Thema veerkracht en stress – PMT jaar 2 – 20/12/’16 - Manon
Eijbergen en Elbeth Bos
Inhoud
Thema veerkracht en stress – PMT jaar 2 – 20/12/’16 - Manon Eijbergen en Elbeth Bos...............................................1
Theorie 1; psychologische stromingen........................................................................................................................2
college 1 – stress en veerkracht..............................................................................................................................2
College 2 – Cognitieve gedragstherapie..................................................................................................................4
College 3 – Stress management training.................................................................................................................6
College 4 – onderzoek.............................................................................................................................................8
College 5 – Positieve psychologie..........................................................................................................................10
College 6 – Oplossingsgerichte psychologie en communicatie..............................................................................12
Beroepsprofiel PMT (ELO).....................................................................................................................................13
Weerman hoofdstuk 4: 95-140..............................................................................................................................16
Weerman hoofdstuk 8: 289-312............................................................................................................................19
Stress Management Training. Een psychomotorische interventie voor jongeren met psychotische verschijnselen.
Psychomotorische therapie in de praktijk (pp. 161-172).......................................................................................20
Psychomotorische therapie bij schizofrenie. Lichaams- en bewegingsgerichte interventies in de ggz (pp. 151-
170)....................................................................................................................................................................... 21
Boekrecensie van Frederickson, te vinden op: http://www.pdjp.nl/pdf/Positivity.pdf Fredrickson, B.L., Positvity:
ontdek de kracht van positieve emoties. Uitgeverij Het spectrum, 2009..............................................................22
"Onderzoek in de (para)medische zorg" van Wouters & Van Zaalen (2012) Hoofdstuk 2; ethische aspecten......23
Theorie 2; intro, pijn, hechting, schizofrenie, stress, etc...........................................................................................24
College 1 – Stress...................................................................................................................................................24
College 2 - Schizofrenie en andere psychotische stoornissen................................................................................26
College 3 – Drie parapluutjes.................................................................................................................................29
College 4 Doelgroepanalyse..................................................................................................................................32
College 5 - Linda over chronische pijn...................................................................................................................32
College 6 - Linda over SOLK...................................................................................................................................55
Nevid, J., Rathus, S. & Green, B. (2012). Psychiatrie een inleiding. Amsterdam: Pearson.....................................58
NHG-standaard Somatisch Onvoldoende verklaarbare Lichamelijke Klachten (SOLK) (2013)...............................59
Nevid et al. (2015). Psychiatrie een inleiding: Somatoforme stoornissen.............................................................59
Geertzen et al. (2014) Revalidatie voor volwassenen) hoofdstuk 12.....................................................................59
Theorie 3; neurologische aspecten en filosofie.........................................................................................................59
Aantekeningen van de lessen Neurologie..............................................................................................................59
Stress: neurobiologisch perspectief (De Kloet, E.R. Tijdschrift voor Psychiatrie (2009))........................................65
Werkstress en cortisol; meetfilosofie en bevindingen (Van doornen, J.J.P. Tijdschrift voor Psychiatrie (2009))...65
College 1 (week 3).................................................................................................................................................65
College 3 – over het bewuste en het onbewuste (week 5 en 6)............................................................................67
1
, College 4 – bewustzijn en onbewustzijn................................................................................................................68
‘Dat had je gedacht- Marc Slors’............................................................................................................................68
Praktijk 1; BGM..........................................................................................................................................................71
BAVO-boek............................................................................................................................................................71
Powerpoint ‘opzetten trampoline’ (via ELO).........................................................................................................73
Aantekeningen/informatie vanuit lessen/artikelen op de elo. Ontwerp-stroom-model, vijf aandachtsgebieden
binnen BGM, kapstokken BGM “stress en veerkracht”..........................................................................................73
Praktijk 2; LGM..........................................................................................................................................................77
Jacobsen, Öst. - Van kampen, M. en vervaeke, M. (red) (2008). Stress, preventie, reductie en ontspanning. H 9.
............................................................................................................................................................................... 77
Autogene training . - Van kampen, M. en vervaeke, M. (red) (2008). Stress, preventie, reductie en ontspanning.
