Beknopte samenvatting jeugdrecht
Alle arresten zijn opgenomen en uitgelegd in dit document. Sommige arresten staan genoemd bij een
andere week dan waarvoor ze voorgeschreven zijn, in verband met de relevantie van het onderwerp.
Week 1, Civiel jeugdrecht, minderjarigheid.
Internationale kader
Het jeugdrecht staat niet op zichzelf, maar wordt beïnvloed door:
1. Het IVRK, die directe werking heeft. Dit gaat over burgerlijke, politieke, economische, sociale
en culturele rechten. HET IVRK bevat een ieder verbindende bepalingen (artikel 93 en 94
Gw). Ex. artikel 3 IVRK vormt het ‘belang van het kind’ bij maatregelen betreffende kinderen,
altijd de eerste overweging.
2. Het EHRM, met name artikel 8.
In het kader van artikel 8 EVRM zijn een aantal uitspraken belangrijk.
Afstammingsrecht: Marckx. Vs. België waarin werd bepaald dat het feit dat een niet
getrouwde vrouw, niet automatisch in familierechtelijke betrekking tot haar kind kwam
te staan, niet in overeenstemming was met artikel 8 EVRM.
Overheidsingrijpen in het gezinsleven: In EHRM Venema vs. Venema ging het om de
vraag of ouders voldoende toegang hadden tot informatie waarop autoriteiten zich
baseerden bij het treffen van noodmaatregelen bij het kind. Het EVRM oordeelt dat de
ouders te weinig zijn betrokken in de procedure, waardoor de ouders voor een
voldongen feit kwamen te staan zonder dat hiervoor een reden bestond. Het is essentieel
dat ouders voldoende toegang krijgen tot de informatie waarop de autoriteiten zich
baseren bij het treffen van (nood)maatregelen ter bescherming van een kind. De ouders
kunnen anders onvoldoende meewerken aan het besluitvormingsproces en krijgen niet
voldoende de mogelijkheid om argumenten in te brengen. In deze zaak is te weinig
overleg met de ouders geweest en hebben ze ook niet genoeg informatie gekregen.
Daardoor kregen ze geen mogelijkheid om de procedure te beïnvloeden door
bijvoorbeeld zelf medische informatie in te brengen of de gebruikte informatie te
betwisten. Sprake van schending van artikel 8 EVRM.
Privéleven: HR Bolderkar: De vader van een kind vordert in deze zaak afgifte van een
interview met zijn minderjarige dochter waarbij gebruik is gemaakt van de
poppenmethode waardoor aan het licht kwam dat hij zijn dochter had misbruikt. Er
stonden hier twee belangen tegenover elkaar: het opvoedingsbelang van de vader en de
bescherming van de persoonlijke levenssfeer van het kind. De Hoge Raad oordeelt dat
het Hof terecht het belang van het kind doorslaggevend heeft geoordeeld. Het recht op
‘familylife’ uit artikel 8 EVRM behelst dus ook eerbiediging van het privéleven (en
briefwisseling) van de minderjarige.
In het kader van artikel 1 eerste protocol EVRM is de volgende uitspraak belangrijk:
Positieve verplichtingen van de staat: EHRM S.L. en J.L. tegen Kroatië/Flat voor villa: De
staat heeft op grond van dit artikel positieve verplichten om de nodige maatregelen te
treffen ter bescherming van de belangen van minderjarigen. Het ging in deze zaak om
twee minderjarige zussen. Hun moeder en stiefvader wensen hun villa te verkopen en
dienen daartoe een verzoek in bij de juiste overheidsinstantie. Deze is nodig om over het
eigendom van minderjarigen te kunnen beschikken. De stiefvader wordt gedetineerd en
diens advocaat dient een nieuw verzoek in bij die overheidsinstantie om de villa te ruilen
voor een flat die veel minder waard is. De machtiging wordt verleend. 7 jaar later gaan
de zussen procederen maar naar nationaal recht wordt hun vordering afgewezen omdat
voorzieningen tegen het besluit niet zijn benut door de zussen. Het EHRM oordeelt
1
, echter dat de Kroatische overheid heeft verzuimd de nodige maatregelen te nemen ter
bescherming van de belangen van de minderjarige verzoeksters alsmede om hen een
redelijke gelegenheid te bieden om op effectieve wijze op te komen tegen de inmenging
in het recht ex. artikel 1 eerste protocol EVRM. Aan de woningruil kleefden volgens het
EHRM veel tekortkomingen. M.b.t de civiele procedure geldt dat de minderjarigen
volledig afhankelijk waren van hun ouders (moeder had financiële problemen en
drugsverslaving en stiefvader was gedetineerd) en diens advocaat waarbij een
belangenverstrengeling gold. Er is dan ook door de nationale rechter niet goed gelet op
de juridische positie van de minderjarigen.
