1
Remmerswaal: Online
groepswerk
Hoofdstuk 25
Samenvatting (uit het artikel)
Groepswerk via nieuwe media: online groepswerk is een methodiek van hulpverlening die
organisaties bieden bij psychische, sociale of maatschappelijke problemen en waarbij zij gebruik
maken van internettechnologie. Synoniemen voor online hulpverlening zijn internethulpverlening,
digitale hulpverlening en e-hulpverlening. Dit hoofdstuk biedt een inleiding op deze recente aanwinst
in de methodieken van werken met groepen. Na een introductie op kenmerken, mogelijkheden en
beperkingen van online groepswerk, benoemen we enkele aanleidingen voor een organisatie om
online groepswerk aan te bieden. Een belangrijk verschilpunt met traditioneel face-to-face
groepswerk is dat de cliënt bij online groepswerk over het algemeen meer regie heeft over de hulp
die hij vraagt en krijgt. De cliënt bepaalt zelf wanneer hij een vraag stelt, wat hij doet met de
gekregen adviezen, en wanneer en hoe hij zijn vorderingen aan de hulpverlener terugkoppelt. De
online groepswerker moet de regie sterker bij de deelnemers laten. We besluiten met enkele
competenties die bij het profiel van de online groepswerker passen.
25.1 Wat is online groepswerk?
Online groepswerk is een methodiek van hulpverlening die organisaties bieden bij psychische, sociale
of maatschappelijke problemen, waarbij gebruikgemaakt wordt van internettechnologie. Deze vorm
van online hulpverlening richt zich op het primaire zorgproces van informatie, advies, ondersteuning,
begeleiding, behandeling en nazorg. Lotgenotencontact dat door de organisatie gefaciliteerd wordt,
valt ook onder deze definitie.
Het blijkt dat het gevoel van anonimiteit dat internet biedt, er mede voor zorgt dat mensen
gemakkelijker praten over hun problemen. Binnen de ggz zijn in rap tempo zelfhulpprogramma’s,
cursussen en behandelingen vertaald naar internet.
Een interessante ontwikkeling vormt de zogeheten ‘blended’ hulpverlening, een combinatie van
online en face-to-face hulpverlening.
Kenmerken:
- Onafhankelijk van plaats en tijd
o Cliënt en hulpverlener hoeven niet langer fysiek in dezelfde ruimte te zijn. Ze hoeven
ook niet op hetzelfde moment actief te zijn. De cliënt kan op elk moment van de dag
informatie lezen op een informatieve website, een zelftest uitvoeren of een e-mail
sturen naar een begeleider. Zo is hulp 24 uur per dag en 7 dagen per week
beschikbaar, op het tijdstip dat het de cliënt het beste uitkomt.
- Minder zintuiglijke waarnemingen
o In de traditionele hulpsituatie met face-to-face contact zijn er tegelijkertijd drie
zintuiglijke waarnemingen mogelijk: verbaal (letterlijke inhoud), non-verbaal (zoals
houding, motoriek en gezichtsuitdrukking) en paralinguaal (zoals stem, intonatie en
pauzes). Bij de meeste vormen van online hulpverlening blijft alleen de verbale
informatie over. Er zijn alleen woorden, verder niets. Dit wordt ook wel
1
, 2
kanalenreductie genoemd. Een uitzondering vormt communicatie via beeldbellen,
want dit biedt wel een combinatie van beeld en geluid.
- Communicatie via technische hulpmiddelen
o Bij online hulpverlening vindt de communicatie plaats via informatie- en
communicatietechnologie (ICT). Dit vormt een groot verschil met de traditionele
face-to-face hulp, waarbij ICT alleen een rol speelt in ondersteunende processen als
registratie en dossiervorming.
Mogelijkheden:
- Gemakkelijker toegang
o Bij online hulpverlening zijn cliënten niet gebonden aan de fysieke locatie van de
begeleiders en kunnen ze 24 uur per dag met hun hulpvraag aan de slag. De toegang
tot hulp is zo enorm verruimd. De cliënt kan dus hulp zoeken op het moment dat
deze het hardst nodig is en hij het meest gemotiveerd is. Deze ontwikkeling wordt
dankzij smartphones met mobiel internet nog eens versterkt. Reistijd en reiskosten
zijn geen belemmering meer om hulp te zoeken. De grotere toegankelijkheid zorgt
voor meer keuzevrijheid en een sterkere positie van de cliënt, die meer de regie kan
voeren over zijn behandeling (‘patient empowerment’). Daarnaast wordt contact
met lotgenoten veel eenvoudiger. Veel online interventies bieden een vorm van
lotgenotencontact (bijvoorbeeld met een forum of de mogelijkheid
ervaringsverhalen in te sturen). Het is zelfs mogelijk een online community te op te
bouwen voor mensen met een bepaald soort problemen. Door zulke communities
wordt de zorg toegankelijker, kunnen mensen hun vragen goed kwijt en ervaren ze
emotionele steun in het contact met lotgenoten.
