1
Medische microbiologie leerdoelen
College 1 Micro-organismen; bacteriën
• De geschiedenis van de medische microbiologie. Je weet welke personen een belangrijke rol
hebben gespeeld in de geschiedenis van de microbiologie en welke bijdrage zij hebben geleverd.
- Antoni van leeuwenhoek: heeft de microscoop uitgevonden (zag losse micro-organismes).
- Louis Pasteur: x aantal minuten bij 80 graden verhitten = pasteuriseren. Had vleesbouillon in een
fles met een lange glazen nek→ glazen nek werd verhit en omgebogen om te voorkomen dat micro-
organismes in zouden kunnen vallen. Bouillon gekookt en geen groei van m.o. Dit was ook de
weerlegging van de spontane generatie theorie.
- Ignaz Semmelweis: doorbraak in de hygiëne, hij kam erachter dat kraamvrouwkoorts te
behandelen was met schone handen. Dus handen wassen met chloor.
- Joseph Lister: voorkomen van wondinfecties d.m.v. fenol (handen wassen met fenol).
- Robert Koch: beschreef de verwerker van o.a. tbc en cholera. Postulaten van Koch,
wetenschappelijke basis van de leer van de infectieziekte (aantal voorwaardes)
- Edward Jenner: vaccinatie tegen pokken met koepokstof.
- Alexander Flemming: antibiotica -> schimmels op de plaat met cultuur van bacteriën → op de plek
waar schimmel groeide waren geen bacteriën = penicilline. Heeft ook lysozym ontdekt → was
verkouden ging werken, wat traanvocht viel op de platen, toen waren een aantal kolonies weg door
het traanvocht = lysozym.
- Hans Christian Gram: was een bacterioloog, heeft de gramkleuring ontdekt in de 19e eeuw.
• De bouw van prokaryote cellen. Je weet de verschillen tussen prokaryoten en eukaryoten en kan
de verschillende celonderdelen beschrijven met de bijbehorende functies
Eigenschappen Prokaryoot Eukaryoot
Kern Nee Ja
Afmeting ± 1 μm ± 20 μm
Organellen Nee (alleen ribosomen) Ja
Membraan cholesterol Nee Ja
Celwand Peptidoglycaan Cellulose
Histonen Nee, ander eiwit Ja en dna verdeeld in chromosomen
Deling Binaire deling Meestal mitose
Binaire deling: de bacterie verdubbelt zich tijdens de groei (splits in tweeën). De generatietijd
verschilt per bacterie.
Overzicht van de functies van de verschillende organellen:
Organel Functie
Kern/nucleus Opslag DNA, eiwitsynthese aansturen
Ribosomen Eiwitsynthese/ vertaling mRNA
Ruw ER (ribosomen) Synthese eiwitten/glycoproteïnen/membranen
Smooth ER Ontgifting/synthese lipiden (vetten)
Golgieapparaat Eiwitbewerking, cis/trans kant
Lysosomen Hydrolyse, fagocytose, autofagie
Vacuole (plant) Voedsel opslag/turgor/ celstrekking/stevigheid/groei
Peroxisomen Afbraak substraat enz. (NIET bij endomembraan systeem)
Mitochondrium Energiecentrale/ATP-synthese (NIET bij endomembraan syst)
Chloroplasten (plant) ATP-synthese/CO2 fixatie (NIET bij endomembraan syst)
Flagella Beweging (staart)
Enzym Afbraak/synthese/katalyseren reacties
1
, 2
DNA Erfelijke informatie
Membraan Afscheiding, doorlaatbaar
Cytoskelet Celvorm/structuur/beweging
Plasmodesmata Gaten in de celwand voor contact buurcellen
Celwand (plant) Celvorm/bescherming
De onderdelen van de bacterie met de functie:
Kapsel = glycocalyx (slijmlaag), functioneert als antigeen, wordt alleen onder bepaalde
omstandigheden gevormd, bestaat uit polysachariden en eiwit, moeilijk te fagocyteren. Gekapselde
bacteriën zijn vaak ook pathogeen.
Flagellen = lange proteïnedraden, H-antigeen (serovars),
zorgt voor beweeglijkheid, taxis (chemotaxis, fototaxis.
Fimbriae = het vergroot de adhesie (hechting), alleen gram
– bevatten dit, korter en dunner dan flagellen.
