Project 3
Vignet 1: Wat houden ODD en CD in?
Vignet 2: Hoe kunnen ODD/CD ontstaan?
Vignet 3: Wat zijn mogelijke behandelingen?
Wicks-Nelson. H8: Conduct problems
In dit hoofdstuk worden problemen besproken die vaak omschreven worden als externaliserend. Andere termen die
voor deze problemen worden gebruikt zijn impulsief, verstorend, oppositioneel, antisociaal en delinquent.
Classification and description
• Disruptieve gedragingen zijn
veel voorkomend tijdens
verschillende fases van
ontwikkeling. Preschool
kinderen slaan, schoppen of
bijten bijvoorbeeld andere
kinderen, early-middle
school kinderen pesten
bijvoorbeeld en veel
adolescenten gebruiken
illegale substanties. Extreme
en aanhoudende vormen van
deze gedragingen zorgen voor een mate van verstoring die verder gaan dan de gebruikelijke ervaringen.
• De diagnose van oppositional defiant disorder (ODD) en conduct disorder (CD) vallen binnen de grotere
DSM-categorie van disruptive, impulse-control and conduct disorders. Naast de twee bovenstaande
stoornissen, vallen hier ook andere stoornissen onder. Intermittent explosive disorder wordt
gekarakteriseerd door herhaaldelijke en frequentie gedragsuitbarstingen. Deze agressie kan verbaal en/of
fysiek zijn richting personen of objecten. Deze uitbarstingen worden gezien als een representatie van het
individu wat niet in staat is om impulsief agressief gedrag te controleren. De diagnose is niet bedoelt voor
kinderen jonger dan 6 jaar of wanneer het agressieve gedrag beter verklaard kan worden door een andere
stoornis. De diagnose voor Antisocial personality disorder (APD) is mogelijk van toepassing bij individuen
die een aanhoudend patroon van agressief en antisociaal gedrag laten zien na 18-jarige leeftijd. Dit patroon
gaat vaak samen met meerdere illegale en agressieve gedragingen.
• ODD wordt omschreven als een patroon van symptomen die de DSM groepeert in die clusters:
boze/geïrriteerde stemming, discussiërend/uitdagend gedrag en wraakzucht. De DSM benadrukt dat de
criteria van ODD zowel emotionele- als gedragsindicatoren bevat. Bij het overwegen van een diagnose van
ODD is het belangrijk om onderscheid te maken tussen probleemniveaus van gedrag en emotionele reacties
van verwachte niveaus van verzet en assertiviteit. De diagnostische criteria uit de DSM zijn:
o A pattern of angry/irritable mood, argumentative/defiant behavior, or vindictiveness lasting at least 6
months as evidenced by at least four symptoms from any of the following categories, and exhibited
during interaction with at least one individual who is not a sibling.
Angry/Irritable Mood
1. Often loses temper.
2. Is often touchy or easily annoyed.
3. Is often angry and resentful.
Argumentative/Defiant Behavior
4. Often argues with authority figures or, for children and adolescents, with adults.
5. Often actively defies or refuses to comply with requests from authority figures or with rules.
6. Often deliberately annoys others.
7. Often blames others for his or her mistakes or misbehavior.
Vindictiveness
8. Has been spiteful or vindictive at least twice within the past 6 months.
Note: The persistence and frequency of these behaviors should be used to distinguish a behavior that
is within normal limits from a behavior that is symptomatic. For children younger than 5 years, the
behavior should occur on most days for a period of at least 6 months unless otherwise noted
(Criterion A8). For individuals 5 years or older, the behavior should occur at least once per week for at
least 6 months, unless othenwise noted (Criterion AS). While these frequency criteria provide
guidance on a minimal level of frequency to define symptoms, other factors should also be
considered, such as whether the frequency and intensity of the behaviors are outside a range that is
normative for the individual’s developmental level, gender, and culture.
o The disturbance in behavior is associated with distress in the individual or others in his or her
immediate social context (e.g., family, peer group, work colleagues), or it impacts negatively on social,
educational, occupational, or other important areas of functioning.