- Vanuit natuurlijke omgeving Voor online hulpverlening hoeft de cliënt zijn huis niet uit.
o Hij kan vanuit de eigen omgeving op zoek naar de online hulp die hem geschikt lijkt.
Via een smartphone kan hij zelfs onderweg, op het werk of op school hulp zoeken en
ontvangen. De hulp vindt plaats in de omgeving van de cliënt, waar de problematiek
ook speelt. Het oplossen van of leren omgaan met het probleem vindt eveneens
plaats in de natuurlijke omgeving van de cliënt (en niet in een onnatuurlijke
spreekkamer). Het is dus heel goed denkbaar, maar dit is nog niet onderzocht, dat de
transfer van de opgedane kennis en vaardigheden daardoor groter is.
- Grotere openheid bij de cliënt
o cliënt en begeleider elkaar niet zien (zoals bij face-to-face contact) ontstaat een sfeer
van anonimiteit. Dat gevoel van anonimiteit draagt er bij veel mensen toe bij dat ze
opener worden. Dit speelt ook bij blended contacten. Online leggen veel cliënten
bijna vanaf de eerste zin hun hele ziel en zaligheid bloot. Gevoelens waarvoor men
zich schaamt of situaties die men pijnlijk vindt om in de spreekkamer te vertellen,
omdat men bang is voor de indruk die dit zal achterlaten, durven veel cliënten wel op
hun toetsenbord in te tikken. De afstand die internet creëert, zorgt dus juist voor
nabijheid. Er zijn dus twee factoren die online hulpverlening laagdrempeliger maken:
zij is makkelijker toegankelijk en men ervaart een lagere drempel om over
persoonlijke ervaringen te praten.
- Voortgang monitoren
o Een cliënt die in een face-to-face traject zit, komt eenmaal in de zoveel tijd langs bij
zijn begeleider. In het gesprek wordt gevraagd hoe het sinds de vorige afspraak is
gegaan. Mogelijk komt er nog een dagboek op tafel, waarin de cliënt zijn voortgang
heeft bijgehouden. Online kan gemakkelijker worden bijgehouden hoe het gaat, door
2
Remmerswaal: Online
groepswerk
Hoofdstuk 25
Samenvatting (uit het artikel)
Groepswerk via nieuwe media: online groepswerk is een methodiek van hulpverlening die
organisaties bieden bij psychische, sociale of maatschappelijke problemen en waarbij zij gebruik
maken van internettechnologie. Synoniemen voor online hulpverlening zijn internethulpverlening,
digitale hulpverlening en e-hulpverlening. Dit hoofdstuk biedt een inleiding op deze recente aanwinst
in de methodieken van werken met groepen. Na een introductie op kenmerken, mogelijkheden en
beperkingen van online groepswerk, benoemen we enkele aanleidingen voor een organisatie om
online groepswerk aan te bieden. Een belangrijk verschilpunt met traditioneel face-to-face
groepswerk is dat de cliënt bij online groepswerk over het algemeen meer regie heeft over de hulp
die hij vraagt en krijgt. De cliënt bepaalt zelf wanneer hij een vraag stelt, wat hij doet met de
gekregen adviezen, en wanneer en hoe hij zijn vorderingen aan de hulpverlener terugkoppelt. De
online groepswerker moet de regie sterker bij de deelnemers laten. We besluiten met enkele
competenties die bij het profiel van de online groepswerker passen.
25.1 Wat is online groepswerk?
Online groepswerk is een methodiek van hulpverlening die organisaties bieden bij psychische, sociale
of maatschappelijke problemen, waarbij gebruikgemaakt wordt van internettechnologie. Deze vorm
van online hulpverlening richt zich op het primaire zorgproces van informatie, advies, ondersteuning,
begeleiding, behandeling en nazorg. Lotgenotencontact dat door de organisatie gefaciliteerd wordt,
valt ook onder deze definitie.
Het blijkt dat het gevoel van anonimiteit dat internet biedt, er mede voor zorgt dat mensen
gemakkelijker praten over hun problemen. Binnen de ggz zijn in rap tempo zelfhulpprogramma’s,
cursussen en behandelingen vertaald naar internet.
Een interessante ontwikkeling vormt de zogeheten ‘blended’ hulpverlening, een combinatie van
online en face-to-face hulpverlening.
