Samenvatting hoorcolleges/literatuur FAD
Voorwaarden voor communicatie
- Toegang tot hetzelfde transmissiekanaal
- Toegang tot dezelfde taalcode
- Keten is zo sterk als de zwakste schakel
Taalproductiemodel Lévelt
1. Conceptualiseren: kennis omzetten
in een pre-verbale boodschap
2. Grammatica/fonologisch coderen:
lexicon en fonologische invulling
3. Fonetisch plan: planning en
programmering van benodigde
spierbewegingen
4. Articuleren: het uitspreken
5. Monitoring: voortdurende controle
(kwaliteit, zelfcorrectie (soms al
voor er gesproken is))
6. Auditieve waarneming
7. Decodering
Articulatiestoornissen
Fonetische articulatie stoornis – problemen met het vormen van individuele klanken
Fonologische articulatie stoornis – onvolledige beheersing van de regels van het
foneemsysteem
Verbale ontwikkelingsdyspraxie – problemen met de planning van spraakklanken
Fasen van het spraakproductieproces
1. Innervatie → het op gang brengen van de luchtstroom
2. Fonatie → het openen/sluiten van de stemspleet
3. Articulatie → luchtstroom omzetten in klinkers en medeklinkers
4. Resonantie → bepaalde frequenties versterken/verzwakken
Anatomie
Subglottaal = onder het stemapparaat
Glottaal = het stemapparaat
Supraglottaal = boven het stemapparaat!
- Neusholte
- Mondholte
- Farynx (keelholte)
- Palatum (harde gehemelte)
- Alveolen
- Labia (lippen)
- Lingua (tong)
- Velum (zachte gehemelte)
- Uvula (huig)
- Mandibula (onderkaak)
- Maxilla (bovenkaak)
,Consonanten – wijze van articulatie
Plosieven → korte onderbreking van de luchtstroom gevolgd door een korte explosie. O.a.
/p/, /b/, /d/, /t/
Fricatieven → turbelente luchtstroom. O.a. /f/, /v/, /s/, /z/, /ʃ/ (sj)
Nasalen → hindernis in de mondholte, de lucht blijft via de neus stromen. O.a. /m/, /n/
Halfklinkers → nauwelijks merkbare hindernis, wanneer deze ruimer wordt ontstaat er een
klinker. O.a. /j/ → /i/
Liquidae → uitstromende lucht wordt nauwelijks gehinderd. O.a. /l/, /r/
Labiaal → met je lippen /b/, /p/
Labiodentaal → met je lippen en tanden /f/, /v/
Alveolair → met de alveolaire rand /d/, /t/, /r/, /l/
Palataal → met het harde gehemelte /j/, /Ʒ/, /ʃ/,
Velair → met het zachte gehemelte /k/
Uvulair → met de huig /R/
Glottaal → met de stemspleet /h/
International Phonetic Alphabet
ə = “schwa” de tweede /e/ in /bezem/
o = o in /doos/
ɔ = o in /pot/
Ʒ = zj de tweede /g/ in /bagage/
ʃ = sj in /sjaal/
Fases van de fonologische ontwikkeling
1. Pre-linguïstisch (0;1-1;0 jaar) → pre-verbale vocalisaties
2. Brabbelen naar spraak (1;0-2;0 jaar) → betekenisvolle spraak, hele woorden
3. Verdere ontwikkeling fonetisch/fonologisch systeem (2;0-5;0 jaar) →
klankeninventaris wordt opgebouwd
4. Beheersing spraak/geletterdheid (>5;0 jaar) → beheersing van het volwassen
klankensysteem
Verwervingsvolgorde fonemen NL
1. Nasalen (/n/, /m/) + explosieven (/p/, /b/, /t/)
2. Fricatieven (/f/, /v/, /s/, /z/) + liquidae (/l/, /r/)
- Eerst stemloos, dan stemhebbend
- Eerst enkelvoudig, eerst initiaal, dan mediaal en dan finaal
- Daarna clusters, eerst finaal en dan initiaal
Organische articulatiestoornis = aanwijsbare anatomische, fysiologische en/of neurologische
oorzaak. Vaak moeite met tongplaatsing, kaakdaling en/of velumafsluiting.
Functionele articulatiestoornis = geen fysieke oorzaak. Vaak in combinatie met andere
stoornissen:
- Lees- en spellingsproblemen
- Stotteren
- Stemproblemen
, Of met persoonlijkheids-/omgevingsfactoren:
- Sociaaleconomische klasse
- Sociale deprivatie/matige stimulatie
- Cognitieve problemen
Een fonetische articulatiestoornis is motorisch/articulatorisch. Het kind is niet goed in staat
om motorische bewegingen te maken voor de klankproductie wat gezien de leeftijd wel zou
moeten. Er is vaak sprake van vervorming van de doelklank, omissies, substituties en
distorsies. De klank wordt motorisch niet correct uitgesproken.