1
, o The behaviors do not occur exclusively during the course of a psychotic, substance use, depressive,
or bipolar disorder. Also, the criteria are not met for disruptive mood dysregulation disorder.
• CD representeert meer serieuze agressieve en antisociale gedragingen. Subtypes van CD worden
beschreven op basis van de leeftijdsaanvang. Er is sprake van childhood-onset of adolescent-onset wanneer
een of meer van de criteria-gedragingen begonnen voor 10-jarige leeftijd. De stoornis ontstaat meestal tijdens
de midden kindertijd en adolescentie. CD wordt vaker gediagnosticeerd bij jongens (3-4:1). De diagnostische
criteria zijn:
o A repetitive and persistent pattern of behavior in which the basic rights of others or major age-
appropriate societal norms or rules are violated, as manifested by the presence of at least three of the
following 15 criteria in the past 12 months from any of the categories below, with at least one criterion
present in the past 6 months:
Aggression to People and Animals
1. Often bullies, threatens, or intimidates others.
2. Often initiates physical fights.
3. Has used a weapon that can cause serious physical harm to others (e.g., a bat, brick, broken
bottle, knife, gun).
4. Has been physically cruel to people.
5. Has been physically cruel to animals.
6. Has stolen while confronting a victim (e.g., mugging, purse snatching, extortion, armed robbery).
7. Has forced someone into sexual activity.
Destruction of Property
8. Has deliberately engaged in fire setting with the intention of causing serious damage.
9. Has deliberately destroyed others’ property (other than by fire setting).
Deceitful ness or Theft
10. Has broken into someone else’s house, building, or car.
11. Often lies to obtain goods or favors or to avoid obligations (i.e., “cons” others).
12. Has stolen items of nontrivial value without confronting a victim (e.g., shoplifting, but without
breaking and entering: forgery).
Serious Violations of Rules
13. Often stays out at night despite parental prohibitions, beginning before age 13 years.
14. Has run away from home overnight at least twice while living in the parental or parental surrogate
home, or once without returning for a lengthy period.
15. Is often truant from school, beginning before age 13 years.
o The disturbance in behavior causes clinically significant impairment in social, academic, or
occupational functioning.
o If the individual is age 18 years or older, criteria are not met for antisocial personality disorder.
• De DSM-diagnoses representeren een categorische benadering voor externaliserende problemen. Er zijn ook
pogingen gedaan om het anders te omschrijven, bijvoorbeeld door het onder te verdelen in twee syndromen,
agressief gedrag en regel brekend gedrag. Deze meer dimensionele benadering wordt goed ondersteund
t.a.v. validiteit en door een variatie van onderzoeksbevindingen. Er zijn ook benaderingen die onderscheid
maken op basis van leeftijdsaanvang en het primaire gedragsprobleem wat vertoond wordt (salient symptom
approach). Dit laatste maakt onderscheid tussen overt gedragingen en covert gedragingen
• Er zijn geslachtsverschillen in prevalentie, ontwikkelingsbeloop en de factoren die bijdragen aan de
ontwikkeling van gedragsproblemen. Het meest algemene aspect is de uiting van de gedragsproblemen. Er
wordt vaak gerapporteerd dat jongens significant hogere niveaus van agressie vertonen dan meisjes. Mogelijk
heeft dit te maken met interacties met leeftijdsgenoten tijdens de vroege en midden kindertijd, welke
voornamelijk met hetzelfde geslacht plaatsvinden. Meisjes zouden meer gebruik maken van relational
aggression, wat betekent dat de agressie meer gericht is op relatieproblemen en gedragingen om
andermans gevoelens of vriendschappen te beschadigen. Dit past mogelijk bij covert antisociaal gedrag en
wordt gevonden vanaf preschol age tot tijdens de adolescentie. Het is geassocieerd met afwijzing van
leeftijdsgenoten, depressie, angst en gevoelens van eenzaamheid en isolatie.