Hoofdstuk 3...........................................................................................................................................................77
Sensorelaxatie, een methode tot herkenning en regulatie van fysieke spanning; Bolhuis, Reynders e.a..............78
Praktijk 3; Wateractiviteiten......................................................................................................................................78
Clinical Ai Chi. Lambeck & Bommer (2010)............................................................................................................78
Fotohandleiding Watsu (ELO)................................................................................................................................79
The Halliwick Concept. Lambeck & Gamper (2010)...............................................................................................80
Theorie 1; psychologische stromingen
Aantekeningen lessen
college 1 – stress en veerkracht
Aangeleerde hulpeloosheid = hoe meer je helpt hoe minder de cliënt zelf gaat doen.
Psychomotorische therapie (PMT) is een behandelvorm voor mensen met
psychische problematiek, waarbij op methodische wijze gebruik gemaakt wordt van
interventies gericht op de lichaamsbeleving en het bewegingsgedrag.
PMT in kernwoorden:
Uitgangspunt biopsychosociaal model (relationeel mensbeeld, holistische visie. Onlosmakelijke verbondenheid
tussen lichaam/geest/mens/wereld)
Psychische problematiek
Fysieke activiteit en lichamelijkheid staan centraal
Invloed op (lichamelijke en) psychosociale aspecten
Ervaringsgerichte benadering
Maakt gebruik van verschillende psychologische benaderingen (bijv. Maslow behoeftepiramide, pavlov
conditionering, Freud etc.)
Raakvlakken (samenwerken maar ook een eigen plek) met medische, psychologische, agogische, bewegingsleer,
fysio/ergo.
2
,PMT wordt toegepast bij:
van lichte psychische problematiek tot ernstige psychiatrische toestandsbeelden.
VGZ met psychische of psychiatrische problematiek
Psychosomatiek = is een medisch gebied dat zich bezighoudt met de ziektebeelden die zich vooral lichamelijk
manifesteren, maar waarbij psychische factoren een duidelijke factor zijn. Veel klachten zijn niet of moeilijk
medisch vast te stellen.
Somatoforme stoornissen = Een somatoforme stoornis is een psychische aandoening waarbij een persoon
lichamelijke klachten heeft waarvoor geen somatische oorzaak (lichamelijke ziekte) gevonden is. De patiënt
ervaart reële lichamelijke klachten, die niet ingebeeld zijn. De klachten zijn niet bewust of doelbewust
nagebootst. Soms is de relatie met psychische oorzaken te leggen, maar niet altijd. Vaak is een ontregeling
van het stressregulatiesysteem betrokken bij het ontstaan en in stand blijven van de klachten. De diagnose
somatoforme stoornis wordt niet gesteld als de lichamelijke klachten verklaard kunnen worden door een
andere psychiatrische aandoening, bijvoorbeeld een depressieve stoornis of een angststoornis. De
bekendste somatoforme stoornis is waarschijnlijk hypochondrie, waarbij de patiënt doorlopend bang is een
ernstige ziekte te hebben.
PMT zit methodisch zo in elkaar:
1. Je gaat vanuit diagnose naar behandelplan toe.
2. Doelstellingen zijn helder omschreven evenals de wijze waarop deze bereikt wordt. (de methode die hierbij
gebruikt wordt hangt af van de clënt)
3. Behandelplan wordt steeds geëvalueerd en bijgesteld.
Stress is veelvoorkomende problematiek. PMT kan ingezet worden in de preventie, training / behandeling van
stressproblemen (en ziektebeelden die verband houden met stress: zoals schizofrenie, PTSS, emotioneel eten /
boulimia, etc.)
De PMT-strategieën:
Oefenen Hier & nu
- Gericht op stabilisering en op het ontwikkelen en of/herstellen van de functies van het lichaam
Voorbeeld: Spanningsregulatie (gestructureerd en in de vorm van een training)
- Gericht op het oefenen van gedrag
Voorbeeld: Weerbaarheidstraining voor jongeren (bijv. Rots&Water)
Ervaren Hier & nu & daar
- Aanbieden van concreet-lichamelijke nieuwe of alternatieve ervaringen
- Ontwikkelen van of herontdekken van (bewegings)mogelijkheden
- Elementen van indentiteitsverterking, zelfontplooiing en persoonlijkheidsontwikkeling
- Voorbeeld: contextmanipulatie, sensory awareness
Ontdekken Hier & nu & daar & toen
- Inzicht in en waar mogelijke verwerking van (elementen uit) de persoonlijke biografie centraal staan
- Accent ligt meer op de koppeling van lichamelijke ervaringen in het hier en nu met vroegere sferen,
gebeurtenissen en ervaringen (inzicht en aanbieden van corrigerende ervaringen op het niveau is
van belang)
- Voorbeeld: vanuit de pessopsychotherapie, symbolisch werken
3
, College 2 – Cognitieve gedragstherapie
CGT (cognitieve gedragstherapie) en PMT, een vak apart.