Minderjarigheid (1).
Geboorte
De geboorte bepaalt de naam (de voornam en geslachtsnaam) (artikel 7 IVRK en artikel 1:4 t/m 1:9
BW), de nationaliteit (artikel 7 IVRK en Rijkswet op het Nederlanderschap), de woonplaats (zie artikel
1:10 t/m 1:15 BW en 265 Rv > rechter woonplaats/werkelijk verblijft minderjarige is bevoegd) en van
wie je afstamt en hoe de gezagsverhouding is.
Afstamming: Moederschap ex. artikel 1:198 BW. Moederschap ontstaat door:
Geboorte tijdens het huwelijk/geregistreerd partnerschap.
Erkenning (sinds 1 april 2014).
Gerechtelijke vaststelling ouderschap (sinds 1 april 2014, artikel 1:207 BW).
Adoptie.
Afstamming: Vaderschap ex. artikel 1:199 BW. Vaderschap ontstaat door:
Geboorte tijdens huwelijk/geregistreerd partnerschap.
Erkenning.
Gerechtelijke vaststelling van het vaderschap (artikel 1:207 BW).
Adoptie.
Minderjarigheid vóór geboorte
Het kind wordt als reeds geboren aangemerkt zo dikwijls zijn belang dit vordert ex. artikel 1:2 BW.
Erfrecht
Ondertoezichtstelling
Onrechtmatige daad (Van behandelend arts of zelfs de ouders)/
NB: artikel 1:2 BW ziet niet op abortus, zie hiervoor de wet afbreking zwangerschap.
In Rechtbank ‘9 mei 2006’ (uitspraak voor week 3) bepaalde de rechtbank dat een gecontroleerde
zwangerschap en begeleiding tijdens en na de bevalling van een ongeboren kind van levensbelang
was, omdat het kind hoogstwaarschijnlijk verslaafd ter wereld zou komen, doordat de zwangere
vrouw zich schuldig maakte aan harddrugsgebruik en prostitutie en zich onttrok aan elke vorm van
hulpverlening. Voor het treffen van de maatregel merkt de rechtbank het ongeboren kind aan als
geboren ex. artikel 1:2 BW. De rechtbank schorst de zwangere vrouw van de uitoefening van het
gezag over het kind.
Minderjarigheid
Minderjarigen zijn degenen die nog geen 18 zijn, zie artikel 1:233 BW. Een uitzondering hierop vormt
de meerderjarigverklaring ex. artikel 1:253ha BW. Bij de meerderjarigverklaring gaat het om een
minderjarige moeder van 16 of 17 jaar. Deze verklaring leidt overigens niet tot het recht om als 16- of
17-jarige vrouw een huwelijk te kunnen sluiten/GP aan te gaan!
Indien het kind de leeftijd van 18 jaar heeft bereikt, is voortgezette hulp van jeugdzorg mogelijk tot
23 jaar (zie artikel 1.1 Jeugdwet). Een machtiging tot gesloten jeugdhulp voor een 18 jarige is alleen
mogelijk tot 6 maanden na het bereiken van het 18 e levensjaar, zie artikel 6.1.2 lid 4 Jeugdwet.
2
, Gezag en beperking. Handelingsbekwaamheid (2).
Gezag
Ouders hebben het ouderlijk gezag, voogden hebben de voogdij. Ook een tussenvorm is denkbaar:
een ouder met een ander dan een ouder (artikel 1:253sa en 1:253t BW) ‘wordt aangemerkt als
ouderlijk gezag dat door ouders gezamenlijk wordt uitgeoefend, tenzij’ (1:245 lid 5 BW).