• Violence wordt meestal gedefinieerd als een extreme vorm van fysieke agressie, zoals zware mishandeling,
verkrachting, het plegen van een overval en verkrachting. Agressie wordt meer gedefinieerd als handelingen
die schade veroorzaken aan anderen. Wanneer men het heeft over geweld t.a.v. jeugd zijn er twee
overwegingen. Ten eerste is een overweging om jeugd te zien als plegers van gewelddadige handelingen en
ten tweede is jeugd vaak het slachtoffer van geweld. Jongeren die chronisch blootgesteld worden aan geweld
lijden mogelijk aan abnormale neurologische ontwikkeling en disregulatie in biologische systemen die
betrokken zijn bij arousal en het beheersen van stress, wat psychologische en fysieke gevolgen kan hebben.
Geweld op school speelt hierbij een belangrijke rol.
• Bullying wordt gekarakteriseerd als een onbalans van macht en heeft betrekking op het intentioneel en
herhaaldelijk veroorzaken van angst en distress of het kwaad doen van anderen. Pesten ontstaat in de
preschool years en is veel voorkomend op de basisschool. Jongens zijn waarschijnlijker om betrokken te zijn
bij pesten, dan wel als dader of als slachtoffer. Meisjes doen aan meer indirecte en subtiele vormen van
pesten. De typische pester wordt omschreven als hoog agressief richting leeftijdsgenoten en volwassenen,
het hebben van een positieve houding t.a.v. geweld, een sterke behoefte voor dominantie, weinig empathie
2
, voor slachtoffers, en in het geval van jongens fysiek sterker dan gemiddeld. Het typische slachtoffer is meer
angstig en onzeker dan andere studenten, is voorzichtig, gevoelig, stil, non-agressief en waarschijnlijk fysiek
minder sterk. Dit wordt ook wel omschreven als een submissie, nonassertive style. Daarnaast hebben ze vaak
geen enkele goede vriend. Pesten is mogelijk een onderdeel van een meer algemeen antisociale
gedragsverstoring binnen het ontwikkelingspatroon en zorgt voor een verhoogd risico op latere
gedragsproblemen.
Epidemiology
• Gedragsproblemen bij kinderen en adolescenten zijn een van de meest voorkomende moeilijkheden, maar
een prevalentie is moeilijk om vast te stellen. DSM-criteria suggereren een prevalentie van ODD van 1-15%
en van CD 2-10%
• Gedragsstoornissen worden vaker gediagnosticeerd in jongens dan in meisjes (3-4:1). De DSM definitie van
gedragsstoornissen leggen echter mogelijk meer de nadruk op de uitingen van agressie van jongens dan van
meisjes, waardoor gedragsstoornissen bij meisjes mogelijk onderschat worden. Ook bij ODD is het zo dat het
vaker voor lijkt te komen bij jongens. Een toegenomen prevalentie van CD wanneer de leeftijd toeneemt wordt
vaak gerapporteerd voor zowel jongens als meisjes, wat mogelijk te maken heeft met de pubertijd (vooral bij
meisjes). Sommige studies suggereren een afname van ODD met leeftijd, maar bevindingen zijn inconsistent.
• Vanaf 18-jaar kunnen mensen met ODD/CD met een antipersoonlijkheidsstoornis diagnose krijgen.
• Etnische en sociaaleconomische verschillen worden vaak gerapporteerd. Contextuele factoren zoals
armoede en stress van omgevingen met veel criminaliteit zouden mogelijk het risico op CD-gedragingen
verhogen. Een hogere prevalentie wordt gerapporteerd in stedelijke dan in landelijke gebieden.
• Kinderen en adolescenten die een disruptieve stoornis diagnose krijgen hebben vaak andere moeilijkheden
en andere diagnoses. De meeste jongeren die de diagnose CD krijgen, voldoen ook aan de criteria van ODD.
Bij jongens lijkt ODD de voorloper te zijn van CD. Er is ook aanzienlijke comorbiditeit tussen ODD en CD met
ADHD. Onder de kinderen met ADHD wordt geschat dat 35-70% ODD ontwikkelt en tussen de 30-50% CD.
