Hfdst 7a klinisch redeneren bij ouderen
7a.1 inleiding
ADL activiteiten van het dagelijks leven
IADL instrumentele activiteiten van het dagelijks leven (reizen, huishouden, medicatie gebruiken)
7a.2 prevalentie en incidentie
Beperkingen in het functioneren ontstaan grofweg op 2 manieren:
Als gevolg van een chronisch progressieve ziekte
Als gevolg van een acute gebeurtenis
De prevalentie is het aantal mensen dat op een bepaald moment beperkingen in functioneren
ervaart.
De incidentie is het aantal nieuwe mensen met beperkingen in functioneren gedurende een bepaalde
periode.
7a.2.1 prevalentie en incidentie bij thuiswonende ouderen
De incidentie van nieuwe beperkingen in functioneren bij thuiswonende ouderen is ongeveer 20-30%
per jaar.
7a.2.2 prevalentie en incidentie bij in ziekenhuis opgenomen ouderen
Ouderen die in het ziekenhuis worden opgenomen, vormen een aparte groep. Er kan onderscheid
gemaakt worden tussen ouderen die acuut worden opgenomen en ouderen die worden opgenomen
voor een geplande ingreep. Deze twee groepen verschillen veel van elkaar. Ouderen die acuut
worden opgenomen, kenmerken zich vaker door comorbiditeit en bestaande beperkingen in
functioneren ten opzichte van ouderen die voor een geplande ingreep komen.
7a.2.3 prevalentie en incidentie bij ouderen die in een verpleeghuis wonen (exclusief
herstel/revalidatie)
De prevalentie van beperkingen in functioneren is hoog bij verpleeghuisbewoners
7a.2.4 achteruitgang in functioneren als teken van naderend levenseinde
Functieverlies wordt ook wel een prognostische factor genoemd voor het naderende levenseinde.
Mensen die overlijden aan kanker, blijven over het geheel genomen tot aan het einde
redelijk goed functioneren; pas op het einde zetten de beperkingen in functioneren in en
worden mensen afhankelijker van zorg.
Mensen die overlijden aan orgaanfalen, dus bijvoorbeeld COPD of hartfalen, kennen een
langzaam progressief beloop van achteruitgang in ADL. Vaak krijgen deze patiënten een
exacerbatie, gaan ontzettend achteruit, worden opgenomen in het ziekenhuis en hebben
veel zorg nodig. Na de exacerbatie knappen mensen weer op, maar ze komen nooit meer op
het oude niveau van functioneren uit. Zo worden de conditie en ADL langzaam minder.
Ouderen met dementie hebben in het laatste stadium vaak al veel ADL-beperkingen en gaan
langzaam progressief verder achteruit.
7a.3 anatomie en fysieke functies
7a.3.1 ontstaan van beperkingen in functioneren: een complexe interactie
Niks bijzonders
7a.3.2 cardiovasculair systeem
, Een aantal verstoringen in het cardiovasculaire systeem kan problemen in ADL veroorzaken, zoals
ritmestoornissen, een verminderde pompfunctie en problemen in de microcirculatie.
Ritmestoornissen: deze kunnen een collaps (flauwvallen) veroorzaken doordat gedurende
korte tijd minder toevoer van bloed naar de hersenen plaatsvindt. Collaps komt geregeld
voor bij ouderen en maakt ouderen dikwijls terughoudend om activiteiten te ondernemen
doordat ze onzeker raken.
Pompfunctie: een verminderde pompfunctie van het hart wordt gezien bij hartfalen, na een
myocardinfarct en bij mitralisklepinsufficiëntie. Het kost het lichaam meer moeite om bloed
goed rond te pompen en zorgt ervoor dat iemand sneller buiten adem is. Bewegen wordt
daardoor zwaar. Juist door te bewegen kan de conditie echter toenemen.
Oedeem: een verminderde pompfunctie met een verminderde werking van de veneuze vaten
kan oedeem in benen veroorzaken. Dat betekent dat mensen vaak steunkousen moeten
dragen. Deze zijn moeilijk aan te trekken en het lopen wordt bemoeilijkt door de druk die op
de benen staat.
7a.3.3 brein
Verschillende ziekten kunnen de mogelijkheid aantasten om ADL- en IADL-activiteiten uit te voeren.
De meest voorkomende bij ouderen zijn:
Dementie: er zijn verschillende vormen van dementie, maar de gemene deler is dat het
geheugen achteruitgaat - en dan vooral de executieve functie van geheugen die nodig is om
activiteiten te kunnen uitvoeren. Dit zorgt ervoor dat ouderen bijvoorbeeld moeilijker de
volgorde van activiteiten kunnen onthouden. Een belangrijk signaal van beginnende
dementie is wanneer het koken moeizaam gaat of wanneer de koelkast slecht gevuld is. Vaak
worden eerst IADL-taken aangetast; daarna komen pas ADL-taken.