Cognitieve gedragstherapie bestaat uit twee woorden; cognitief (het denken) en gedrag. Beide kunnen veranderd
worden tijdens therapie. PMT gebruikt veel
de strategie oefenen (en ervaren) bij stress.
Dit is sterk verbonden met de CGT. (vanuit
behaviorisme en cognitieve psychologie).
CGT wordt vaak door PMT-ers (soms
ongemerkt) gebruikt.
Wat je toepast aan methodes in jou manier
van interventies geven, doe je dat niet
omdat PMT dat vind, maar die methodes
komen van andere stromingen. Hieronder is
het voorbeeld over oefenen (gedrag leren
waardoor hij minder last heeft van zijn klacht) te zien. Dit komt voort uit het realisme en daaronder vallen weer
allerlei andere stappen.
Normatieve implicatie = de manier waarop wij het toepassen .
GEDRAGSTHERAPIE
Conditionering = Conditionering omvat een proces waarin het gedrag van een mens verandert als gevolg van
ervaringen die hij opdoet. Het gaat om gedrag, dat onder bepaalde voorwaarden en condities tot stand komt en
allengs een gewoonte - een ingeslepen gedragspatroon - wordt: aangeleerd gedrag.
Het bestraffen van ongewenst - en het belonen van gewenst gedrag zijn de bekendste condities. Er zijn twee soorten
van conditionering:
klassiek conditioneren: KC. Dit is bedacht door Pavlov. Hij heeft dit onderzocht dmv een test met een hond.
De hond gaat kwijlen wanneer hij eten krijgt. Pavlov liet een belletje luiden wanneer hij een bakje met eten
krijgt. Door dit heel vaak te doen, begon de hond uiteindelijk al te kwijlen bij het horen van het belletje.
Dit kan bijvoorbeeld toegepast worden door een “verkeerde” reactie, om te buigen naar een andere reactie.
Associatief leren = je associeert verschillende dingen aan elkaar, en die eerste reactie daarop ga je proberen
te veranderen. Zo kan dit bijvoorbeeld bij een vrouw die in de oorlog veel schoten heeft gehoord. Wanneer
ze nu een schot hoort raakt ze helemaal in paniek. Bij KC wordt er dan geprobeerd een andere gedachten
aan de schoten te koppelen.
KC zit in therapie in:
- ontspanningsoefeningen/zelfmanagement.
- Ook bij spinnenfobie wordt het toegepast als systematische desensitisatie (= langzaam wennen aan
nieuw gedrag. Eerst een spin in een bakje, dan een kleine spin, later pas grote spin etc.)
- Bij cue-exposure. Blootstellen aan waar je last van hebt maar een andere betekenis er aan geven.
Bijvoorbeeld met verslaafden gaan bowlen met lege alcoholflessen.
- Flooding: je wordt overbeladen, het komt als een vloed over je heen. Je verwacht niks en opeens staat er
een hele grote spin. Acheraf blijkt het dan wel mee te vallen.
Operant conditioneren: OC. Leren door bekrachtig. Dit is bedacht door Skinner, door middel van een
rattenexperiment. Wanneer de rat op het goede knopje drukte kreeg hij een snoepje. Drukte hij op de foute
kreeg hij een shock. Het verschil met KC is dat dit geen natuurlijke respons is, het is iets wat je aangeleerd
wordt. Gedrag neemt dus toe door de gevolgen van het gedrag ipv de associatie (=KC). Beloond worden =
toenemen van gedrag. Genegeerd worden / gestraft worden = afname van gedrag. Hierbij moet duidelijk zijn
wat een beloning is en wat een straf. Negatieve aandacht is meestal een vorm van beloning, want ze krijgen
dan aandacht. Toepassing van OC binnen de PMT:
- Belonen:
o Complimenteren: wat zijn jullie mooi stil, wat zijn jullie op tijd.
o Token – systeem: je neemt toe in de beloning. (je werkt toe naar een beloning) Na 5 keer een
stempel te krijgen mag je een plaatje uitzoeken.
o Sova (sociale vaardigheidstraining): kanjertraining en rots & water training.