Wanneer deze stoornissen samen optreden, lijkt ADHD de eerste stoornis te zijn die aanvangt. Het is nog
onduidelijk wat zorgt voor deze comorbiditeit (mogelijk spelen ouder-kind interacties een rol), maar wel is
duidelijk dat het gelijktijdig optreden van deze stoornissen mogelijk leidt tot meer aanhoudende en ernstigere
gedragsproblemen. Daarnaast hebben jongeren met disruptieve gedragsstoornissen vaak ook andere
moeilijkheden, waaronder middelenmisbruik. Ook kunnen ze worden afgewezen door leeftijdsgenoten,
hebben ze mogelijk lagere schoolprestaties en hebben ze een hoger risico op internaliserende stoornissen.
Developmental course
• Een belangrijk aspect van gedragsproblemen is de stabiliteit over tijd die gerapporteerd wordt voor een aantal
individuen. Er is bewijs dat de aanwezigheid van vroege gedragsverstoringen gerelateerd zijn aan de
ontwikkeling van agressief en antisociaal gedrag op latere leeftijd en een variatie van nadelige psychologische
en sociaalemotionele uitkomsten. Echter, de stabiliteit of continuïteit van antisociaal/conduct disorder gedrag
is complex.
• Vele studies hebben ondervonden dat een vroege leeftijdsaanvang van gedragsproblemen gerelateerd is aan
meer serieus en aanhoudend antisociaal gedrag. Een aantal auteurs hebben twee verschillende
ontwikkelingspaden voorgesteld leidend naar antisociaal gedrag:
o Chilhood onset: het childhood-onset developmental pattern past binnen de notie van de stabiliteit
van gedragsverstoringen. Er moet echter onthouden worden dat een substantieel gedeelte van de
kinderen met een vroege aanvang van anti-sociaal gedrag niet dit pad blijven volgen. De early-onset
pathway is minder voorkomend dan de adolescent-onset pathway. Jongeren die dit pad volgen zijn
meer waarschijnlijk om andere problemen te vertonen, zoals ADHD en neurocognitieve verstoringen.
Voor sommigen leidt tot pad tot antisocial personality disorder en andere negatieve uitkomsten in
volwassenheid.
o Adolescent onset: uit onderzoek is gebleken dat er tijdens de adolescentie een toename in agressief
gedrag kan optreden t.o.v. eerdere leeftijden. Hoewel deze jongeren problematisch gedrag vertonen,
3
Vignet 1: Wat houden ODD en CD in?
Vignet 2: Hoe kunnen ODD/CD ontstaan?
Vignet 3: Wat zijn mogelijke behandelingen?
Wicks-Nelson. H8: Conduct problems
In dit hoofdstuk worden problemen besproken die vaak omschreven worden als externaliserend. Andere termen die
voor deze problemen worden gebruikt zijn impulsief, verstorend, oppositioneel, antisociaal en delinquent.
Classification and description
• Disruptieve gedragingen zijn
veel voorkomend tijdens
verschillende fases van
ontwikkeling. Preschool
kinderen slaan, schoppen of
bijten bijvoorbeeld andere
kinderen, early-middle
school kinderen pesten
bijvoorbeeld en veel
adolescenten gebruiken
illegale substanties. Extreme
en aanhoudende vormen van
deze gedragingen zorgen voor een mate van verstoring die verder gaan dan de gebruikelijke ervaringen.
• De diagnose van oppositional defiant disorder (ODD) en conduct disorder (CD) vallen binnen de grotere
DSM-categorie van disruptive, impulse-control and conduct disorders. Naast de twee bovenstaande
stoornissen, vallen hier ook andere stoornissen onder. Intermittent explosive disorder wordt
gekarakteriseerd door herhaaldelijke en frequentie gedragsuitbarstingen. Deze agressie kan verbaal en/of
fysiek zijn richting personen of objecten. Deze uitbarstingen worden gezien als een representatie van het
individu wat niet in staat is om impulsief agressief gedrag te controleren. De diagnose is niet bedoelt voor
kinderen jonger dan 6 jaar of wanneer het agressieve gedrag beter verklaard kan worden door een andere
stoornis. De diagnose voor Antisocial personality disorder (APD) is mogelijk van toepassing bij individuen
die een aanhoudend patroon van agressief en antisociaal gedrag laten zien na 18-jarige leeftijd. Dit patroon
gaat vaak samen met meerdere illegale en agressieve gedragingen.
