Samenvatting Collegestof Nederlands Politiek in Vergelijkend Perspectief

Nederlandse politiek in vergelijkend perspectief

Week 1: Natievorming in Nederland
College 1. Di 5 november Natievorming & Natie en staat in Nederland/Europa

Vergelijkende politicologie
Systematische analyse van verschillen en overeenkomsten van politieke stelsels. Vooraf
geformuleerde criteria

Zinvolle uitspraken pas mogelijk als wordt vergeleken
Hoe vergelijken? Criteria vaststellen?
Methodes: dataverzameling, reisverslag. Klassieke methode, De Tocqueville schreef boek
over democratie in Amerika, vergleek met Europa. Artistoteles reisde rond en vergleek
politieke stelsels, kwam tot een classificatie:




Onderzoeksstrategieën
Vergelijkende politicologie
 Landenmonografieën
 Vergelijkende analyse twee of meer landen
 Subject vergelijking
 Cross-national studies
Eurobarometer
European Value Studies
Lijphart, 36 democratieën

Staats/natievorming
 Impliciet gaan we ervanuit dan landen en staten het centrale organisatieprincipen
zijn
 Bovenste kaart is wereld vanuit de ruimte, onderste kaart de staatkundige kaart
 Globalisering zorgt ervoor dat landsgrenzen steeds meer “wegvallen”
o Maar, wij gaan toch uit van staten:
o Staat als centraal organisatieprincipe

, o 195 staten lid van Verenigde Naties -> wat is het verschil tussen een staat,
natie en natie-staat? -> Verwante maar afzonderlijke begrippen

Natie:
 Vaag begrip
 Groep mensen die zich verbonden voelt door gemeenschappelijke kenmerken (bv
taal, geschiedenis, traditie, religie) en die een politieke gemeenschap wil worden of
blijven (objectief en subjectief element. Objectief: kenmerken. Subjectief: dit willen
we).
 Objectieve dimensie: Natie als natuurgegeven (kenmerken)
 Subjectieve dimensie: Natie als constructie (wil om samen politieke gemeenschap te
vormen)

Objectief: Subjectief:
Natie als natuurgegeven Natie als constructie
Volksaard Nationale identiteit
Cultuur voorop Politiek voorop
Exclusief Inclusief
Natuurlijke grenzen Geen natuurlijke grenzen


Cultureel en politiek nationalisme
Cultureel nationalisme
 Gebaseerd op ‘objectieve natiebegrip’
 Eeuwenoude eigen cultuur en identiteit (Volksgeist)
 Exclusief karakter
Politiek nationalisme
 Meer gebaseerd op ‘subjectieve natiebegrip’
 De natie als politieke waardengemeenschap
 Inclusief karakter

Natievorming (nationbuilding)
 Is het helemaal een constructie? Ook weer niet helemaal. Tussenoplossing,
constructivistische elementen staan voorop:
 Naties zijn er dankzij nationalisme (en niet andersom)
 Pas in 18e/19e eeuw ontstaat een nationaal bewustzijn “imagined community”
 Socialisatie mbv school, cultuur, feestdagen en “invented traditions”
 Andere loyaliteiten overvleugeld (kerk, regio, klasse)
Wel proto-nationale gevoelens noodzakelijk: bv vergelijkbare dialecten, economische
contacten, religie

Staatsvorming
Hoe ontstaan staten?
 Moderne staat: resultaat schaalvergroting vanaf 16e/17e eeuw (drijvende krachten:
oorlogen/economische ontwikkelingen)

,  Charles Tilly: War made the state and the state made war (staten zijn ontstaan omdat
er oorlog moest worden gevoerd, oorlog is duur en je hebt geld nodig, belasting
heffen, moet efficiënt kunnen, dus je gaat een staat oprichten)
 Economische schaalvergroting, versneld in 19e eeuw

Staatsvorming betekent:
 Opeisen monopolie op geweld
 Opeisen monopolie op belasting
 Uitschakeling concurrentie
 (Vergelijking EU, “onze wetten zijn belangrijker dan die van jullie”)
 Vaststellen van grenzen en inwoners
 Depersonaliseren gezag
 Homogenisering van macht en regels
 Opleggen burgerplichten (dienstplicht)

