Samenvatting Organisatie & Ondernemerschap Blok 3.2
Hoofdstuk 1. Belangrijke begrippen
Leerdoelen
Na bestudering van dit hoofdstuk:
- Weet je waarom zorg- en welzijnsorganisaties ondernemend en innoverend te werk gaan;
- Weet je wat de begrippen ondernemen en ondernemendheid betekenen;
- Weet je wat de begrippen innoveren en innovatie betekenen;
- Weet je wat onder de begrippen klant en klantfrictie wordt verstaan;
- Kun je het onderscheid tussen profit- en not-for-profitorganisaties benoemen.
1.2 Ontwikkelingen in de sectoren zorg en welzijn
In Nederland was vanaf 1945 sprake van een verzorgingsstaat. Dat hield in dat de overheid
verantwoordelijk was voor voorzieningen als onderwijs, veiligheid, medische zorg, welzijn, openbaar
vervoer en nutsvoorzieningen (gas, water en elektra). De overheid wilde niet dat dergelijke
voorzieningen speelbal zouden worden van concurrentie en verzorgde ze zelf in eigen staatsbedrijven.
Deze organisaties werkten aanbodgericht, hadden geen concurrentie en waren om deze reden weinig
gemotiveerd om de kwaliteit te verbeteren.
Marktwerking
Nadelen verzorgingsstaat
- Burgers werden te gemakzuchtig;
- Burgers werden te afhankelijk van de aangeboden voorzieningen;
- De overheid kon de kosten niet meer opbrengen.
De verzorgingsstaat werd ontmanteld en organisaties in de sectoren zorg en welzijn moesten zich als
marktspelers opstellen.
Markt: een plaats waar aanbieders en afnemers van producten elkaar ontmoeten en onderhandelen.
Marktwerking: aanbieders stimuleren elkaar in het zoeken naar nieuwe en betere producten, die
steeds beter zijn afgestemd op de wensen en behoeften van de afnemers (klanten).
Een andere ontwikkeling die de marktwerking versterkte, was de privatisering. Dit is het proces
waarbij voorzieningen overgingen in handen van particuliere organisaties. Eind jaren 90 werd ook de
zorg meer geprivatiseerd. Daarmee nam de concurrentie toe (van aanbodgericht naar vraaggericht).
De overheid hield nog wel een vinger aan de pols via gereguleerde marktwerking: de overheid stelt de
financiële en juridische kaders vast waarbinnen aanbieders op de markt onderhandelen. De hiervoor
genoemde ontwikkelingen betekenden voor veel organisaties dat zij niet meer de hand, maar hun eigen
broek gingen ophouden. Dat vereist een andere manier van bedrijfsvoering, waarbij creativiteit en
innoveren van belang zijn.
Van professionals wordt verwacht dat ze effectief (doeltreffend) en efficiënt (doelmatig) werken.
- Effectiviteit: duidt op de verhouding tussen de doelstelling en het bereikte resultaat.
- Efficiëntie: duidt op de verhouding tussen de geleverde diensten en producten (output) en de
ingezette middelen of gemaakte kosten (input).
Sinds de invoering van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) in 2007 wordt steeds meer
gewerkt met aanbestedingen. Aanbieders leggen hun productplannen voor aan de gemeente. Deze
beslist vervolgens op basis van de prijs-kwaliteitverhouding welke organisatie een product mag leveren.
1
,Samenwerking
Na een tijd van fusies en schaalvergroting is er een periode aangebroken waarbij steeds meer
organisaties in horizontale netwerken samenwerken. Zo zijn er in de publieke sector allerlei ketens voor
veiligheid, jeugdzorg etc. Dit wordt ketensamenwerking genoemd. De reden van deze samenwerking is
dat organisaties in zorg en welzijn steeds vaker te maken krijgen met mensen met complexe
problematische leefsituaties. Enkele voorbeelden van ketenaanpak zijn:
- Welzijn en sport werken samen met onderwijs om schooluitval te voorkomen;
- Jongerenwerk en politie werken samen om criminele carrières om te buigen.