Wat houdt gezag in? Persoon van de minderjarige, bewind en vertegenwoordiging.
Het ouderlijk gezag (1:247 lid 1 BW) omvat de plicht en het recht om kinderen te verzorgen
en op te voeden. De voogdij (artikel 1:248 en 1:336 BW) omvat het zorgdragen dat het kind
overeenkomstig diens vermogen wordt verzorgd en opgevoed. Zie voor gezamenlijke voogdij
overigens artikel 1:282 lid 6 BW. Bij gezamenlijke voogdij hebben de voogden de plicht en
het recht de minderjarige te verzorgen en op te voeden.
Dus: het verschil tussen ouderlijk gezag en voogdij is dat je het bij (eenhoofdige) voogdij niet
per sé zelf hoeft te doen . Bij gezamenlijke voogdij geldt dus echter een gelijkstelling met
ouderlijk gezag (dan heb je wél de plicht en het recht om kinderen te verzorgen en op te
voeden). Maar in beginsel geldt dus geen plicht bij voogdij, die bij ouders wel geldt.
Zie artikel 1:247 lid 2 BW voor wat onder ‘verzorging en opvoeding’ wordt verstaan.
M.b.t. bewind en vertegenwoordiging: de hoofdregel is dat ouders gezamenlijk bewind
voeren en het kind gezamenlijk vertegenwoordigen, zie artikel 1:253i BW. De ouder is echter
ook alleen bevoegd tot bewind en vertegenwoordiging, mits niet van bezwaren van de
andere ouder is gebleken. Volgens de HR mag je als derde elke ouder afzonderlijk zelfstandig
bevoegd beschouwen, daar hoeft geen onderzoek naar verricht te worden. Zie artikel 1:253i
lid 1 BW.
Artikel 5 IVRK: Gaat over het gezag.
Voor de invulling van het gezag na scheiding, zie week 2.
Plichten minderjarige
Ook de minderjarige zelf heeft plichten.
Artikel 1:249 BW: rekening houden met bevoegdheden ouders/voogd en belangen overige
gezinsleden. Onder omstandigheden moet je als minderjarige ook bijdragen in de kosten van
de huishouding (ouderlijk vruchtgenot en kostgeldregeling, zie 1:253l lid 1 BW). Ook kan er
een onderhoudsplicht bestaan jegens ouders (1:392 BW):
- Op basis van behoeftigheid.
- Indien geen sprake is van een onderhoudsplichtige (ex-)echtgenoot of geregistreerde
partner (lid 3). NB: het omgekeerde geldt dus ook voor ouders jegens kinderen!
(Beperking) handelingsbekwaamheid
Artikel 1:234 BW: een minderjarige is handelingsbekwaam, mits hij handelt met
toestemming van zijn wettelijke vertegenwoordiger. Er is sprake van veronderstelde
toestemming voor rechtshandelingen ten aanzien waarvan in het maatschappelijk verkeer
gebruikelijk is dat minderjarigen van zijn leeftijd deze zelfstandig verrichten (lid 3). Indien er
geen sprake is van (veronderstelde) toestemming, dan:
- Artikel 3:32 lid 2 BW: een rechtshandeling van een onbekwame is vernietigbaar, een
eenzijdige rechtshandeling (bijvoorbeeld een testament) is nietig.
- Verjaring vernietigbaarheid: artikel 3:52 sub a BW.
NB: Indien er geen sprake is van ‘in het maatschappelijk verkeer gebruikelijk’, is het niet zo
dat de ouder/voogd de minderjarige algemene toestemming kan geven voor het verrichten
van rechtshandelingen (dat zou neerkomen op handlichting).
NB: Wat betreft de in het maatschappelijk verkeer gebruikelijke handelingen geldt de
veronderstelde toestemming niet meer als de ouder/voogd duidelijk heeft gemaakt dat hij er
bezwaar tegen heeft dat zijn kind die handeling verricht. Er wordt vanuit gegaan dat dit
3
Alle arresten zijn opgenomen en uitgelegd in dit document. Sommige arresten staan genoemd bij een
andere week dan waarvoor ze voorgeschreven zijn, in verband met de relevantie van het onderwerp.