Staats en natievorming: 3 modellen

1e model: Frankrijk/Spanje
 Staatsvormingsproces vanaf 16e/17e eeuw
 Vanuit centrum nationaliseren van territorium
 Opleggen standaardtaal, regels en cultuur
 Onderdrukken regionalisme
 Nadruk meer op politiek nationalisme dan op cultureel nationalisme
 Franse cultuur was cultuur vanuit Parijs

2e model: Duitsland/Italië
 Eerst de natie, dan pas de staat
o Gevoel van nationale identiteit groeit vanaf 1800
o Eenwordingsstreven: laten samenvallen staat en natie
 1871 Duitse eenwording
o Allerlei kleine staatjes, waar men een taal sprak die enigszins op elkaar leek,
maar er was nog geen standaard Duits
o Paar intellectuelen gingen schrijven in een soort van standaardtaal, en gingen
nadenken over een Duits “cultuurgebied”
o Gelukt onder leiding van Bismarck
 1861-1870 Italiaanse eenwording
o Italië hetzelfde, veel koninkrijken, prinsdommen, vooral vanuit het Noorden
iets meer opgelegd (Sicilië nog steeds niet helemaal lekker bij gaan horen)

3e model Ierland/Noorwegen/Griekenland
 Natievorming binnen bestaand rijk
 Onafhankelijkheid door afscheiding (Griekenland binnen Ottomaanse rijk, Finland
hoorde bij Rusland, Ierland bij Groot-Brittannië, etc.)
 Onafhankelijkheid na desintegratie multinationaal rijk (bijv Tsjechoslowakije,
Bulgarije, Baltische Staten)
 Desintegratie van multinationale rijken
o Ottomaanse rijk: 1829-1918

, o Habsburgse rijk: na 1918
o Sovjet-Unie na 1990
o Joegoslavië na 1990

Staten zonder eenduidige natie:
 Oostenrijk (wat is de Oostenrijkse taal? Gewoon Duits)
 België (Nederlandse taal)
 Kosovo (Spreken Albanees)

Natiestaten met minderheden buiten grenzen
 Hongarije (grote gemeenschappen tot diep in Roemenië)
 Rusland (in Baltische staten, Oekraïne)
 Servië (wonen in Bosnië)

Natiestaten met nationale minderheden binnen grenzen (mislukte natievorming)
 Spanje (Basken, Catalanen, Galiciërs)
 Finland (Zweden, Lappen)

Postkoloniale staat
 Vaak lukraak getrokken grenzen (Congres van Berlijn 1885/Scamble for Africa)
 Men ging Afrika opdelen alsof het een taart was
 Onafhankelijkheid van oude administratieve koloniale eenheden
Bijv Centraal Afrikaanse Republiek (administratief gebied binnen de Franse kolonie)
 Pogingen tot natievorming vanuit hoofdstad (meestal aan kust)
 Vaak een failed state: kan functies staat niet vervullen (interne
soevereiniteit/geweldsmonopolie/grenzen beschermen)

Nederland rond 1500
 Lappendeken van hertogdommen, vrije steden, graafschappen, bisdommen
 Nederlandse/Nederduitse dialecten; geen standaardtaal
 Handel, visserij en landbouw
 Strijd tegen water in Holland/Zeeland (Hoogheemraadschappen)
 Door huwelijkspolitiek in handen Habsburgers (Karel V)
 Verzet vanuit regio’s tegen centralisatiepolitiek (belastingen)
 Populariteit Johannes Calvijn
 De Opstand vanaf 1567

Republiek der Verenigde Provinciën
 Unie van Utrecht: afscheiding zeven provincies 1579
 Er ontstaat een Republiek der verenigde Provinciën. Federalistisch/confederalistisch
(provincies veel eigen macht)
o Confederatie: gedecentraliseerd, overleg regenten over algemeen belang
 Om oorlog te kunnen voeren tegen Spanje moesten de regenten toch samenkomen
om te bespreken hoeveel geld daaraan besteed moest worden en wat de strategie
zou zijn
 Leger werd geleid door Willem van Oranje, daarna Maurits, daarna Frederik-hendrik
o Maar: geen koningshuis!