1
Aantekeningen colleges
Theorie en geschiedenis van de
journalistieke kritiek
Inhoud
Inhoud 1
Week 1 2
Inleiding. Kritiek? That's just like, your opinion, man 2
De geboorte van de kritiek in de Verlichting 3
Week 2 6
Romantiek en de kunstenaar van de moderne tijd 6
Romantiek, het schone en het sublieme 8
Week 3 10
Authenticiteit in het tijdperk van technische reproduceerbaarheid 10
Kunstkritiek in het interbellum: ontaarde kunst en de politiek van de goede smaak 13
Week 5 15
Avant-garde en institutionalisering 15
Postmoderniteit en de viering van inauthenticiteit 18
Week 6 19
Gender en feminisme in de kunstkritiek 19
Week 7 21
Gastcollege Joost de Vries 21
, 2
Week 1
Inleiding. Kritiek? That's just like, your opinion, man
James Elkins: kunstkritiek in crisis. Cultuurkritiek begint de overhand te krijgen.
Kunstcriticus had vroeger autoriteit, nu echter niet meer.
Kunstcriticus was belangrijk in de salon.
Als we nu over critici praten dan vooral negatief.
Bowman: filmindustrie is zo groot geworden dat criticus geen functie meer heeft, bezoekers
komen toch wel.
McDonald: kunstkritiek is dood door opkomst cultuursociologie (kwaliteit zit niet in kunst,
maar wordt toegekend). Cultural studies nemen zowel populaire als echte cultuur serieus.
Michael Kaiser: geprinte media steeds minder belangrijk. Ruimte voor kunstkritiek die er nog
wel is wordt ingenomen door entertainment en internet zorgt ervoor dat iedereen een criticus
kan worden.
Is de kunstkritiek wel echt dood?
1790: eerste tekst met het woord recensent. “Sla dood die hond”.
Er wordt enorm veel geschreven over kunstkritiek.
Internet biedt ook heel veel ruimte.
Het is te makkelijk om te zeggen dat er nu een crisis is.
Kritiek heeft te maken met crisis (door afkomst woord).
Wij gaan uit van kunstkritiek in brede zin en niet in enge zin.
Enge zin:
- Kranten, tijdschriften
- Full-time critici, onafhankelijke critici met gevestigde autoriteit.
- Over kunst met grote K.
- Oordeel in termen van goed/ slecht.
Brede zin:
- Publiekelijk
- Individuen met structurele, professionele interesse in kritiek, al dan niet met autoriteit.
- Over culturele fenomenen.
- Oordeel over esthetische kwaliteiten.
Kritiek omvat:
- Rond 1750 gaat men denken over smaakoordelen.
- Essay/ beschouwing
- Recensies van 1830
- Criticsm/ critique: filosofisch van 1950
Kunnen in elkaar overlopen.
, 3
De geboorte van de kritiek in de Verlichting
Verlichting: ongeveer 1600 tot 1800
Verlicht mensbeeld:
- Ontwikkeling van redelijkheid
- Autonoom subject: zelf oordelen
- Kritisch tegen bijgeloof, religie, tradities
- Gericht op vooruitgang
- Inzet wordt beloond.
Verlichting legt grondslag voor moderniteit.
Invloed op filosofie, wetenschap, kunstkritiek, enz.
Verlichting heeft nu ook nog veel invloed
Er is weinig kritisch denken over kritisch denken.
Opkomst Verlichting te maken met institutionele ontwikkelingen:
- Genootschappen: genootschap Felix Meritis: ‘Gelukkig door verdiensten’: door jezelf
in te zetten kan je een verlichter mens worden. Populaire plek, maar je had wel geld
nodig. Mensen kwamen bij elkaar om over verschillende dingen te spreken.
Kennisvermeerdering en kennisverspreiding. Een beter mens worden. Dat kon door
zowel vrije kunsten als vrije wetenschappen te bestuderen. Collectief kennis
verzamelen en verspreiden. Essay wedstrijden over een stelling. Algemeen belang
en niet individueel belang. Collectief werken aan betere kunst en betere kennis.