Week 1, Civiel jeugdrecht, minderjarigheid.
Internationale kader
Het jeugdrecht staat niet op zichzelf, maar wordt beïnvloed door:
1. Het IVRK, die directe werking heeft. Dit gaat over burgerlijke, politieke, economische, sociale
en culturele rechten. HET IVRK bevat een ieder verbindende bepalingen (artikel 93 en 94
Gw). Ex. artikel 3 IVRK vormt het ‘belang van het kind’ bij maatregelen betreffende kinderen,
altijd de eerste overweging.
2. Het EHRM, met name artikel 8.
In het kader van artikel 8 EVRM zijn een aantal uitspraken belangrijk.
Afstammingsrecht: Marckx. Vs. België waarin werd bepaald dat het feit dat een niet
getrouwde vrouw, niet automatisch in familierechtelijke betrekking tot haar kind kwam
te staan, niet in overeenstemming was met artikel 8 EVRM.
Overheidsingrijpen in het gezinsleven: In EHRM Venema vs. Venema ging het om de
vraag of ouders voldoende toegang hadden tot informatie waarop autoriteiten zich
baseerden bij het treffen van noodmaatregelen bij het kind. Het EVRM oordeelt dat de
ouders te weinig zijn betrokken in de procedure, waardoor de ouders voor een
voldongen feit kwamen te staan zonder dat hiervoor een reden bestond. Het is essentieel
dat ouders voldoende toegang krijgen tot de informatie waarop de autoriteiten zich
baseren bij het treffen van (nood)maatregelen ter bescherming van een kind. De ouders
kunnen anders onvoldoende meewerken aan het besluitvormingsproces en krijgen niet
voldoende de mogelijkheid om argumenten in te brengen. In deze zaak is te weinig
overleg met de ouders geweest en hebben ze ook niet genoeg informatie gekregen.
Daardoor kregen ze geen mogelijkheid om de procedure te beïnvloeden door
bijvoorbeeld zelf medische informatie in te brengen of de gebruikte informatie te
betwisten. Sprake van schending van artikel 8 EVRM.
Privéleven: HR Bolderkar: De vader van een kind vordert in deze zaak afgifte van een
interview met zijn minderjarige dochter waarbij gebruik is gemaakt van de
poppenmethode waardoor aan het licht kwam dat hij zijn dochter had misbruikt. Er
stonden hier twee belangen tegenover elkaar: het opvoedingsbelang van de vader en de
bescherming van de persoonlijke levenssfeer van het kind. De Hoge Raad oordeelt dat
het Hof terecht het belang van het kind doorslaggevend heeft geoordeeld. Het recht op
‘familylife’ uit artikel 8 EVRM behelst dus ook eerbiediging van het privéleven (en
briefwisseling) van de minderjarige.
In het kader van artikel 1 eerste protocol EVRM is de volgende uitspraak belangrijk:
Positieve verplichtingen van de staat: EHRM S.L. en J.L. tegen Kroatië/Flat voor villa: De
staat heeft op grond van dit artikel positieve verplichten om de nodige maatregelen te
treffen ter bescherming van de belangen van minderjarigen. Het ging in deze zaak om
twee minderjarige zussen. Hun moeder en stiefvader wensen hun villa te verkopen en
dienen daartoe een verzoek in bij de juiste overheidsinstantie. Deze is nodig om over het
eigendom van minderjarigen te kunnen beschikken. De stiefvader wordt gedetineerd en
diens advocaat dient een nieuw verzoek in bij die overheidsinstantie om de villa te ruilen
voor een flat die veel minder waard is. De machtiging wordt verleend. 7 jaar later gaan
de zussen procederen maar naar nationaal recht wordt hun vordering afgewezen omdat
voorzieningen tegen het besluit niet zijn benut door de zussen. Het EHRM oordeelt
1
, echter dat de Kroatische overheid heeft verzuimd de nodige maatregelen te nemen ter
bescherming van de belangen van de minderjarige verzoeksters alsmede om hen een
redelijke gelegenheid te bieden om op effectieve wijze op te komen tegen de inmenging
in het recht ex. artikel 1 eerste protocol EVRM. Aan de woningruil kleefden volgens het
EHRM veel tekortkomingen. M.b.t de civiele procedure geldt dat de minderjarigen
volledig afhankelijk waren van hun ouders (moeder had financiële problemen en
drugsverslaving en stiefvader was gedetineerd) en diens advocaat waarbij een
belangenverstrengeling gold. Er is dan ook door de nationale rechter niet goed gelet op
de juridische positie van de minderjarigen.