Nieuwe, vaak onverwachte samenwerking tussen uiteenlopende organisaties wordt ook wel
recombineren of recombinatie genoemd.
De drie centralisaties
Decentralisatie: overheveling van taken van een ‘hogere’ bestuurslaag naar een ‘lagere’ bestuurslaag.
Het gaat bij deze overname vooral om taken op het sociale terrein. De gemeenten namen de uitvoering
van drie sociale wetten over van provincie en het Rijk: de Jeugdwet, de nieuwe Wet maatschappelijke
ondersteuning en de Participatiewet. De gemeente moet als ‘bestuur dicht bij de burgers’ beter in staat
zijn de zorg in samenhang aan te bieden.
Deze decentralisaties horen bij het veranderingsproces (of transitie) dat gaande is: de klassieke
verzorgingsstaat maakt plaats voor een participatiesamenleving. Hierin krijgt (en neemt) iedere
burger meer verantwoordelijkheid om zelf vorm te geven aan hun leven. Burgers worden geactiveerd
een bijdrage te leveren aan maatschappelijke processen.
1.3 Ondernemen
Ondernemend gedrag of ondernemendheid is continu doelgericht en systematisch zoeken naar en
analyseren van veranderingen in de markt (externe omgeving) en de organisatie (interne omgeving) en
daarop met de juiste instrumenten/middelen weten in te spelen. Ondernemen kun je dus kortweg
omschrijven als een proces van het (extern) signaleren en (intern) realiseren van kansen.
Persoonlijk ondernemen
- Intrapreneurs: ondernemende professionals in dienst van een organisatie.
- Extrapreneurs: succesvolle zelfstandige ondernemers.
Maatschappelijk verantwoord ondernemen
Stakeholders (belanghebbenden) zijn in positieve of negatieve zin betrokken bij de organisatie.
Stakeholders moeten niet verward worden met shareholders: aandeelhouders die financieel belang
hebben bij de organisatie. Stakeholders zijn onder te verdelen in interne en externe stakeholders.
- Interne stakeholders: alle partijen binnen de organisatie.
- Externe stakeholders: belanghebbenden buiten de organisatie.
Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) of duurzaam ondernemen houdt in dat een
organisatie bij al haar activiteiten en bedrijfsprocessen afweegt welke verantwoordelijkheden daarbij
een rol spelen met betrekking tot welzijn van alle stakeholders. Het welzijn van de stakeholders wordt
onderverdeeld in drie gebieden: People, Planet en Profit (3 P’s).
- People: hierbij gaat het om verantwoorde keuzes wat betreft zorg voor medewerkers (salaris,
arbeidsomstandigheden, scholing) en verantwoord beleid inzake sociaal-maatschappelijke thema’s
zoals mensenrechten.
2
, - Planet: hierbij gaat het om de zorg voor het milieu.
- Profit: opbrengst/winst (breed opgevat).
Een organisatie die maatschappelijk verantwoord onderneemt heeft de balans gevonden tussen de 3 P’s.
Maatschappelijk betrokken ondernemen
Onder MBO (maatschappelijk betrokken ondernemen) vallen alle activiteiten die door het
bedrijfsleven worden ondernomen om de kwaliteit van de (lokale) leefomgeving te verbeteren. MBO is
het deel van MVO dat betrekking heeft op het versterken van de relatie van een organisatie met haar
omgeving. Een belangrijk verschil tussen MBO en MVO is dat MBO geen invloed heeft op de
bedrijfsactiviteiten. Het gaat om iets extra dat een bedrijf doet uit maatschappelijke betrokkenheid.
MBO is geen liefdadigheid, maar gaat uit van een win-winsituatie voor alle betrokken partijen.
De 5 m’s spelen een belangrijke rol bij MBO:
- Mensen: werknemers zetten zich kosteloos in voor een maatschappelijk doel. Dit wordt ook wel
werknemersvrijwilligerswerk genoemd.
- Middelen: het beschikbaar stellen van faciliteiten of goederen.
- Massa: het openstellen van netwerken.
- Media: in- en externe mediakanalen openstellen voor promotie.