Delier: een delier komt vooral voor tijdens een ziekenhuisopname en verstoort de
waarneming, de oriëntatie en soms ook het geheugen. Er zijn twee belangrijke vormen die
een verschillende invloed hebben. Een oudere met een hypoactief delier is voornamelijk
apathisch en moe en heeft vooral aansporing en structuur nodig bij het uitvoeren van ADL.
Hij zal niet snel op eigen initiatief activiteiten ondernemen. Een oudere met een hyperactief
delier is juist druk en verward en moet afgeremd en gestructureerd worden.
CVA: hiermee wordt een groot aantal neurologische stoornissen als een herseninfarct of -
bloeding bedoeld. Deze komen vooral bij ouderen voor en op verschillende vlakken kunnen
de ADL en IADL gestoord raken. Door halfzijdige verlamming kunnen activiteiten als lopen en
aankleden bemoeilijkt worden. Door een minder goede werking van de blaas en sluitspieren
kan het naar het toilet gaan verstoord zijn. Apraxie kan ervoor zorgen dat een oudere niet
meer weet hoe activiteiten uitgevoerd moeten worden. Aangetaste spraak kan activiteiten
als boodschappen doen en deelnemen aan sociale activiteiten belemmeren. Dit zijn enkele
voorbeelden.
Depressie: komt veel voor en neemt de interesse voor activiteiten weg en vaak ook de prikkel
om activiteiten te ondernemen. Mensen hebben er geen zin in, vinden het niet meer leuk.
Van depressie is bekend dat structuur en beweging heel goed kunnen helpen om juist de
depressie te overwinnen. Dat vraagt om voorlichting en overredingskracht.
7a.3.4 motorisch orgaansysteem
Ouderen hebben over het algemeen meer cytokinen, ontstekingshormonen in het bloed, die een
aanslag doen op de eiwitten van de spieren. Deze factoren in het bloed duiden op een laaggradig
chronisch ontstekingsproces. De ontstekingshormonen dragen bij aan een versnelde afbraak van
spieren. Beweging zorgt ervoor dat de cytokinen in het bloed omlaaggaan; bewegen is daarom
belangrijk bij chronische ziekten. De cytokinen en ontstekingsparameters spelen ook een rol bij het
verlies van de botdichtheid bij ouderen
7a.1 inleiding
ADL activiteiten van het dagelijks leven
IADL instrumentele activiteiten van het dagelijks leven (reizen, huishouden, medicatie gebruiken)
7a.2 prevalentie en incidentie
Beperkingen in het functioneren ontstaan grofweg op 2 manieren:
Als gevolg van een chronisch progressieve ziekte
Als gevolg van een acute gebeurtenis
De prevalentie is het aantal mensen dat op een bepaald moment beperkingen in functioneren
ervaart.
De incidentie is het aantal nieuwe mensen met beperkingen in functioneren gedurende een bepaalde
periode.
7a.2.1 prevalentie en incidentie bij thuiswonende ouderen
De incidentie van nieuwe beperkingen in functioneren bij thuiswonende ouderen is ongeveer 20-30%
per jaar.
7a.2.2 prevalentie en incidentie bij in ziekenhuis opgenomen ouderen
Ouderen die in het ziekenhuis worden opgenomen, vormen een aparte groep. Er kan onderscheid
gemaakt worden tussen ouderen die acuut worden opgenomen en ouderen die worden opgenomen
voor een geplande ingreep. Deze twee groepen verschillen veel van elkaar. Ouderen die acuut
worden opgenomen, kenmerken zich vaker door comorbiditeit en bestaande beperkingen in
functioneren ten opzichte van ouderen die voor een geplande ingreep komen.
7a.2.3 prevalentie en incidentie bij ouderen die in een verpleeghuis wonen (exclusief
herstel/revalidatie)
De prevalentie van beperkingen in functioneren is hoog bij verpleeghuisbewoners
7a.2.4 achteruitgang in functioneren als teken van naderend levenseinde
Functieverlies wordt ook wel een prognostische factor genoemd voor het naderende levenseinde.
Mensen die overlijden aan kanker, blijven over het geheel genomen tot aan het einde
redelijk goed functioneren; pas op het einde zetten de beperkingen in functioneren in en
worden mensen afhankelijker van zorg.
Mensen die overlijden aan orgaanfalen, dus bijvoorbeeld COPD of hartfalen, kennen een
langzaam progressief beloop van achteruitgang in ADL. Vaak krijgen deze patiënten een
exacerbatie, gaan ontzettend achteruit, worden opgenomen in het ziekenhuis en hebben
veel zorg nodig. Na de exacerbatie knappen mensen weer op, maar ze komen nooit meer op
het oude niveau van functioneren uit. Zo worden de conditie en ADL langzaam minder.