4
Eijbergen en Elbeth Bos
Inhoud
Thema veerkracht en stress – PMT jaar 2 – 20/12/’16 - Manon Eijbergen en Elbeth Bos...............................................1
Theorie 1; psychologische stromingen........................................................................................................................2
college 1 – stress en veerkracht..............................................................................................................................2
College 2 – Cognitieve gedragstherapie..................................................................................................................4
College 3 – Stress management training.................................................................................................................6
College 4 – onderzoek.............................................................................................................................................8
College 5 – Positieve psychologie..........................................................................................................................10
College 6 – Oplossingsgerichte psychologie en communicatie..............................................................................12
Beroepsprofiel PMT (ELO).....................................................................................................................................13
Weerman hoofdstuk 4: 95-140..............................................................................................................................16
Weerman hoofdstuk 8: 289-312............................................................................................................................19
Stress Management Training. Een psychomotorische interventie voor jongeren met psychotische verschijnselen.
Psychomotorische therapie in de praktijk (pp. 161-172).......................................................................................20
Psychomotorische therapie bij schizofrenie. Lichaams- en bewegingsgerichte interventies in de ggz (pp. 151-
170)....................................................................................................................................................................... 21
Boekrecensie van Frederickson, te vinden op: http://www.pdjp.nl/pdf/Positivity.pdf Fredrickson, B.L., Positvity:
ontdek de kracht van positieve emoties. Uitgeverij Het spectrum, 2009..............................................................22
"Onderzoek in de (para)medische zorg" van Wouters & Van Zaalen (2012) Hoofdstuk 2; ethische aspecten......23
Theorie 2; intro, pijn, hechting, schizofrenie, stress, etc...........................................................................................24
College 1 – Stress...................................................................................................................................................24
College 2 - Schizofrenie en andere psychotische stoornissen................................................................................26
College 3 – Drie parapluutjes.................................................................................................................................29
College 4 Doelgroepanalyse..................................................................................................................................32
College 5 - Linda over chronische pijn...................................................................................................................32
College 6 - Linda over SOLK...................................................................................................................................55
Nevid, J., Rathus, S. & Green, B. (2012). Psychiatrie een inleiding. Amsterdam: Pearson.....................................58
NHG-standaard Somatisch Onvoldoende verklaarbare Lichamelijke Klachten (SOLK) (2013)...............................59
Nevid et al. (2015). Psychiatrie een inleiding: Somatoforme stoornissen.............................................................59
Geertzen et al. (2014) Revalidatie voor volwassenen) hoofdstuk 12.....................................................................59
Theorie 3; neurologische aspecten en filosofie.........................................................................................................59
Aantekeningen van de lessen Neurologie..............................................................................................................59
Stress: neurobiologisch perspectief (De Kloet, E.R. Tijdschrift voor Psychiatrie (2009))........................................65
Werkstress en cortisol; meetfilosofie en bevindingen (Van doornen, J.J.P. Tijdschrift voor Psychiatrie (2009))...65
College 1 (week 3).................................................................................................................................................65
College 3 – over het bewuste en het onbewuste (week 5 en 6)............................................................................67
1
, College 4 – bewustzijn en onbewustzijn................................................................................................................68
‘Dat had je gedacht- Marc Slors’............................................................................................................................68
Praktijk 1; BGM..........................................................................................................................................................71
BAVO-boek............................................................................................................................................................71
Powerpoint ‘opzetten trampoline’ (via ELO).........................................................................................................73
Aantekeningen/informatie vanuit lessen/artikelen op de elo. Ontwerp-stroom-model, vijf aandachtsgebieden
binnen BGM, kapstokken BGM “stress en veerkracht”..........................................................................................73
Praktijk 2; LGM..........................................................................................................................................................77
Jacobsen, Öst. - Van kampen, M. en vervaeke, M. (red) (2008). Stress, preventie, reductie en ontspanning. H 9.
............................................................................................................................................................................... 77
Autogene training . - Van kampen, M. en vervaeke, M. (red) (2008). Stress, preventie, reductie en ontspanning.