- Munten: financiële ondersteuning.
Sociaal ondernemen
In de sociaal onderneming zit vanaf het begin ingebakken dat naast economische waarde (omzet en
winst) ook sociale waarde wordt behaald. Dat wordt ook wel meervoudige of gedeelde waardecreatie
genoemd. Het economische resultaat is onmisbaar, maar wel een middel om het sociale doel te bereiken.
Sociaal ondernemers richten zich met name op ontwikkelingssamenwerking,
werkgelegenheid, duurzaamheid, leefbaarheid, zorg en gezondheid.
Sociaal ondernemingen zijn hybride organisaties. Ze zijn niet te plaatsen in een
van de 3 domeinen: publieke domein (overheid), economische domein (markt)
en het sociale domein (civil society). Sociaal ondernemers gaan over deze
grenzen heen. De aanleiding om een sociaal onderneming te starten ligt altijd bij
een maatschappelijk probleem. Dit probleem is niet vanuit één domein op te
lossen. Sociaal ondernemers zien de grenzen waarop overheden, bedrijven of
civil society zijn gestuit. Juist door ruimte op te zoeken en te creëren kunnen
sociaal ondernemingen een heel eigen bijdrage leveren aan de aanpak van
maatschappelijke problemen.
Sociaal ondernemingen en MVO-ondernemingen worden vaak gezien als organisaties waar met name
ook werkgelegenheid is voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Er wordt gesproken van
inclusief ondernemerschap als aanduiding voor een onderneming waar ook plaats is voor mensen ie
minder gemakkelijk aan een baan komen. Het creëren van werkgelegenheid voor mensen met een
afstand tot de arbeidsmarkt wordt ook wel social return genoemd.
1.4 Innoveren
Innoveren wordt vaak geassocieerd met het uitvinden of ontwikkelen van iets geheel nieuws. Men
denkt dan vooral aan radicale innovaties: nieuwe producten, concepten of totaal nieuwe benaderingen.
Een radicale innovatie breekt met de op dat moment heersende standaard in een markt of creëert een
3
Hoofdstuk 1. Belangrijke begrippen
Leerdoelen
Na bestudering van dit hoofdstuk:
- Weet je waarom zorg- en welzijnsorganisaties ondernemend en innoverend te werk gaan;
- Weet je wat de begrippen ondernemen en ondernemendheid betekenen;
- Weet je wat de begrippen innoveren en innovatie betekenen;
- Weet je wat onder de begrippen klant en klantfrictie wordt verstaan;
- Kun je het onderscheid tussen profit- en not-for-profitorganisaties benoemen.
1.2 Ontwikkelingen in de sectoren zorg en welzijn
In Nederland was vanaf 1945 sprake van een verzorgingsstaat. Dat hield in dat de overheid
verantwoordelijk was voor voorzieningen als onderwijs, veiligheid, medische zorg, welzijn, openbaar
vervoer en nutsvoorzieningen (gas, water en elektra). De overheid wilde niet dat dergelijke
voorzieningen speelbal zouden worden van concurrentie en verzorgde ze zelf in eigen staatsbedrijven.
Deze organisaties werkten aanbodgericht, hadden geen concurrentie en waren om deze reden weinig
gemotiveerd om de kwaliteit te verbeteren.
Marktwerking
Nadelen verzorgingsstaat
- Burgers werden te gemakzuchtig;
- Burgers werden te afhankelijk van de aangeboden voorzieningen;
- De overheid kon de kosten niet meer opbrengen.
De verzorgingsstaat werd ontmanteld en organisaties in de sectoren zorg en welzijn moesten zich als
marktspelers opstellen.
Markt: een plaats waar aanbieders en afnemers van producten elkaar ontmoeten en onderhandelen.
Marktwerking: aanbieders stimuleren elkaar in het zoeken naar nieuwe en betere producten, die
steeds beter zijn afgestemd op de wensen en behoeften van de afnemers (klanten).
