Samenvatting Geschiedenis van de Moderne Wereld sinds 1750, Deeltentamen 2

Geschiedenis van de Moderne
Wereld
Hoorcollege 7 Ineenstorting van het Concert van Europa
en de Eerste Wereldoorlog
I. Moderne Oorlog en Totale Oorlog
- 1648 – 1789: Oorlogen van Vorsten
 Kenmerken zich door huurlegers (weinig statenlegers door kosten), en mede
hierdoor ook beperkt in doelen en schaal, wisselende allianties (positie van FR altijd
belangrijk)
 Jakobijnen doen tijdens Franse Revolutie ontdekking: voeren voorganger van
dienstplicht in → wordt daarna overgenomen door onder andere Napoleon
- Na 1789: Moderne oorlogen
 Algemene dienstplicht, mechanisatie
- Von Clausewitz, Vom Kriege:
 ‘Oorlog is voortzetting van politiek met andere middelen’
 Ziet oorlog als vorm van politiek
 Moderne oorlogen met inzet van industriële middelen (en inzetten van volledige
maatschappij) kan leiden tot totale oorlog
 Complete mobilisatie van materieel, maatschappij en politiek voor de
oorlogsinspanning
 Vom Kriege wil dit eigenlijk begrenzen, is tegen totale oorlog → oorlog moet
daarom gecontroleerd worden (manier daarvoor is via politiek)


II. Oorzaken van WO I
- Ondermijning van het Concert van Europa
 Concert van Europa (1815 – 1871)
 Samenwerken van Europese mogendheden om elkaar binnen Europa in
balans te houden door het aangaan van wisselende allianties en
compensatieregelingen
 Voorkomen van nieuwe revoluties of grote oorlogen (Napoleon)
 Harmonie internationale betrekkingen → succesvol want voor lange tijd
weinig conflicten binnen Europa
 Structurele voorwaarden voor het functioneren van Concert van Europa
worden niet voldaan:
 Krimoorlog (1854 – 1856) en eenheid Italië en Duitsland
 Nieuwe staten die in loop van 19e eeuw tot stand komen → Concert van
Europa niet op gerekend
 Imperialisme als algemene ondermijnende factor
 Reactie op Concert van Wenen waar uitlaatklep werd gezocht omdat er geen
landen mochten worden veroverd binnen Europa
- Het systeem van Bismarck
 Na het Congres van Berlijn (1878): landen diplomatiek tegen elkaar uitspelen

,  Streven: behouden van machtsevenwicht/consolidatie van Duitse macht en isolatie
van Frankrijk door middel van alliantiepolitiek en verdragen sluiten
 1879 Zweibund met Oostenrijk-Hongarije
 Steun in geval van een aanval door Rusland
 1881 Dreikaiserbund met Oostenrijk – Hongarije én Rusland
 1882 Dreibund met Oostenrijk – Hongarije én Italië
 In eerste instantie al steun in geval van een aanval door Frankrijk
 Italië verlaat de bond wanneer WO I uitbreekt en loopt over naar andere
kant
 Geheime verdragen met Groot-Brittannië tegen Rusland in Middellandse Zeegebied
 Door de grote hoeveelheid geheime verdragen wist niemand welke
bondgenootschappen tussen welke landen waren, en was een oorlog te gevaarlijk
om te realiseren
 Achterliggende strategische visie: voorkomen oorlog op twee fronten (alliantie
tussen Frankrijk en Rusland zou hiertoe kunnen uitlopen)
 Achterliggende politieke visie: machtsrealisme gebaseerd op wantrouwen tussen
Europese mogendheden
- De massamaatschappij en het industrieel kapitalisme
 Nationalisme en sociaaldarwinisme (eigen natie/ras beter dan andere naties) leiden
tot patriottisme (extreem vaderlandsliefde) en militarisme
 Sterkere binnenlandse krachten
 Militarisme als tonen van nationale identiteit → volgens hen heeft regering
passieve houding tegenover externe bedreigingen
 Emancipatie van de massa in de politiek
 Ideologische leidraden om maatschappelijke orde tot stand te brengen in
een nieuwe industriële samenleving
 Politieke elites konden publieke opinie niet aan de kant schuiven → had dus
effect op politieke besluitvorming
 Kartelvorming in de economie
 Bevreesd voor internationale concurrentie
 Economische elites gingen staat vragen om bescherming (tegen bijv.
internationale concurrentie)
 Samenwerken van meerdere bedrijven
 Protectionisme: overheid beschermt eigen economie tegen concurrentie uit het
buitenland
 Politiek gevolg: druk op politieke leiders en beperking van bewegingsruimte
 Staatsbeleid wordt steeds meer gekoppeld aan binnenlandse belangen
 Een land die we economisch vrezen, moeten we militair ook op voorbereiden
- Groot-Brittannië
 Jingoïsme: overdreven vorm van patriottisme
 Grote groepering in Engeland: kon niet gehandhaafd worden op deze schaal
 Moesten dit rijk koste wat het kost verdedigen
 Navy League & Tariff Reform League en de Two Powers Standard
 Tariff Reform League: protectionistische groep met politieke steun
 Navy League: Duitse organisatie met als belang het vergroten van de Duitse
Vloot
o 1898: Vlootwet
o Vloot moet zo sterk worden dat Engeland geen zeeslag aandurft