Hoofdstuk 3...........................................................................................................................................................77
Sensorelaxatie, een methode tot herkenning en regulatie van fysieke spanning; Bolhuis, Reynders e.a..............78
Praktijk 3; Wateractiviteiten......................................................................................................................................78
Clinical Ai Chi. Lambeck & Bommer (2010)............................................................................................................78
Fotohandleiding Watsu (ELO)................................................................................................................................79
The Halliwick Concept. Lambeck & Gamper (2010)...............................................................................................80
Theorie 1; psychologische stromingen
Aantekeningen lessen
college 1 – stress en veerkracht
Aangeleerde hulpeloosheid = hoe meer je helpt hoe minder de cliënt zelf gaat doen.
Psychomotorische therapie (PMT) is een behandelvorm voor mensen met
psychische problematiek, waarbij op methodische wijze gebruik gemaakt wordt van
interventies gericht op de lichaamsbeleving en het bewegingsgedrag.
PMT in kernwoorden:
Uitgangspunt biopsychosociaal model (relationeel mensbeeld, holistische visie. Onlosmakelijke verbondenheid
tussen lichaam/geest/mens/wereld)
Psychische problematiek
Fysieke activiteit en lichamelijkheid staan centraal
Invloed op (lichamelijke en) psychosociale aspecten
Ervaringsgerichte benadering
Maakt gebruik van verschillende psychologische benaderingen (bijv. Maslow behoeftepiramide, pavlov
conditionering, Freud etc.)
Raakvlakken (samenwerken maar ook een eigen plek) met medische, psychologische, agogische, bewegingsleer,
fysio/ergo.
2
,PMT wordt toegepast bij:
van lichte psychische problematiek tot ernstige psychiatrische toestandsbeelden.
VGZ met psychische of psychiatrische problematiek
Psychosomatiek = is een medisch gebied dat zich bezighoudt met de ziektebeelden die zich vooral lichamelijk
manifesteren, maar waarbij psychische factoren een duidelijke factor zijn. Veel klachten zijn niet of moeilijk
medisch vast te stellen.
Somatoforme stoornissen = Een somatoforme stoornis is een psychische aandoening waarbij een persoon
lichamelijke klachten heeft waarvoor geen somatische oorzaak (lichamelijke ziekte) gevonden is. De patiënt
ervaart reële lichamelijke klachten, die niet ingebeeld zijn. De klachten zijn niet bewust of doelbewust
nagebootst. Soms is de relatie met psychische oorzaken te leggen, maar niet altijd. Vaak is een ontregeling
van het stressregulatiesysteem betrokken bij het ontstaan en in stand blijven van de klachten. De diagnose
somatoforme stoornis wordt niet gesteld als de lichamelijke klachten verklaard kunnen worden door een
andere psychiatrische aandoening, bijvoorbeeld een depressieve stoornis of een angststoornis. De
bekendste somatoforme stoornis is waarschijnlijk hypochondrie, waarbij de patiënt doorlopend bang is een
ernstige ziekte te hebben.
PMT zit methodisch zo in elkaar:
1. Je gaat vanuit diagnose naar behandelplan toe.
2. Doelstellingen zijn helder omschreven evenals de wijze waarop deze bereikt wordt. (de methode die hierbij
gebruikt wordt hangt af van de clënt)
3. Behandelplan wordt steeds geëvalueerd en bijgesteld.
Stress is veelvoorkomende problematiek. PMT kan ingezet worden in de preventie, training / behandeling van
stressproblemen (en ziektebeelden die verband houden met stress: zoals schizofrenie, PTSS, emotioneel eten /
boulimia, etc.)
De PMT-strategieën:
Oefenen Hier & nu
- Gericht op stabilisering en op het ontwikkelen en of/herstellen van de functies van het lichaam
Voorbeeld: Spanningsregulatie (gestructureerd en in de vorm van een training)
- Gericht op het oefenen van gedrag
Voorbeeld: Weerbaarheidstraining voor jongeren (bijv. Rots&Water)
Ervaren Hier & nu & daar
- Aanbieden van concreet-lichamelijke nieuwe of alternatieve ervaringen
- Ontwikkelen van of herontdekken van (bewegings)mogelijkheden
- Elementen van indentiteitsverterking, zelfontplooiing en persoonlijkheidsontwikkeling
- Voorbeeld: contextmanipulatie, sensory awareness
Ontdekken Hier & nu & daar & toen
- Inzicht in en waar mogelijke verwerking van (elementen uit) de persoonlijke biografie centraal staan
- Accent ligt meer op de koppeling van lichamelijke ervaringen in het hier en nu met vroegere sferen,
gebeurtenissen en ervaringen (inzicht en aanbieden van corrigerende ervaringen op het niveau is
van belang)
- Voorbeeld: vanuit de pessopsychotherapie, symbolisch werken
3
, College 2 – Cognitieve gedragstherapie
CGT (cognitieve gedragstherapie) en PMT, een vak apart.