Een andere ontwikkeling die de marktwerking versterkte, was de privatisering. Dit is het proces
waarbij voorzieningen overgingen in handen van particuliere organisaties. Eind jaren 90 werd ook de
zorg meer geprivatiseerd. Daarmee nam de concurrentie toe (van aanbodgericht naar vraaggericht).
De overheid hield nog wel een vinger aan de pols via gereguleerde marktwerking: de overheid stelt de
financiële en juridische kaders vast waarbinnen aanbieders op de markt onderhandelen. De hiervoor
genoemde ontwikkelingen betekenden voor veel organisaties dat zij niet meer de hand, maar hun eigen
broek gingen ophouden. Dat vereist een andere manier van bedrijfsvoering, waarbij creativiteit en
innoveren van belang zijn.
Van professionals wordt verwacht dat ze effectief (doeltreffend) en efficiënt (doelmatig) werken.
- Effectiviteit: duidt op de verhouding tussen de doelstelling en het bereikte resultaat.
- Efficiëntie: duidt op de verhouding tussen de geleverde diensten en producten (output) en de
ingezette middelen of gemaakte kosten (input).
Sinds de invoering van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) in 2007 wordt steeds meer
gewerkt met aanbestedingen. Aanbieders leggen hun productplannen voor aan de gemeente. Deze
beslist vervolgens op basis van de prijs-kwaliteitverhouding welke organisatie een product mag leveren.
1
,Samenwerking
Na een tijd van fusies en schaalvergroting is er een periode aangebroken waarbij steeds meer
organisaties in horizontale netwerken samenwerken. Zo zijn er in de publieke sector allerlei ketens voor
veiligheid, jeugdzorg etc. Dit wordt ketensamenwerking genoemd. De reden van deze samenwerking is
dat organisaties in zorg en welzijn steeds vaker te maken krijgen met mensen met complexe
problematische leefsituaties. Enkele voorbeelden van ketenaanpak zijn:
- Welzijn en sport werken samen met onderwijs om schooluitval te voorkomen;
- Jongerenwerk en politie werken samen om criminele carrières om te buigen.
Nieuwe, vaak onverwachte samenwerking tussen uiteenlopende organisaties wordt ook wel
recombineren of recombinatie genoemd.
De drie centralisaties
Decentralisatie: overheveling van taken van een ‘hogere’ bestuurslaag naar een ‘lagere’ bestuurslaag.
Het gaat bij deze overname vooral om taken op het sociale terrein. De gemeenten namen de uitvoering
van drie sociale wetten over van provincie en het Rijk: de Jeugdwet, de nieuwe Wet maatschappelijke
ondersteuning en de Participatiewet. De gemeente moet als ‘bestuur dicht bij de burgers’ beter in staat
zijn de zorg in samenhang aan te bieden.
Deze decentralisaties horen bij het veranderingsproces (of transitie) dat gaande is: de klassieke
verzorgingsstaat maakt plaats voor een participatiesamenleving. Hierin krijgt (en neemt) iedere
burger meer verantwoordelijkheid om zelf vorm te geven aan hun leven. Burgers worden geactiveerd
een bijdrage te leveren aan maatschappelijke processen.
1.3 Ondernemen
Ondernemend gedrag of ondernemendheid is continu doelgericht en systematisch zoeken naar en
analyseren van veranderingen in de markt (externe omgeving) en de organisatie (interne omgeving) en
daarop met de juiste instrumenten/middelen weten in te spelen. Ondernemen kun je dus kortweg
omschrijven als een proces van het (extern) signaleren en (intern) realiseren van kansen.
Persoonlijk ondernemen
- Intrapreneurs: ondernemende professionals in dienst van een organisatie.
- Extrapreneurs: succesvolle zelfstandige ondernemers.
Maatschappelijk verantwoord ondernemen
Stakeholders (belanghebbenden) zijn in positieve of negatieve zin betrokken bij de organisatie.
Stakeholders moeten niet verward worden met shareholders: aandeelhouders die financieel belang
hebben bij de organisatie. Stakeholders zijn onder te verdelen in interne en externe stakeholders.
- Interne stakeholders: alle partijen binnen de organisatie.