Pili = langer dan fimbriae, slechts 1 à 2 per cel, conjugatie
(sex-pili), rol bij de adhesie (hechting), DNA overdracht.
Plasmide = deeltjes DNA die zich buiten het DNA molecuul in de cel bevinden. Belangrijk bij het
overbrengen van genetische info van de ene bacterie naar de ander. Bevat vaak eigenschappen t.a.v.
antibiotica resistentie.
Celmembraan = cytoplasmamembraan, elastisch en fragiel, vitaal onderdeel, fosfolipide bilaag,
bestaat uit eiwitten en is selectieve permeabiliteit (water kan er door, andere niet alle opgeloste
stoffen kunnen er doorheen)
Glycocalyx
- Kapsel rondom cel (slijmerig laagje) polysachariden zitten in de slijmlaag
- Wordt alleen onder bepaalde omstandigheden gevormd
- Bestaat uit polysacchariden en/of eiwit
- Functioneert als antigen
- Biofilm -> bacteriën die niet direct met de mens te maken hebben. (tandplak is ook biofilm)
• De systematiek en nomenclatuur van bacteriën
Alle bacteriën zijn ingedeeld op naam, de naam bevat gegevens over het uiterlijk van de bacterie of
over wat het veroorzaakt.
Doel van naamgeving
• Opgebouwd uit een geslachtsnaam en een soortnaam
• Geslachtsnaam met een hoofdletter
• Soortnaam in kleine letters
Bijvoorbeeld: Staphylococcus aureus ! namen van m.o worden altijd schuingedrukt weergegeven!
Indeling gebaseerd op
• Morfologische kenmerken
• Fysiologische kenmerken
• Biochemische kenmerken
• Bergey’s manual (of determinative bacteriology): alle kenmerken van alle (tot nu toe) bekende
bacteriën
2
, 3
Vormen van bacteriën
• De Gram kleuring. Je kunt het principe van de Gramkleuring uitleggen en weet wat het effect is
van de verschillende stappen
1. Grampreparaat wordt gefixeerd met vlam.
2.1e kleuring kristalviolet -> preparaat blauw-paars.
3. Lugoloplossing -> donkerpaars kristalviolet-lugol-complex.
4. 96% ethanol wast de celwand van de Gram-negatieve bacteriën weg, maar niet uit die van de
Gram-positieven. De dikke peptidoglycaanlaag van de Grampositieven krimpt o.i.v. ethanol, zodat
het complex in deze laag gevangen blijft.
5. Uitspoelen van ethanol met water.
6. Nakleuren met basische fuchsine (rood) = Gram-positieven -> paars en Gram-negatieven ->
roze/rood.
*Belangrijk om te weten*
- De gram positieve bacteriën hebben in tegenstelling tot gram negatieve bacteriën een dikke
peptidoglycaan laag, maar geen buitenmembraan.
- G+ bacteriën hebben een veel dikkere peptidoglycaanlaag
- G+ bacteriën bevatten teichonzuur
- G- bacteriën hebben een buitenmembraan
- G- bacteriën buitenmembraan bestaat o.a. uit lipopolysachariden, fosfolipiden, eiwitten en ionen
3
, 4
• De postulaten van Koch
Het kunnen aantonen dat ziekteverwekkers worden overgebracht van individu op individu.
Het pathogeen zit in ziek/dood individu -> pathogeen wordt geïsoleerd en groet tot een kolonie
-> pathogeen moet dezelfde ziekte veroorzaken in een proefdier (gezond) na injectie
-> pathogeen moet uit het proefdier worden gehaald en daarna worden vergeleken met het
originele pathogeen.
Voorbeelden waar postulaten Koch tekort schieten
- infectieziektes die alleen bij mensen voorkomen met een slecht immuunsysteem.
- dit kan je niet toepassen op mensen (niet ethisch verantwoord).
- sommige m.o. kunnen niet gekweekt worden.
• Het principe van de sporogenese en je weet welke bacteriën sporen kunnen vormen
Kenmerken van sporenvorming
- Gram+ Clostridium en Bacillus
- Productie door gebrek aan glucose en stikstof à nooit bij optimaal groeiende bacterie
- Sporen zijn resistent tegen hitte, kou, droogte, bestraling etc.