• ODD wordt omschreven als een patroon van symptomen die de DSM groepeert in die clusters:
boze/geïrriteerde stemming, discussiërend/uitdagend gedrag en wraakzucht. De DSM benadrukt dat de
criteria van ODD zowel emotionele- als gedragsindicatoren bevat. Bij het overwegen van een diagnose van
ODD is het belangrijk om onderscheid te maken tussen probleemniveaus van gedrag en emotionele reacties
van verwachte niveaus van verzet en assertiviteit. De diagnostische criteria uit de DSM zijn:
o A pattern of angry/irritable mood, argumentative/defiant behavior, or vindictiveness lasting at least 6
months as evidenced by at least four symptoms from any of the following categories, and exhibited
during interaction with at least one individual who is not a sibling.
Angry/Irritable Mood
1. Often loses temper.
2. Is often touchy or easily annoyed.
3. Is often angry and resentful.
Argumentative/Defiant Behavior
4. Often argues with authority figures or, for children and adolescents, with adults.
5. Often actively defies or refuses to comply with requests from authority figures or with rules.
6. Often deliberately annoys others.
7. Often blames others for his or her mistakes or misbehavior.
Vindictiveness
8. Has been spiteful or vindictive at least twice within the past 6 months.
Note: The persistence and frequency of these behaviors should be used to distinguish a behavior that
is within normal limits from a behavior that is symptomatic. For children younger than 5 years, the
behavior should occur on most days for a period of at least 6 months unless otherwise noted
(Criterion A8). For individuals 5 years or older, the behavior should occur at least once per week for at
least 6 months, unless othenwise noted (Criterion AS). While these frequency criteria provide
guidance on a minimal level of frequency to define symptoms, other factors should also be
considered, such as whether the frequency and intensity of the behaviors are outside a range that is
normative for the individual’s developmental level, gender, and culture.
o The disturbance in behavior is associated with distress in the individual or others in his or her
immediate social context (e.g., family, peer group, work colleagues), or it impacts negatively on social,
educational, occupational, or other important areas of functioning.
1
, o The behaviors do not occur exclusively during the course of a psychotic, substance use, depressive,
or bipolar disorder. Also, the criteria are not met for disruptive mood dysregulation disorder.
• CD representeert meer serieuze agressieve en antisociale gedragingen. Subtypes van CD worden
beschreven op basis van de leeftijdsaanvang. Er is sprake van childhood-onset of adolescent-onset wanneer
een of meer van de criteria-gedragingen begonnen voor 10-jarige leeftijd. De stoornis ontstaat meestal tijdens
de midden kindertijd en adolescentie. CD wordt vaker gediagnosticeerd bij jongens (3-4:1). De diagnostische
criteria zijn:
o A repetitive and persistent pattern of behavior in which the basic rights of others or major age-
appropriate societal norms or rules are violated, as manifested by the presence of at least three of the
following 15 criteria in the past 12 months from any of the categories below, with at least one criterion
present in the past 6 months:
Aggression to People and Animals
1. Often bullies, threatens, or intimidates others.
2. Often initiates physical fights.
3. Has used a weapon that can cause serious physical harm to others (e.g., a bat, brick, broken
bottle, knife, gun).
4. Has been physically cruel to people.
5. Has been physically cruel to animals.
6. Has stolen while confronting a victim (e.g., mugging, purse snatching, extortion, armed robbery).
7. Has forced someone into sexual activity.
Destruction of Property
8. Has deliberately engaged in fire setting with the intention of causing serious damage.
9. Has deliberately destroyed others’ property (other than by fire setting).
Deceitful ness or Theft
10. Has broken into someone else’s house, building, or car.
11. Often lies to obtain goods or favors or to avoid obligations (i.e., “cons” others).
12. Has stolen items of nontrivial value without confronting a victim (e.g., shoplifting, but without
breaking and entering: forgery).
Serious Violations of Rules
13. Often stays out at night despite parental prohibitions, beginning before age 13 years.
14. Has run away from home overnight at least twice while living in the parental or parental surrogate
home, or once without returning for a lengthy period.
15. Is often truant from school, beginning before age 13 years.
o The disturbance in behavior causes clinically significant impairment in social, academic, or
occupational functioning.
o If the individual is age 18 years or older, criteria are not met for antisocial personality disorder.
