .................................................................................................... 72
Verwerkingsopdrachten ............................................................................................................ 73
Thema 2 - Psychofarmacologie ........................................................................................................................ 75
INTRODUCTIE ........................................................................................................................................ 75
2.1 - Wat zijn psychofarmaca? ................................................................................................... 75
INTRODUCTIE ........................................................................................................................................ 75
Hoofdstuk 1 K - Wat zijn psychofarmaca? .................................................................................. 75
INLEIDING.............................................................................................................................................. 75
Pijltjesgif .................................................................................................................................. 75
1.1 INNAME........................................................................................................................................... 76
1.2 DOSERING ....................................................................................................................................... 77
1.3 BIJWERKINGEN EN THERAPEUTISCH VENSTER ............................................................................... 77
1.4 TITREREN EN TOLERANTIE .............................................................................................................. 78
1.5 ONDERZOEK NAAR DE WERKING VAN PSYCHOFARMACA ............................................................. 78
1.6 PLACEBOCONTROLE ........................................................................................................................ 78
1.7 STEEKPROEVEN EN STATISTIEK ....................................................................................................... 79
Hoe waarschijnlijk is de bijwerking: de odds-ratio .................................................................. 79
1.8 PREKLINISCH EN KLINISCH ONDERZOEK ......................................................................................... 80
Wie moet fase-3-onderzoek uitvoeren? .................................................................................. 80
Verwerkingsopdrachten ............................................................................................................ 81
2.2 - Neurotransmissie............................................................................................................... 82
INTRODUCTIE ........................................................................................................................................ 82
Hoofdstuk 4 K - Neurotransmissie .............................................................................................. 82
INLEIDING.............................................................................................................................................. 82
4.1 DE SYNAPS....................................................................................................................................... 82
4.2 BESCHIKBAARHEID VAN NEUROTRANSMITTERS: AANGRIJPINGSPUNTEN VOOR PSYCHOFARMACA
.............................................................................................................................................................. 82
4.3 DE POSTSYNAPTISCHE PROCESSEN................................................................................................. 84
Het elektro-encefalogram (EEG) .............................................................................................. 85
4.4 BLOKKEREN EN BEÏNVLOEDEN ........................................................................................................ 85
4.5 SCHAKELINGEN ............................................................................................................................... 86
4.6 TWEE VORMEN VAN NEUROTRANSMISSIE..................................................................................... 87
4