Cognitieve gedragstherapie bestaat uit twee woorden; cognitief (het denken) en gedrag. Beide kunnen veranderd
worden tijdens therapie. PMT gebruikt veel
de strategie oefenen (en ervaren) bij stress.
Dit is sterk verbonden met de CGT. (vanuit
behaviorisme en cognitieve psychologie).
CGT wordt vaak door PMT-ers (soms
ongemerkt) gebruikt.
Wat je toepast aan methodes in jou manier
van interventies geven, doe je dat niet
omdat PMT dat vind, maar die methodes
komen van andere stromingen. Hieronder is
het voorbeeld over oefenen (gedrag leren
waardoor hij minder last heeft van zijn klacht) te zien. Dit komt voort uit het realisme en daaronder vallen weer
allerlei andere stappen.
Normatieve implicatie = de manier waarop wij het toepassen .
GEDRAGSTHERAPIE
Conditionering = Conditionering omvat een proces waarin het gedrag van een mens verandert als gevolg van
ervaringen die hij opdoet. Het gaat om gedrag, dat onder bepaalde voorwaarden en condities tot stand komt en
allengs een gewoonte - een ingeslepen gedragspatroon - wordt: aangeleerd gedrag.
Het bestraffen van ongewenst - en het belonen van gewenst gedrag zijn de bekendste condities. Er zijn twee soorten
van conditionering:
klassiek conditioneren: KC. Dit is bedacht door Pavlov. Hij heeft dit onderzocht dmv een test met een hond.
De hond gaat kwijlen wanneer hij eten krijgt. Pavlov liet een belletje luiden wanneer hij een bakje met eten
krijgt. Door dit heel vaak te doen, begon de hond uiteindelijk al te kwijlen bij het horen van het belletje.
Dit kan bijvoorbeeld toegepast worden door een “verkeerde” reactie, om te buigen naar een andere reactie.
Associatief leren = je associeert verschillende dingen aan elkaar, en die eerste reactie daarop ga je proberen
te veranderen. Zo kan dit bijvoorbeeld bij een vrouw die in de oorlog veel schoten heeft gehoord. Wanneer
ze nu een schot hoort raakt ze helemaal in paniek. Bij KC wordt er dan geprobeerd een andere gedachten
aan de schoten te koppelen.
KC zit in therapie in:
- ontspanningsoefeningen/zelfmanagement.
- Ook bij spinnenfobie wordt het toegepast als systematische desensitisatie (= langzaam wennen aan
nieuw gedrag. Eerst een spin in een bakje, dan een kleine spin, later pas grote spin etc.)
- Bij cue-exposure. Blootstellen aan waar je last van hebt maar een andere betekenis er aan geven.
Bijvoorbeeld met verslaafden gaan bowlen met lege alcoholflessen.
- Flooding: je wordt overbeladen, het komt als een vloed over je heen. Je verwacht niks en opeens staat er
een hele grote spin. Acheraf blijkt het dan wel mee te vallen.
Operant conditioneren: OC. Leren door bekrachtig. Dit is bedacht door Skinner, door middel van een
rattenexperiment. Wanneer de rat op het goede knopje drukte kreeg hij een snoepje. Drukte hij op de foute
kreeg hij een shock. Het verschil met KC is dat dit geen natuurlijke respons is, het is iets wat je aangeleerd
wordt. Gedrag neemt dus toe door de gevolgen van het gedrag ipv de associatie (=KC). Beloond worden =
toenemen van gedrag. Genegeerd worden / gestraft worden = afname van gedrag. Hierbij moet duidelijk zijn
wat een beloning is en wat een straf. Negatieve aandacht is meestal een vorm van beloning, want ze krijgen
dan aandacht. Toepassing van OC binnen de PMT:
- Belonen:
o Complimenteren: wat zijn jullie mooi stil, wat zijn jullie op tijd.
o Token – systeem: je neemt toe in de beloning. (je werkt toe naar een beloning) Na 5 keer een
stempel te krijgen mag je een plaatje uitzoeken.
o Sova (sociale vaardigheidstraining): kanjertraining en rots & water training.
4