Minderjarigheid (1).
Geboorte
De geboorte bepaalt de naam (de voornam en geslachtsnaam) (artikel 7 IVRK en artikel 1:4 t/m 1:9
BW), de nationaliteit (artikel 7 IVRK en Rijkswet op het Nederlanderschap), de woonplaats (zie artikel
1:10 t/m 1:15 BW en 265 Rv > rechter woonplaats/werkelijk verblijft minderjarige is bevoegd) en van
wie je afstamt en hoe de gezagsverhouding is.
Afstamming: Moederschap ex. artikel 1:198 BW. Moederschap ontstaat door:
Geboorte tijdens het huwelijk/geregistreerd partnerschap.
Erkenning (sinds 1 april 2014).
Gerechtelijke vaststelling ouderschap (sinds 1 april 2014, artikel 1:207 BW).
Adoptie.
Afstamming: Vaderschap ex. artikel 1:199 BW. Vaderschap ontstaat door:
Geboorte tijdens huwelijk/geregistreerd partnerschap.
Erkenning.
Gerechtelijke vaststelling van het vaderschap (artikel 1:207 BW).
Adoptie.
Minderjarigheid vóór geboorte
Het kind wordt als reeds geboren aangemerkt zo dikwijls zijn belang dit vordert ex. artikel 1:2 BW.
Erfrecht
Ondertoezichtstelling
Onrechtmatige daad (Van behandelend arts of zelfs de ouders)/
NB: artikel 1:2 BW ziet niet op abortus, zie hiervoor de wet afbreking zwangerschap.
In Rechtbank ‘9 mei 2006’ (uitspraak voor week 3) bepaalde de rechtbank dat een gecontroleerde
zwangerschap en begeleiding tijdens en na de bevalling van een ongeboren kind van levensbelang
was, omdat het kind hoogstwaarschijnlijk verslaafd ter wereld zou komen, doordat de zwangere
vrouw zich schuldig maakte aan harddrugsgebruik en prostitutie en zich onttrok aan elke vorm van
hulpverlening. Voor het treffen van de maatregel merkt de rechtbank het ongeboren kind aan als
geboren ex. artikel 1:2 BW. De rechtbank schorst de zwangere vrouw van de uitoefening van het
gezag over het kind.
Minderjarigheid
Minderjarigen zijn degenen die nog geen 18 zijn, zie artikel 1:233 BW. Een uitzondering hierop vormt
de meerderjarigverklaring ex. artikel 1:253ha BW. Bij de meerderjarigverklaring gaat het om een
minderjarige moeder van 16 of 17 jaar. Deze verklaring leidt overigens niet tot het recht om als 16- of
17-jarige vrouw een huwelijk te kunnen sluiten/GP aan te gaan!
Indien het kind de leeftijd van 18 jaar heeft bereikt, is voortgezette hulp van jeugdzorg mogelijk tot
23 jaar (zie artikel 1.1 Jeugdwet). Een machtiging tot gesloten jeugdhulp voor een 18 jarige is alleen
mogelijk tot 6 maanden na het bereiken van het 18 e levensjaar, zie artikel 6.1.2 lid 4 Jeugdwet.
2
, Gezag en beperking. Handelingsbekwaamheid (2).
Gezag
Ouders hebben het ouderlijk gezag, voogden hebben de voogdij. Ook een tussenvorm is denkbaar:
een ouder met een ander dan een ouder (artikel 1:253sa en 1:253t BW) ‘wordt aangemerkt als
ouderlijk gezag dat door ouders gezamenlijk wordt uitgeoefend, tenzij’ (1:245 lid 5 BW).