Ouderen met dementie hebben in het laatste stadium vaak al veel ADL-beperkingen en gaan
langzaam progressief verder achteruit.
7a.3 anatomie en fysieke functies
7a.3.1 ontstaan van beperkingen in functioneren: een complexe interactie
Niks bijzonders
7a.3.2 cardiovasculair systeem
, Een aantal verstoringen in het cardiovasculaire systeem kan problemen in ADL veroorzaken, zoals
ritmestoornissen, een verminderde pompfunctie en problemen in de microcirculatie.
Ritmestoornissen: deze kunnen een collaps (flauwvallen) veroorzaken doordat gedurende
korte tijd minder toevoer van bloed naar de hersenen plaatsvindt. Collaps komt geregeld
voor bij ouderen en maakt ouderen dikwijls terughoudend om activiteiten te ondernemen
doordat ze onzeker raken.
Pompfunctie: een verminderde pompfunctie van het hart wordt gezien bij hartfalen, na een
myocardinfarct en bij mitralisklepinsufficiëntie. Het kost het lichaam meer moeite om bloed
goed rond te pompen en zorgt ervoor dat iemand sneller buiten adem is. Bewegen wordt
daardoor zwaar. Juist door te bewegen kan de conditie echter toenemen.
Oedeem: een verminderde pompfunctie met een verminderde werking van de veneuze vaten
kan oedeem in benen veroorzaken. Dat betekent dat mensen vaak steunkousen moeten
dragen. Deze zijn moeilijk aan te trekken en het lopen wordt bemoeilijkt door de druk die op
de benen staat.
7a.3.3 brein
Verschillende ziekten kunnen de mogelijkheid aantasten om ADL- en IADL-activiteiten uit te voeren.
De meest voorkomende bij ouderen zijn:
Dementie: er zijn verschillende vormen van dementie, maar de gemene deler is dat het
geheugen achteruitgaat - en dan vooral de executieve functie van geheugen die nodig is om
activiteiten te kunnen uitvoeren. Dit zorgt ervoor dat ouderen bijvoorbeeld moeilijker de
volgorde van activiteiten kunnen onthouden. Een belangrijk signaal van beginnende
dementie is wanneer het koken moeizaam gaat of wanneer de koelkast slecht gevuld is. Vaak
worden eerst IADL-taken aangetast; daarna komen pas ADL-taken.
Delier: een delier komt vooral voor tijdens een ziekenhuisopname en verstoort de
waarneming, de oriëntatie en soms ook het geheugen. Er zijn twee belangrijke vormen die
een verschillende invloed hebben. Een oudere met een hypoactief delier is voornamelijk
apathisch en moe en heeft vooral aansporing en structuur nodig bij het uitvoeren van ADL.
Hij zal niet snel op eigen initiatief activiteiten ondernemen. Een oudere met een hyperactief
delier is juist druk en verward en moet afgeremd en gestructureerd worden.
CVA: hiermee wordt een groot aantal neurologische stoornissen als een herseninfarct of -
bloeding bedoeld. Deze komen vooral bij ouderen voor en op verschillende vlakken kunnen
de ADL en IADL gestoord raken. Door halfzijdige verlamming kunnen activiteiten als lopen en
aankleden bemoeilijkt worden. Door een minder goede werking van de blaas en sluitspieren
kan het naar het toilet gaan verstoord zijn. Apraxie kan ervoor zorgen dat een oudere niet
meer weet hoe activiteiten uitgevoerd moeten worden. Aangetaste spraak kan activiteiten
als boodschappen doen en deelnemen aan sociale activiteiten belemmeren. Dit zijn enkele
voorbeelden.
Depressie: komt veel voor en neemt de interesse voor activiteiten weg en vaak ook de prikkel
om activiteiten te ondernemen. Mensen hebben er geen zin in, vinden het niet meer leuk.
Van depressie is bekend dat structuur en beweging heel goed kunnen helpen om juist de
depressie te overwinnen. Dat vraagt om voorlichting en overredingskracht.
7a.3.4 motorisch orgaansysteem
Ouderen hebben over het algemeen meer cytokinen, ontstekingshormonen in het bloed, die een
aanslag doen op de eiwitten van de spieren. Deze factoren in het bloed duiden op een laaggradig
chronisch ontstekingsproces. De ontstekingshormonen dragen bij aan een versnelde afbraak van
spieren. Beweging zorgt ervoor dat de cytokinen in het bloed omlaaggaan; bewegen is daarom
belangrijk bij chronische ziekten. De cytokinen en ontstekingsparameters spelen ook een rol bij het
verlies van de botdichtheid bij ouderen