• De DSM-diagnoses representeren een categorische benadering voor externaliserende problemen. Er zijn ook
pogingen gedaan om het anders te omschrijven, bijvoorbeeld door het onder te verdelen in twee syndromen,
agressief gedrag en regel brekend gedrag. Deze meer dimensionele benadering wordt goed ondersteund
t.a.v. validiteit en door een variatie van onderzoeksbevindingen. Er zijn ook benaderingen die onderscheid
maken op basis van leeftijdsaanvang en het primaire gedragsprobleem wat vertoond wordt (salient symptom
approach). Dit laatste maakt onderscheid tussen overt gedragingen en covert gedragingen
• Er zijn geslachtsverschillen in prevalentie, ontwikkelingsbeloop en de factoren die bijdragen aan de
ontwikkeling van gedragsproblemen. Het meest algemene aspect is de uiting van de gedragsproblemen. Er
wordt vaak gerapporteerd dat jongens significant hogere niveaus van agressie vertonen dan meisjes. Mogelijk
heeft dit te maken met interacties met leeftijdsgenoten tijdens de vroege en midden kindertijd, welke
voornamelijk met hetzelfde geslacht plaatsvinden. Meisjes zouden meer gebruik maken van relational
aggression, wat betekent dat de agressie meer gericht is op relatieproblemen en gedragingen om
andermans gevoelens of vriendschappen te beschadigen. Dit past mogelijk bij covert antisociaal gedrag en
wordt gevonden vanaf preschol age tot tijdens de adolescentie. Het is geassocieerd met afwijzing van
leeftijdsgenoten, depressie, angst en gevoelens van eenzaamheid en isolatie.
• Violence wordt meestal gedefinieerd als een extreme vorm van fysieke agressie, zoals zware mishandeling,
verkrachting, het plegen van een overval en verkrachting. Agressie wordt meer gedefinieerd als handelingen
die schade veroorzaken aan anderen. Wanneer men het heeft over geweld t.a.v. jeugd zijn er twee
overwegingen. Ten eerste is een overweging om jeugd te zien als plegers van gewelddadige handelingen en
ten tweede is jeugd vaak het slachtoffer van geweld. Jongeren die chronisch blootgesteld worden aan geweld
lijden mogelijk aan abnormale neurologische ontwikkeling en disregulatie in biologische systemen die
betrokken zijn bij arousal en het beheersen van stress, wat psychologische en fysieke gevolgen kan hebben.
Geweld op school speelt hierbij een belangrijke rol.
• Bullying wordt gekarakteriseerd als een onbalans van macht en heeft betrekking op het intentioneel en
herhaaldelijk veroorzaken van angst en distress of het kwaad doen van anderen. Pesten ontstaat in de
preschool years en is veel voorkomend op de basisschool. Jongens zijn waarschijnlijker om betrokken te zijn
bij pesten, dan wel als dader of als slachtoffer. Meisjes doen aan meer indirecte en subtiele vormen van
pesten. De typische pester wordt omschreven als hoog agressief richting leeftijdsgenoten en volwassenen,
het hebben van een positieve houding t.a.v. geweld, een sterke behoefte voor dominantie, weinig empathie
2
, voor slachtoffers, en in het geval van jongens fysiek sterker dan gemiddeld. Het typische slachtoffer is meer
angstig en onzeker dan andere studenten, is voorzichtig, gevoelig, stil, non-agressief en waarschijnlijk fysiek
minder sterk. Dit wordt ook wel omschreven als een submissie, nonassertive style. Daarnaast hebben ze vaak
geen enkele goede vriend. Pesten is mogelijk een onderdeel van een meer algemeen antisociale
gedragsverstoring binnen het ontwikkelingspatroon en zorgt voor een verhoogd risico op latere
gedragsproblemen.