Wat houdt gezag in? Persoon van de minderjarige, bewind en vertegenwoordiging.
Het ouderlijk gezag (1:247 lid 1 BW) omvat de plicht en het recht om kinderen te verzorgen
en op te voeden. De voogdij (artikel 1:248 en 1:336 BW) omvat het zorgdragen dat het kind
overeenkomstig diens vermogen wordt verzorgd en opgevoed. Zie voor gezamenlijke voogdij
overigens artikel 1:282 lid 6 BW. Bij gezamenlijke voogdij hebben de voogden de plicht en
het recht de minderjarige te verzorgen en op te voeden.
Dus: het verschil tussen ouderlijk gezag en voogdij is dat je het bij (eenhoofdige) voogdij niet
per sé zelf hoeft te doen . Bij gezamenlijke voogdij geldt dus echter een gelijkstelling met
ouderlijk gezag (dan heb je wél de plicht en het recht om kinderen te verzorgen en op te
voeden). Maar in beginsel geldt dus geen plicht bij voogdij, die bij ouders wel geldt.
Zie artikel 1:247 lid 2 BW voor wat onder ‘verzorging en opvoeding’ wordt verstaan.
M.b.t. bewind en vertegenwoordiging: de hoofdregel is dat ouders gezamenlijk bewind
voeren en het kind gezamenlijk vertegenwoordigen, zie artikel 1:253i BW. De ouder is echter
ook alleen bevoegd tot bewind en vertegenwoordiging, mits niet van bezwaren van de
andere ouder is gebleken. Volgens de HR mag je als derde elke ouder afzonderlijk zelfstandig
bevoegd beschouwen, daar hoeft geen onderzoek naar verricht te worden. Zie artikel 1:253i
lid 1 BW.
Artikel 5 IVRK: Gaat over het gezag.
Voor de invulling van het gezag na scheiding, zie week 2.
Plichten minderjarige
Ook de minderjarige zelf heeft plichten.
Artikel 1:249 BW: rekening houden met bevoegdheden ouders/voogd en belangen overige
gezinsleden. Onder omstandigheden moet je als minderjarige ook bijdragen in de kosten van
de huishouding (ouderlijk vruchtgenot en kostgeldregeling, zie 1:253l lid 1 BW). Ook kan er
een onderhoudsplicht bestaan jegens ouders (1:392 BW):
- Op basis van behoeftigheid.
- Indien geen sprake is van een onderhoudsplichtige (ex-)echtgenoot of geregistreerde
partner (lid 3). NB: het omgekeerde geldt dus ook voor ouders jegens kinderen!
(Beperking) handelingsbekwaamheid
Artikel 1:234 BW: een minderjarige is handelingsbekwaam, mits hij handelt met
toestemming van zijn wettelijke vertegenwoordiger. Er is sprake van veronderstelde
toestemming voor rechtshandelingen ten aanzien waarvan in het maatschappelijk verkeer
gebruikelijk is dat minderjarigen van zijn leeftijd deze zelfstandig verrichten (lid 3). Indien er
geen sprake is van (veronderstelde) toestemming, dan:
- Artikel 3:32 lid 2 BW: een rechtshandeling van een onbekwame is vernietigbaar, een
eenzijdige rechtshandeling (bijvoorbeeld een testament) is nietig.
- Verjaring vernietigbaarheid: artikel 3:52 sub a BW.
NB: Indien er geen sprake is van ‘in het maatschappelijk verkeer gebruikelijk’, is het niet zo
dat de ouder/voogd de minderjarige algemene toestemming kan geven voor het verrichten
van rechtshandelingen (dat zou neerkomen op handlichting).
NB: Wat betreft de in het maatschappelijk verkeer gebruikelijke handelingen geldt de
veronderstelde toestemming niet meer als de ouder/voogd duidelijk heeft gemaakt dat hij er
bezwaar tegen heeft dat zijn kind die handeling verricht. Er wordt vanuit gegaan dat dit
3