Slissen (lispelen) = foutieve uitspraak van /s/-achtigen
Sigmatismen → vervormingen bij /s/- en /z/-klanken
- Interdentalis – tongpunt tussen de snijdtanden
- Addentalis – tongpunt duwt tegen de snijdtanden
- Lateralis – lucht ontsnapt aan de zijkant bij de kiezen
- Stridens – productie met te diepe tonggleuf en te veel kracht
Omissie = klank kan niet worden gemaakt/weglating van een klank
Substitutie = probleemklank wordt vervangen
Distorsie = vervormingen (ook interdentale spraak)
Additie = er wordt een extra klank toegevoegd
Reductie = vermindering van de doelklank
Voicing = stemloos wordt stemhebbend
Distorsie bij:
- /l/ = lambdacismus
- /k/ = kappacismus
Klinkerspraak = kinderen uiten slechts vocalen. Bijv: cadeau → ao
Hottentottisme = kinderen die medeklinkers systematisch vervangen door 1 of enkele
medeklinkers. Bijv: wat is dat? → tatita?
Onderzoeken naar articulatiestoornissen
Spraaksample: voor de spontane spraak of specifieke testwoorden. Het voordeel van een
spraaksample is de representativiteit.
NAO: dit is een driepositiestest (initiaal, mediaal en finaal). Het biedt inzicht in de
mogelijkheden van een kind. Het is voor kinderen van 3;0 tot 18;0 jaar. Het onderzoekt
(mede)klinkers, tweeklanken en medeklinkerverbindingen.
CAI: dit is een interactieve, digitale testafname. Er wordt spraakproductie op verschillende
niveaus aan bod. Het kind moet benoemen en het nazeggen van (niet)bestaande woorden.
Dit onderzoek is voor kinderen van 2;0 tot 7;0 jaar.
Na de diagnostiek van een articulatiestoornis ga je kijken of er aanvullende diagnostiek van
bijv. het gehoor of de taal nodig is.
Voorwaarden voor communicatie
- Toegang tot hetzelfde transmissiekanaal
- Toegang tot dezelfde taalcode
- Keten is zo sterk als de zwakste schakel
Taalproductiemodel Lévelt
1. Conceptualiseren: kennis omzetten
in een pre-verbale boodschap
2. Grammatica/fonologisch coderen:
lexicon en fonologische invulling
3. Fonetisch plan: planning en
programmering van benodigde
spierbewegingen
4. Articuleren: het uitspreken
5. Monitoring: voortdurende controle
(kwaliteit, zelfcorrectie (soms al
voor er gesproken is))
6. Auditieve waarneming
7. Decodering
Articulatiestoornissen
Fonetische articulatie stoornis – problemen met het vormen van individuele klanken
Fonologische articulatie stoornis – onvolledige beheersing van de regels van het
foneemsysteem
Verbale ontwikkelingsdyspraxie – problemen met de planning van spraakklanken
Fasen van het spraakproductieproces
1. Innervatie → het op gang brengen van de luchtstroom
2. Fonatie → het openen/sluiten van de stemspleet
3. Articulatie → luchtstroom omzetten in klinkers en medeklinkers
4. Resonantie → bepaalde frequenties versterken/verzwakken
Anatomie
Subglottaal = onder het stemapparaat
Glottaal = het stemapparaat
Supraglottaal = boven het stemapparaat!
- Neusholte
- Mondholte
- Farynx (keelholte)
- Palatum (harde gehemelte)
- Alveolen
- Labia (lippen)
- Lingua (tong)
- Velum (zachte gehemelte)
- Uvula (huig)
- Mandibula (onderkaak)
- Maxilla (bovenkaak)
,Consonanten – wijze van articulatie
Plosieven → korte onderbreking van de luchtstroom gevolgd door een korte explosie. O.a.