Tegenstrijdig: iedereen moest verlicht worden, maar alleen voor gegoede burgerij.
- Koffiehuizen: Mensen kwamen bij elkaar om te praten. Iedereen die koffie kon
betalen kon binnen komen. Koffiehuis was een publieke ruimte → een nieuwe
uitvinding. Voorheen had je een privéruimte en een ruimte van de staat → nu
ontstaat er een publieke ruimte waar je je mening kan geven. Er waren tafels met
tijdschriften.
- Tijdschriften: Twee soorten tijdschriften:
- geleerdentijdschriften: tijdschriften waarin studies besproken werden.
- Boekzaal van Europa
- Vaderlandsche letteroefeningen
- Spectatoriale tijdschriften: enorme hype. Korte blaadjes met beschouwingen.
In alle tijdschriften was een personage, of een typetje aan het woord.
Anonieme personages die kritisch en gedistantieerd naar de wereld keken.
Die spectator was een soort voorbeeld. Leek een beetje op een leraar. Je kon
brieven en gedichten naar de Spectator sturen. Overgevlogen uit Engeland
(Richard Steele & Joseph Addison). Als kritische buitenstaander ben je beter
in staat kritisch te kijken dan iemand die onderdeel is van iets. Soorten
spectators in Nederland:
- Didactisch: van Effen, De Hollandsche Spectator: doel onderwijzen.
- Satirisch: literair doel, draak steken met de maatschappij. bijv. Jacob
Campo Weyerman: de Vrolyke Tuchtheer.
- De Hollandsche Spectator:
- Justus van Effen: thuis in verlichte kringen, onderwijzer aan
huis.
- serieuzer
- Volkverlichting
, 4
- Gericht aan burgerij
- Interactie met lezer
- Verschillende literaire genres
- Redelijkheid stond centraal: op zoek naar balans
- Kunstkritiek bedoeld om je verlicht te maken.
- Op afbeeldingen: engeltjes met boeken, bibliotheek, rol met
spreuk: “deze grootste monumenten kennen geen sterven.”
- Kennis is de nieuwe religie
- Kritische attitude:
- Immanuel Kant:
- Schreef een essay over de vraag: Wat is verlichting?
- Verlichting is het bevrijden van de mens uit zijn onmondigheid zonder
leiding van een ander. Je moet voor jezelf kunnen spreken.
Verlichte kunstkritiek:
- Criticus is een rationele buitenstaander
- Doel van kritiek is burgers opvoeden en kunstenaars ‘scherpen’
- Goede smaak is objectief vast te stellen en kan worden aangeleerd.
- Rede en dialoog staan centraal: criteria zijn nuttigheid, redelijkheid, proportionaliteit.
- Een cultureel oordeel is met argumenten te onderbouwen.
Kant bedenkt een esthetische manier van denken
- Kant was niet bezig met kunstkritiek, maar wel met esthetica
- Kunst is bijzaak, centraal staat het smaakoordeel
- Autonome smaakoordeel van kant is geen opvatting die overal in verlichte
kunstkritiek terugkomt.
- Kant wil het puur over schoonheid hebben en niet over nut of verdiensten.
- Kant ontwikkelde een esthetica
Esthetica heeft verschillende betekenissen:
- Het gaat over wat we waarnemen met onze zintuigen.
- Klassieke regel-esthetica
- Eenheid van tijd, plaats, handelingen
- Bienséance: edelman was edelman en gedraagt zich niet als boer.
- Moraal
- Koppeling genre-inhoud
- Één opvatting was: set van regels
- Alexander Baumgarten: kritiek van smaak
- Walter Pater (romanticus): kunst voor de kunst, autonome kunst puur voor de kunst
Kant gaat terug naar Aisthetikos
- Fenomenaal versus noumenaal (ding an sich)
- Zintuigen en geest geven betekenis aan alles wat we ervaren, maar dat is een
selectief perspectief.