Epidemiology
• Gedragsproblemen bij kinderen en adolescenten zijn een van de meest voorkomende moeilijkheden, maar
een prevalentie is moeilijk om vast te stellen. DSM-criteria suggereren een prevalentie van ODD van 1-15%
en van CD 2-10%
• Gedragsstoornissen worden vaker gediagnosticeerd in jongens dan in meisjes (3-4:1). De DSM definitie van
gedragsstoornissen leggen echter mogelijk meer de nadruk op de uitingen van agressie van jongens dan van
meisjes, waardoor gedragsstoornissen bij meisjes mogelijk onderschat worden. Ook bij ODD is het zo dat het
vaker voor lijkt te komen bij jongens. Een toegenomen prevalentie van CD wanneer de leeftijd toeneemt wordt
vaak gerapporteerd voor zowel jongens als meisjes, wat mogelijk te maken heeft met de pubertijd (vooral bij
meisjes). Sommige studies suggereren een afname van ODD met leeftijd, maar bevindingen zijn inconsistent.
• Vanaf 18-jaar kunnen mensen met ODD/CD met een antipersoonlijkheidsstoornis diagnose krijgen.
• Etnische en sociaaleconomische verschillen worden vaak gerapporteerd. Contextuele factoren zoals
armoede en stress van omgevingen met veel criminaliteit zouden mogelijk het risico op CD-gedragingen
verhogen. Een hogere prevalentie wordt gerapporteerd in stedelijke dan in landelijke gebieden.
• Kinderen en adolescenten die een disruptieve stoornis diagnose krijgen hebben vaak andere moeilijkheden
en andere diagnoses. De meeste jongeren die de diagnose CD krijgen, voldoen ook aan de criteria van ODD.
Bij jongens lijkt ODD de voorloper te zijn van CD. Er is ook aanzienlijke comorbiditeit tussen ODD en CD met
ADHD. Onder de kinderen met ADHD wordt geschat dat 35-70% ODD ontwikkelt en tussen de 30-50% CD.
Wanneer deze stoornissen samen optreden, lijkt ADHD de eerste stoornis te zijn die aanvangt. Het is nog
onduidelijk wat zorgt voor deze comorbiditeit (mogelijk spelen ouder-kind interacties een rol), maar wel is
duidelijk dat het gelijktijdig optreden van deze stoornissen mogelijk leidt tot meer aanhoudende en ernstigere
gedragsproblemen. Daarnaast hebben jongeren met disruptieve gedragsstoornissen vaak ook andere
moeilijkheden, waaronder middelenmisbruik. Ook kunnen ze worden afgewezen door leeftijdsgenoten,
hebben ze mogelijk lagere schoolprestaties en hebben ze een hoger risico op internaliserende stoornissen.
Developmental course
• Een belangrijk aspect van gedragsproblemen is de stabiliteit over tijd die gerapporteerd wordt voor een aantal
individuen. Er is bewijs dat de aanwezigheid van vroege gedragsverstoringen gerelateerd zijn aan de
ontwikkeling van agressief en antisociaal gedrag op latere leeftijd en een variatie van nadelige psychologische
en sociaalemotionele uitkomsten. Echter, de stabiliteit of continuïteit van antisociaal/conduct disorder gedrag
is complex.
• Vele studies hebben ondervonden dat een vroege leeftijdsaanvang van gedragsproblemen gerelateerd is aan
meer serieus en aanhoudend antisociaal gedrag. Een aantal auteurs hebben twee verschillende
ontwikkelingspaden voorgesteld leidend naar antisociaal gedrag:
o Chilhood onset: het childhood-onset developmental pattern past binnen de notie van de stabiliteit
van gedragsverstoringen. Er moet echter onthouden worden dat een substantieel gedeelte van de
kinderen met een vroege aanvang van anti-sociaal gedrag niet dit pad blijven volgen. De early-onset
pathway is minder voorkomend dan de adolescent-onset pathway. Jongeren die dit pad volgen zijn
meer waarschijnlijk om andere problemen te vertonen, zoals ADHD en neurocognitieve verstoringen.
Voor sommigen leidt tot pad tot antisocial personality disorder en andere negatieve uitkomsten in
volwassenheid.
o Adolescent onset: uit onderzoek is gebleken dat er tijdens de adolescentie een toename in agressief
gedrag kan optreden t.o.v. eerdere leeftijden. Hoewel deze jongeren problematisch gedrag vertonen,
3