/p/, /b/, /d/, /t/
Fricatieven → turbelente luchtstroom. O.a. /f/, /v/, /s/, /z/, /ʃ/ (sj)
Nasalen → hindernis in de mondholte, de lucht blijft via de neus stromen. O.a. /m/, /n/
Halfklinkers → nauwelijks merkbare hindernis, wanneer deze ruimer wordt ontstaat er een
klinker. O.a. /j/ → /i/
Liquidae → uitstromende lucht wordt nauwelijks gehinderd. O.a. /l/, /r/
Labiaal → met je lippen /b/, /p/
Labiodentaal → met je lippen en tanden /f/, /v/
Alveolair → met de alveolaire rand /d/, /t/, /r/, /l/
Palataal → met het harde gehemelte /j/, /Ʒ/, /ʃ/,
Velair → met het zachte gehemelte /k/
Uvulair → met de huig /R/
Glottaal → met de stemspleet /h/
International Phonetic Alphabet
ə = “schwa” de tweede /e/ in /bezem/
o = o in /doos/
ɔ = o in /pot/
Ʒ = zj de tweede /g/ in /bagage/
ʃ = sj in /sjaal/
Fases van de fonologische ontwikkeling
1. Pre-linguïstisch (0;1-1;0 jaar) → pre-verbale vocalisaties
2. Brabbelen naar spraak (1;0-2;0 jaar) → betekenisvolle spraak, hele woorden
3. Verdere ontwikkeling fonetisch/fonologisch systeem (2;0-5;0 jaar) →
klankeninventaris wordt opgebouwd
4. Beheersing spraak/geletterdheid (>5;0 jaar) → beheersing van het volwassen
klankensysteem
Verwervingsvolgorde fonemen NL
1. Nasalen (/n/, /m/) + explosieven (/p/, /b/, /t/)
2. Fricatieven (/f/, /v/, /s/, /z/) + liquidae (/l/, /r/)
- Eerst stemloos, dan stemhebbend
- Eerst enkelvoudig, eerst initiaal, dan mediaal en dan finaal
- Daarna clusters, eerst finaal en dan initiaal
Organische articulatiestoornis = aanwijsbare anatomische, fysiologische en/of neurologische
oorzaak. Vaak moeite met tongplaatsing, kaakdaling en/of velumafsluiting.
Functionele articulatiestoornis = geen fysieke oorzaak. Vaak in combinatie met andere
stoornissen:
- Lees- en spellingsproblemen
- Stotteren
- Stemproblemen
, Of met persoonlijkheids-/omgevingsfactoren:
- Sociaaleconomische klasse
- Sociale deprivatie/matige stimulatie
- Cognitieve problemen
Een fonetische articulatiestoornis is motorisch/articulatorisch. Het kind is niet goed in staat
om motorische bewegingen te maken voor de klankproductie wat gezien de leeftijd wel zou
moeten. Er is vaak sprake van vervorming van de doelklank, omissies, substituties en
distorsies. De klank wordt motorisch niet correct uitgesproken.
Slissen (lispelen) = foutieve uitspraak van /s/-achtigen
Sigmatismen → vervormingen bij /s/- en /z/-klanken
- Interdentalis – tongpunt tussen de snijdtanden
- Addentalis – tongpunt duwt tegen de snijdtanden
- Lateralis – lucht ontsnapt aan de zijkant bij de kiezen
- Stridens – productie met te diepe tonggleuf en te veel kracht
Omissie = klank kan niet worden gemaakt/weglating van een klank
Substitutie = probleemklank wordt vervangen
Distorsie = vervormingen (ook interdentale spraak)
Additie = er wordt een extra klank toegevoegd
Reductie = vermindering van de doelklank
Voicing = stemloos wordt stemhebbend
Distorsie bij:
- /l/ = lambdacismus
- /k/ = kappacismus
Klinkerspraak = kinderen uiten slechts vocalen. Bijv: cadeau → ao
Hottentottisme = kinderen die medeklinkers systematisch vervangen door 1 of enkele
medeklinkers. Bijv: wat is dat? → tatita?
Onderzoeken naar articulatiestoornissen
Spraaksample: voor de spontane spraak of specifieke testwoorden. Het voordeel van een
spraaksample is de representativiteit.
NAO: dit is een driepositiestest (initiaal, mediaal en finaal). Het biedt inzicht in de
mogelijkheden van een kind. Het is voor kinderen van 3;0 tot 18;0 jaar. Het onderzoekt
(mede)klinkers, tweeklanken en medeklinkerverbindingen.
CAI: dit is een interactieve, digitale testafname. Er wordt spraakproductie op verschillende
niveaus aan bod. Het kind moet benoemen en het nazeggen van (niet)bestaande woorden.
Dit onderzoek is voor kinderen van 2;0 tot 7;0 jaar.
Na de diagnostiek van een articulatiestoornis ga je kijken of er aanvullende diagnostiek van
bijv. het gehoor of de taal nodig is.