Aantekeningen colleges
Theorie en geschiedenis van de
journalistieke kritiek
Inhoud
Inhoud 1
Week 1 2
Inleiding. Kritiek? That's just like, your opinion, man 2
De geboorte van de kritiek in de Verlichting 3
Week 2 6
Romantiek en de kunstenaar van de moderne tijd 6
Romantiek, het schone en het sublieme 8
Week 3 10
Authenticiteit in het tijdperk van technische reproduceerbaarheid 10
Kunstkritiek in het interbellum: ontaarde kunst en de politiek van de goede smaak 13
Week 5 15
Avant-garde en institutionalisering 15
Postmoderniteit en de viering van inauthenticiteit 18
Week 6 19
Gender en feminisme in de kunstkritiek 19
Week 7 21
Gastcollege Joost de Vries 21
, 2
Week 1
Inleiding. Kritiek? That's just like, your opinion, man
James Elkins: kunstkritiek in crisis. Cultuurkritiek begint de overhand te krijgen.
Kunstcriticus had vroeger autoriteit, nu echter niet meer.
Kunstcriticus was belangrijk in de salon.
Als we nu over critici praten dan vooral negatief.
Bowman: filmindustrie is zo groot geworden dat criticus geen functie meer heeft, bezoekers
komen toch wel.
McDonald: kunstkritiek is dood door opkomst cultuursociologie (kwaliteit zit niet in kunst,
maar wordt toegekend). Cultural studies nemen zowel populaire als echte cultuur serieus.
Michael Kaiser: geprinte media steeds minder belangrijk. Ruimte voor kunstkritiek die er nog
wel is wordt ingenomen door entertainment en internet zorgt ervoor dat iedereen een criticus
kan worden.
Is de kunstkritiek wel echt dood?
1790: eerste tekst met het woord recensent. “Sla dood die hond”.
Er wordt enorm veel geschreven over kunstkritiek.
Internet biedt ook heel veel ruimte.
Het is te makkelijk om te zeggen dat er nu een crisis is.
Kritiek heeft te maken met crisis (door afkomst woord).
Wij gaan uit van kunstkritiek in brede zin en niet in enge zin.
Enge zin:
- Kranten, tijdschriften
- Full-time critici, onafhankelijke critici met gevestigde autoriteit.
- Over kunst met grote K.
- Oordeel in termen van goed/ slecht.
Brede zin:
- Publiekelijk
- Individuen met structurele, professionele interesse in kritiek, al dan niet met autoriteit.
- Over culturele fenomenen.
- Oordeel over esthetische kwaliteiten.
Kritiek omvat:
- Rond 1750 gaat men denken over smaakoordelen.
- Essay/ beschouwing
- Recensies van 1830
- Criticsm/ critique: filosofisch van 1950
Kunnen in elkaar overlopen.
, 3
De geboorte van de kritiek in de Verlichting
Verlichting: ongeveer 1600 tot 1800
Verlicht mensbeeld:
- Ontwikkeling van redelijkheid
- Autonoom subject: zelf oordelen
- Kritisch tegen bijgeloof, religie, tradities
- Gericht op vooruitgang
- Inzet wordt beloond.
Verlichting legt grondslag voor moderniteit.
Invloed op filosofie, wetenschap, kunstkritiek, enz.
Verlichting heeft nu ook nog veel invloed
Er is weinig kritisch denken over kritisch denken.
Opkomst Verlichting te maken met institutionele ontwikkelingen:
- Genootschappen: genootschap Felix Meritis: ‘Gelukkig door verdiensten’: door jezelf
in te zetten kan je een verlichter mens worden. Populaire plek, maar je had wel geld
nodig. Mensen kwamen bij elkaar om over verschillende dingen te spreken.
Kennisvermeerdering en kennisverspreiding. Een beter mens worden. Dat kon door
zowel vrije kunsten als vrije wetenschappen te bestuderen. Collectief kennis
verzamelen en verspreiden. Essay wedstrijden over een stelling. Algemeen belang
en niet individueel belang. Collectief werken aan betere kunst en betere kennis.