Kenmerken:
- Onafhankelijk van plaats en tijd
o Cliënt en hulpverlener hoeven niet langer fysiek in dezelfde ruimte te zijn. Ze hoeven
ook niet op hetzelfde moment actief te zijn. De cliënt kan op elk moment van de dag
informatie lezen op een informatieve website, een zelftest uitvoeren of een e-mail
sturen naar een begeleider. Zo is hulp 24 uur per dag en 7 dagen per week
beschikbaar, op het tijdstip dat het de cliënt het beste uitkomt.
- Minder zintuiglijke waarnemingen
o In de traditionele hulpsituatie met face-to-face contact zijn er tegelijkertijd drie
zintuiglijke waarnemingen mogelijk: verbaal (letterlijke inhoud), non-verbaal (zoals
houding, motoriek en gezichtsuitdrukking) en paralinguaal (zoals stem, intonatie en
pauzes). Bij de meeste vormen van online hulpverlening blijft alleen de verbale
informatie over. Er zijn alleen woorden, verder niets. Dit wordt ook wel
1
, 2
kanalenreductie genoemd. Een uitzondering vormt communicatie via beeldbellen,
want dit biedt wel een combinatie van beeld en geluid.
- Communicatie via technische hulpmiddelen
o Bij online hulpverlening vindt de communicatie plaats via informatie- en
communicatietechnologie (ICT). Dit vormt een groot verschil met de traditionele
face-to-face hulp, waarbij ICT alleen een rol speelt in ondersteunende processen als
registratie en dossiervorming.
Mogelijkheden:
- Gemakkelijker toegang
o Bij online hulpverlening zijn cliënten niet gebonden aan de fysieke locatie van de
begeleiders en kunnen ze 24 uur per dag met hun hulpvraag aan de slag. De toegang
tot hulp is zo enorm verruimd. De cliënt kan dus hulp zoeken op het moment dat
deze het hardst nodig is en hij het meest gemotiveerd is. Deze ontwikkeling wordt
dankzij smartphones met mobiel internet nog eens versterkt. Reistijd en reiskosten
zijn geen belemmering meer om hulp te zoeken. De grotere toegankelijkheid zorgt
voor meer keuzevrijheid en een sterkere positie van de cliënt, die meer de regie kan
voeren over zijn behandeling (‘patient empowerment’). Daarnaast wordt contact
met lotgenoten veel eenvoudiger. Veel online interventies bieden een vorm van
lotgenotencontact (bijvoorbeeld met een forum of de mogelijkheid
ervaringsverhalen in te sturen). Het is zelfs mogelijk een online community te op te
bouwen voor mensen met een bepaald soort problemen. Door zulke communities
wordt de zorg toegankelijker, kunnen mensen hun vragen goed kwijt en ervaren ze
emotionele steun in het contact met lotgenoten.
- Vanuit natuurlijke omgeving Voor online hulpverlening hoeft de cliënt zijn huis niet uit.
o Hij kan vanuit de eigen omgeving op zoek naar de online hulp die hem geschikt lijkt.
Via een smartphone kan hij zelfs onderweg, op het werk of op school hulp zoeken en
ontvangen. De hulp vindt plaats in de omgeving van de cliënt, waar de problematiek
ook speelt. Het oplossen van of leren omgaan met het probleem vindt eveneens
plaats in de natuurlijke omgeving van de cliënt (en niet in een onnatuurlijke
spreekkamer). Het is dus heel goed denkbaar, maar dit is nog niet onderzocht, dat de
transfer van de opgedane kennis en vaardigheden daardoor groter is.
- Grotere openheid bij de cliënt
o cliënt en begeleider elkaar niet zien (zoals bij face-to-face contact) ontstaat een sfeer
van anonimiteit. Dat gevoel van anonimiteit draagt er bij veel mensen toe bij dat ze
opener worden. Dit speelt ook bij blended contacten. Online leggen veel cliënten
bijna vanaf de eerste zin hun hele ziel en zaligheid bloot. Gevoelens waarvoor men
zich schaamt of situaties die men pijnlijk vindt om in de spreekkamer te vertellen,
omdat men bang is voor de indruk die dit zal achterlaten, durven veel cliënten wel op
hun toetsenbord in te tikken. De afstand die internet creëert, zorgt dus juist voor
nabijheid. Er zijn dus twee factoren die online hulpverlening laagdrempeliger maken:
zij is makkelijker toegankelijk en men ervaart een lagere drempel om over
persoonlijke ervaringen te praten.
- Voortgang monitoren
o Een cliënt die in een face-to-face traject zit, komt eenmaal in de zoveel tijd langs bij
zijn begeleider. In het gesprek wordt gevraagd hoe het sinds de vorige afspraak is
gegaan. Mogelijk komt er nog een dagboek op tafel, waarin de cliënt zijn voortgang
heeft bijgehouden. Online kan gemakkelijker worden bijgehouden hoe het gaat, door
2