- Externe stakeholders: belanghebbenden buiten de organisatie.
Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) of duurzaam ondernemen houdt in dat een
organisatie bij al haar activiteiten en bedrijfsprocessen afweegt welke verantwoordelijkheden daarbij
een rol spelen met betrekking tot welzijn van alle stakeholders. Het welzijn van de stakeholders wordt
onderverdeeld in drie gebieden: People, Planet en Profit (3 P’s).
- People: hierbij gaat het om verantwoorde keuzes wat betreft zorg voor medewerkers (salaris,
arbeidsomstandigheden, scholing) en verantwoord beleid inzake sociaal-maatschappelijke thema’s
zoals mensenrechten.
2
, - Planet: hierbij gaat het om de zorg voor het milieu.
- Profit: opbrengst/winst (breed opgevat).
Een organisatie die maatschappelijk verantwoord onderneemt heeft de balans gevonden tussen de 3 P’s.
Maatschappelijk betrokken ondernemen
Onder MBO (maatschappelijk betrokken ondernemen) vallen alle activiteiten die door het
bedrijfsleven worden ondernomen om de kwaliteit van de (lokale) leefomgeving te verbeteren. MBO is
het deel van MVO dat betrekking heeft op het versterken van de relatie van een organisatie met haar
omgeving. Een belangrijk verschil tussen MBO en MVO is dat MBO geen invloed heeft op de
bedrijfsactiviteiten. Het gaat om iets extra dat een bedrijf doet uit maatschappelijke betrokkenheid.
MBO is geen liefdadigheid, maar gaat uit van een win-winsituatie voor alle betrokken partijen.
De 5 m’s spelen een belangrijke rol bij MBO:
- Mensen: werknemers zetten zich kosteloos in voor een maatschappelijk doel. Dit wordt ook wel
werknemersvrijwilligerswerk genoemd.
- Middelen: het beschikbaar stellen van faciliteiten of goederen.
- Massa: het openstellen van netwerken.
- Media: in- en externe mediakanalen openstellen voor promotie.
- Munten: financiële ondersteuning.
Sociaal ondernemen
In de sociaal onderneming zit vanaf het begin ingebakken dat naast economische waarde (omzet en
winst) ook sociale waarde wordt behaald. Dat wordt ook wel meervoudige of gedeelde waardecreatie
genoemd. Het economische resultaat is onmisbaar, maar wel een middel om het sociale doel te bereiken.
Sociaal ondernemers richten zich met name op ontwikkelingssamenwerking,
werkgelegenheid, duurzaamheid, leefbaarheid, zorg en gezondheid.
Sociaal ondernemingen zijn hybride organisaties. Ze zijn niet te plaatsen in een
van de 3 domeinen: publieke domein (overheid), economische domein (markt)
en het sociale domein (civil society). Sociaal ondernemers gaan over deze
grenzen heen. De aanleiding om een sociaal onderneming te starten ligt altijd bij
een maatschappelijk probleem. Dit probleem is niet vanuit één domein op te
lossen. Sociaal ondernemers zien de grenzen waarop overheden, bedrijven of
civil society zijn gestuit. Juist door ruimte op te zoeken en te creëren kunnen
sociaal ondernemingen een heel eigen bijdrage leveren aan de aanpak van
maatschappelijke problemen.
Sociaal ondernemingen en MVO-ondernemingen worden vaak gezien als organisaties waar met name
ook werkgelegenheid is voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Er wordt gesproken van
inclusief ondernemerschap als aanduiding voor een onderneming waar ook plaats is voor mensen ie
minder gemakkelijk aan een baan komen. Het creëren van werkgelegenheid voor mensen met een
afstand tot de arbeidsmarkt wordt ook wel social return genoemd.
1.4 Innoveren
Innoveren wordt vaak geassocieerd met het uitvinden of ontwikkelen van iets geheel nieuws. Men
denkt dan vooral aan radicale innovaties: nieuwe producten, concepten of totaal nieuwe benaderingen.
Een radicale innovatie breekt met de op dat moment heersende standaard in een markt of creëert een
3