Tegenstrijdig: iedereen moest verlicht worden, maar alleen voor gegoede burgerij.
- Koffiehuizen: Mensen kwamen bij elkaar om te praten. Iedereen die koffie kon
betalen kon binnen komen. Koffiehuis was een publieke ruimte → een nieuwe
uitvinding. Voorheen had je een privéruimte en een ruimte van de staat → nu
ontstaat er een publieke ruimte waar je je mening kan geven. Er waren tafels met
tijdschriften.
- Tijdschriften: Twee soorten tijdschriften:
- geleerdentijdschriften: tijdschriften waarin studies besproken werden.
- Boekzaal van Europa
- Vaderlandsche letteroefeningen
- Spectatoriale tijdschriften: enorme hype. Korte blaadjes met beschouwingen.
In alle tijdschriften was een personage, of een typetje aan het woord.
Anonieme personages die kritisch en gedistantieerd naar de wereld keken.
Die spectator was een soort voorbeeld. Leek een beetje op een leraar. Je kon
brieven en gedichten naar de Spectator sturen. Overgevlogen uit Engeland
(Richard Steele & Joseph Addison). Als kritische buitenstaander ben je beter
in staat kritisch te kijken dan iemand die onderdeel is van iets. Soorten
spectators in Nederland:
- Didactisch: van Effen, De Hollandsche Spectator: doel onderwijzen.
- Satirisch: literair doel, draak steken met de maatschappij. bijv. Jacob
Campo Weyerman: de Vrolyke Tuchtheer.
- De Hollandsche Spectator:
- Justus van Effen: thuis in verlichte kringen, onderwijzer aan
huis.
- serieuzer
- Volkverlichting
, 4
- Gericht aan burgerij
- Interactie met lezer
- Verschillende literaire genres
- Redelijkheid stond centraal: op zoek naar balans
- Kunstkritiek bedoeld om je verlicht te maken.
- Op afbeeldingen: engeltjes met boeken, bibliotheek, rol met
spreuk: “deze grootste monumenten kennen geen sterven.”
- Kennis is de nieuwe religie
- Kritische attitude:
- Immanuel Kant:
- Schreef een essay over de vraag: Wat is verlichting?
- Verlichting is het bevrijden van de mens uit zijn onmondigheid zonder
leiding van een ander. Je moet voor jezelf kunnen spreken.
Verlichte kunstkritiek:
- Criticus is een rationele buitenstaander
- Doel van kritiek is burgers opvoeden en kunstenaars ‘scherpen’
- Goede smaak is objectief vast te stellen en kan worden aangeleerd.
- Rede en dialoog staan centraal: criteria zijn nuttigheid, redelijkheid, proportionaliteit.
- Een cultureel oordeel is met argumenten te onderbouwen.
Kant bedenkt een esthetische manier van denken
- Kant was niet bezig met kunstkritiek, maar wel met esthetica
- Kunst is bijzaak, centraal staat het smaakoordeel
- Autonome smaakoordeel van kant is geen opvatting die overal in verlichte
kunstkritiek terugkomt.
- Kant wil het puur over schoonheid hebben en niet over nut of verdiensten.
- Kant ontwikkelde een esthetica
Esthetica heeft verschillende betekenissen:
- Het gaat over wat we waarnemen met onze zintuigen.
- Klassieke regel-esthetica
- Eenheid van tijd, plaats, handelingen
- Bienséance: edelman was edelman en gedraagt zich niet als boer.
- Moraal
- Koppeling genre-inhoud
- Één opvatting was: set van regels
- Alexander Baumgarten: kritiek van smaak
- Walter Pater (romanticus): kunst voor de kunst, autonome kunst puur voor de kunst
Kant gaat terug naar Aisthetikos
- Fenomenaal versus noumenaal (ding an sich)
- Zintuigen en geest geven betekenis aan alles wat we ervaren, maar dat is een
selectief perspectief.