- 1 endospore wordt 1 nieuwe bacterie
- Kan tot duizenden jaren in leven blijven
- Germination
4
Medische microbiologie leerdoelen
College 1 Micro-organismen; bacteriën
• De geschiedenis van de medische microbiologie. Je weet welke personen een belangrijke rol
hebben gespeeld in de geschiedenis van de microbiologie en welke bijdrage zij hebben geleverd.
- Antoni van leeuwenhoek: heeft de microscoop uitgevonden (zag losse micro-organismes).
- Louis Pasteur: x aantal minuten bij 80 graden verhitten = pasteuriseren. Had vleesbouillon in een
fles met een lange glazen nek→ glazen nek werd verhit en omgebogen om te voorkomen dat micro-
organismes in zouden kunnen vallen. Bouillon gekookt en geen groei van m.o. Dit was ook de
weerlegging van de spontane generatie theorie.
- Ignaz Semmelweis: doorbraak in de hygiëne, hij kam erachter dat kraamvrouwkoorts te
behandelen was met schone handen. Dus handen wassen met chloor.
- Joseph Lister: voorkomen van wondinfecties d.m.v. fenol (handen wassen met fenol).
- Robert Koch: beschreef de verwerker van o.a. tbc en cholera. Postulaten van Koch,
wetenschappelijke basis van de leer van de infectieziekte (aantal voorwaardes)
- Edward Jenner: vaccinatie tegen pokken met koepokstof.
- Alexander Flemming: antibiotica -> schimmels op de plaat met cultuur van bacteriën → op de plek
waar schimmel groeide waren geen bacteriën = penicilline. Heeft ook lysozym ontdekt → was
verkouden ging werken, wat traanvocht viel op de platen, toen waren een aantal kolonies weg door
het traanvocht = lysozym.
- Hans Christian Gram: was een bacterioloog, heeft de gramkleuring ontdekt in de 19e eeuw.
• De bouw van prokaryote cellen. Je weet de verschillen tussen prokaryoten en eukaryoten en kan
de verschillende celonderdelen beschrijven met de bijbehorende functies
Eigenschappen Prokaryoot Eukaryoot
Kern Nee Ja
Afmeting ± 1 μm ± 20 μm
Organellen Nee (alleen ribosomen) Ja
Membraan cholesterol Nee Ja
Celwand Peptidoglycaan Cellulose
Histonen Nee, ander eiwit Ja en dna verdeeld in chromosomen
Deling Binaire deling Meestal mitose
Binaire deling: de bacterie verdubbelt zich tijdens de groei (splits in tweeën). De generatietijd
verschilt per bacterie.
Overzicht van de functies van de verschillende organellen:
Organel Functie
Kern/nucleus Opslag DNA, eiwitsynthese aansturen
Ribosomen Eiwitsynthese/ vertaling mRNA
Ruw ER (ribosomen) Synthese eiwitten/glycoproteïnen/membranen
Smooth ER Ontgifting/synthese lipiden (vetten)
Golgieapparaat Eiwitbewerking, cis/trans kant
Lysosomen Hydrolyse, fagocytose, autofagie
Vacuole (plant) Voedsel opslag/turgor/ celstrekking/stevigheid/groei
Peroxisomen Afbraak substraat enz. (NIET bij endomembraan systeem)
Mitochondrium Energiecentrale/ATP-synthese (NIET bij endomembraan syst)
Chloroplasten (plant) ATP-synthese/CO2 fixatie (NIET bij endomembraan syst)
Flagella Beweging (staart)
Enzym Afbraak/synthese/katalyseren reacties
1
, 2
DNA Erfelijke informatie
Membraan Afscheiding, doorlaatbaar
Cytoskelet Celvorm/structuur/beweging
Plasmodesmata Gaten in de celwand voor contact buurcellen
Celwand (plant) Celvorm/bescherming
De onderdelen van de bacterie met de functie:
Kapsel = glycocalyx (slijmlaag), functioneert als antigeen, wordt alleen onder bepaalde
omstandigheden gevormd, bestaat uit polysachariden en eiwit, moeilijk te fagocyteren. Gekapselde
bacteriën zijn vaak ook pathogeen.
Flagellen = lange proteïnedraden, H-antigeen (serovars),
zorgt voor beweeglijkheid, taxis (chemotaxis, fototaxis.
Fimbriae = het vergroot de adhesie (hechting), alleen gram
– bevatten dit, korter en dunner dan flagellen.