, o GB ziet Duitsland nu steeds meer als concurrent
o Militarisme groeit ook mede hierdoor
 Two Power Standard: De vloot van GB moest groter zijn dan 2 e en 3e grootste
vloot bij elkaar
o Hierdoor in wapenwedloop met Duitsland
o Bouwen van vloot betekent ook veel werk voor de industrie
 Economische veranderingen om het agressieve buitenlandse beleid te
kunnen financiëren
 Engeland in conflict met Frankrijk (1898, Fashoda in Soedan) en Rusland is tijdens
Russisch – Japanse oorlog van 1904 – 1905 zo vernederd dat beide landen geen
concurrentie meer voor Engeland zijn → Focus GB gaat over naar Duitsland
 Entente Cordiale met Frankrijk (1904)
 Koloniale geschillen uitpraten
 Vanuit Frans belang vanwege mogelijke aanval door Duitsland


- Frankrijk
 Vernedering: chauvinisme en revanchisme
 Binnenlandse onrust
 Boulangisme (populistische oprisping, 1886 – 1891)
 Dreyfus- affaire (1894 – 1899/1906)
o Onterechte beschuldiging van Franse officier over het feit dat hij een
Duitse spion zou zijn
 Consolidatie van parlementaire democratie, maar blijvende haat jegens Duitsland
 Had in 1870 Elzas – Lotheringen aan Duitsland verloren, wat bijdroeg aan de
Duitsland haat


- Oostenrijk – Hongarije
 Een oud keizerrijk in centrum van Europa met oude keizer
 Probleem van separatisme in veelvolkerenstaat
 Los willen maken van grote keizerlijke verband
 Balkan als strategisch gebied in machtsvacuüm door verzwakking Osmaanse Rijk
(‘Zieke man van Europa’)
 Neef van Frans-Ferdinand
 Aan ene kant Oostenrijk – Hongarije, aan andere kant Rusland
 Steun zoeken bij Duitsland tegen Rusland


- Rusland
 Moderniseringsachterstand
 Conservatisme en panslavisme
 Niet meer reactionair (proberen economische ontwikkeling te omarmen)
 Panslavisme: streven van alle Slavische volkeren naar politieke eenheid, liefst
onder Oostenrijkse heerschappij
 Na 1904 – 1905 extra druk op de Balkan (oorlog met Japan, verliest)
 Strategisch en economisch: ijsvrije havens
 Steun bij Frankrijk (v.a. 1894 Trans Siberische Spoorlijn)
 1907: Triple Entente

,  Verbond met Groot-Brittannië en Frankrijk
 Duitsland zag dit als samenzwering tegen haar natie



- Duitsland
 Weltpolitik
 ‘Platz an der Sonne’
 Verspätete Nation
 Flottenverein en Bund der Landwirte (samenbinden massa, industrie, elites in
Weltpolitik en protectionisme)
 Maatschappelijke organisatie om Duitsland sterke oorlogsvloot te bezorgen
 Reactie op Engeland
 Conflict met Frankrijk, concurrentie met Groot-Brittannië en wantrouwen Rusland
 Verbonden van Bismarck hebben geen betekenis meer
 Militaire leiding: Von-Schlieffenplan, Risikogedanke (Tirpitz) en ‘oorlog voor het te
laat is’
 Geen sprake meer van wisselende allianties, geen bilaterale afspraken op
basis van wantrouwen → twee grootmachten die tegenover elkaar staan
 Von Schlieffenplan: Rusland heeft 6 weken nodig om te mobiliseren, dus
Frankrijk moet dan binnen 6 weken overwonnen worden om
tweefrontenoorlog te voorkomen
o Via België Frankrijk binnenvallen
o Britten garanderen Belgische neutraliteit, en in bondgenootschap
met Frankrijk en Rusland → ene kamp gevormd


III. De Grote Oorlog
- Zomer 1914
 28 juni: moord op Oostenrijkse troonopvolger Frans Ferdinand in Sarajevo
 Door Servische nationalist
 Oostenrijk houdt Servië verantwoordelijk
 28 juli: Oostenrijk verklaart Servië de oorlog
 Eerst ultimatum uitgevaardigd: soevereiniteit Servië ten zijde zetten en
volledige inzage geven om te kijken of Servië hierachter zat → Servië weigert
door zekerheid bondgenootschap Rusland
 Duitsland bondgenoot van Oostenrijk – Hongarije dus verklaart ook Servië de
oorlog en hiermee ook Rusland
 Rusland mobiliseert
 Duitsland verklaart Rusland hierop de oorlog
 3 augustus: Duitsland verklaart Frankrijk de oorlog
 4 augustus: Engeland verklaart Duitsland de oorlog
- Van Blitzkrieg naar Sitzkrieg (uitputtingslag)
 In het begin enthousiasme voor oorlog: zou snel beslist zijn
 Slag bij Marne (1914)
 Duitsland rukt snel op, maar er komt een tegenaanval van Engeland en
Frankrijk
 Eerste grote slag van WO I: binnen één week vallen er een half miljoen
doden en gewonden