Pili = langer dan fimbriae, slechts 1 à 2 per cel, conjugatie
(sex-pili), rol bij de adhesie (hechting), DNA overdracht.
Plasmide = deeltjes DNA die zich buiten het DNA molecuul in de cel bevinden. Belangrijk bij het
overbrengen van genetische info van de ene bacterie naar de ander. Bevat vaak eigenschappen t.a.v.
antibiotica resistentie.
Celmembraan = cytoplasmamembraan, elastisch en fragiel, vitaal onderdeel, fosfolipide bilaag,
bestaat uit eiwitten en is selectieve permeabiliteit (water kan er door, andere niet alle opgeloste
stoffen kunnen er doorheen)
Glycocalyx
- Kapsel rondom cel (slijmerig laagje) polysachariden zitten in de slijmlaag
- Wordt alleen onder bepaalde omstandigheden gevormd
- Bestaat uit polysacchariden en/of eiwit
- Functioneert als antigen
- Biofilm -> bacteriën die niet direct met de mens te maken hebben. (tandplak is ook biofilm)
• De systematiek en nomenclatuur van bacteriën
Alle bacteriën zijn ingedeeld op naam, de naam bevat gegevens over het uiterlijk van de bacterie of
over wat het veroorzaakt.
Doel van naamgeving
• Opgebouwd uit een geslachtsnaam en een soortnaam
• Geslachtsnaam met een hoofdletter
• Soortnaam in kleine letters
Bijvoorbeeld: Staphylococcus aureus ! namen van m.o worden altijd schuingedrukt weergegeven!
Indeling gebaseerd op
• Morfologische kenmerken
• Fysiologische kenmerken
• Biochemische kenmerken
• Bergey’s manual (of determinative bacteriology): alle kenmerken van alle (tot nu toe) bekende
bacteriën
2
, 3
Vormen van bacteriën
• De Gram kleuring. Je kunt het principe van de Gramkleuring uitleggen en weet wat het effect is
van de verschillende stappen
1. Grampreparaat wordt gefixeerd met vlam.
2.1e kleuring kristalviolet -> preparaat blauw-paars.
3. Lugoloplossing -> donkerpaars kristalviolet-lugol-complex.
4. 96% ethanol wast de celwand van de Gram-negatieve bacteriën weg, maar niet uit die van de
Gram-positieven. De dikke peptidoglycaanlaag van de Grampositieven krimpt o.i.v. ethanol, zodat
het complex in deze laag gevangen blijft.
5. Uitspoelen van ethanol met water.
6. Nakleuren met basische fuchsine (rood) = Gram-positieven -> paars en Gram-negatieven ->
roze/rood.
*Belangrijk om te weten*
- De gram positieve bacteriën hebben in tegenstelling tot gram negatieve bacteriën een dikke
peptidoglycaan laag, maar geen buitenmembraan.
- G+ bacteriën hebben een veel dikkere peptidoglycaanlaag
- G+ bacteriën bevatten teichonzuur
- G- bacteriën hebben een buitenmembraan
- G- bacteriën buitenmembraan bestaat o.a. uit lipopolysachariden, fosfolipiden, eiwitten en ionen
3
, 4
• De postulaten van Koch
Het kunnen aantonen dat ziekteverwekkers worden overgebracht van individu op individu.
Het pathogeen zit in ziek/dood individu -> pathogeen wordt geïsoleerd en groet tot een kolonie
-> pathogeen moet dezelfde ziekte veroorzaken in een proefdier (gezond) na injectie
-> pathogeen moet uit het proefdier worden gehaald en daarna worden vergeleken met het
originele pathogeen.
Voorbeelden waar postulaten Koch tekort schieten
- infectieziektes die alleen bij mensen voorkomen met een slecht immuunsysteem.
- dit kan je niet toepassen op mensen (niet ethisch verantwoord).
- sommige m.o. kunnen niet gekweekt worden.
• Het principe van de sporogenese en je weet welke bacteriën sporen kunnen vormen
Kenmerken van sporenvorming
- Gram+ Clostridium en Bacillus
- Productie door gebrek aan glucose en stikstof à nooit bij optimaal groeiende bacterie
- Sporen zijn resistent tegen hitte, kou, droogte, bestraling etc.
- 1 endospore wordt 1 nieuwe bacterie
- Kan tot duizenden jaren in leven blijven
- Germination
4
