Diagnostiek van opvoedings- en ontwikkelingsproblemen (200300087)
Contact:
Hoorcollege 1 – Algemene inleiding; de diagnostische cyclus
Literatuur: De Bruyn 1,2,3 + Tak 1,2,3
Hoorcollege 2 – Intelligentieonderzoek
Literatuur: Tak 11, 12
Hoorcollege 3 – Neuropsychologisch onderzoek
Tak 16
Hoorcollege 4 – Diagnostiek bij motorische problemen
Literatuur: Tak 15 + Artikel Einspieler & Prechtl
Hoorcollege 5 – Vroegkinderlijke diagnostiek
Literatuur: Tak 2 + Artikel Carter et al.
Hoorcollege 6 – Diagnostiek bij verstandelijke beperking
Literatuur: Tak 5
Hoorcollege 7 – Diagnostiek van psychosociale problemen
Literatuur: Tak 6, 7, 13
Hoorcollege 8 – Diagnostiek van onderwijsleerproblemen
Literatuur: Tak 10, 14
Hoorcollege 9 – Gezinsdiagnostiek
Literatuur: Tak 4, 9
Hoofdstukken behandeld in hoorcolleges:
➢ Tak: 1 2 3 4 5 6 7 9 10 11 12 13 14 15 16 (8 mist dus)
➢ De Bruyn: 1 2 3 (de rest komt in de werkgroepen)
➢ Vergeet niet de artikelen voor het tentamen ☺
1
, Hoorcollege 1 – Algemene inleiding; de diagnostische cyclus
Literatuur: De Bruyn 1,2,3 + Tak 1,2,3
De diagnostische cyclus
- Aanmelding
- Klachtanalyse
- Probleemanalyse
- Verklaringsanalyse
- Indicatieanalyse
- Advisering
- Rapportage
Wat is diagnostiek?
Op een wetenschappelijke, systematische wijze problemen in kaart brengen, te verhelderen en te verklaren. Goed na te
kunnen gaan wat er aan te doen is + nodig om grip te krijgen op de complexe werkelijkheid
De kunst van het ‘doorkennen’ (diagnostiek) van de mechanismen, die bij een bepaald individu, gegeven zijn/haar
omgeving en aanleg, onder de huidige omstandigheden, leiden tot klachten of disfunctioneren (Van der Gaag, 2004)
1. Introductie
Kapstokken diagnostische cyclus: 5 vragen
a. Over wie gaat het?
b. Wat is het probleem?
c. Waardoor komt dat probleem of waardoor wordt het versterkt of in stand gehouden?
d. Wat is er aan te doen?
e. Wat is mijn advies?
Diagnostiek, wat is het?
- Het gehele proces van informatieverwerving en informatieverwerking ten behoeve van de hulpverlening bij
gedrags- of leerproblemen
- Meestal n.a.v. klachten, of in geval van risicofactoren of eerdere problemen, om het ontwikkelingsverloop te
volgen
- Screening, assessment en classificatie m.b.t ontwikkeling, gedrag en functioneren wordt geïntegreerd tot een
(klinisch) beeld om:
o De problemen beter te begrijpen = onderkennen en verklaren
o Advies te geven m.b.t. verdere begeleiding of behandeling
o De ontwikkeling te volgen
Inleiding in de diagnostiek
Orthopedagogische diagnostiek
- Kind als opvoedeling, kind jeugdige in relatie tot zijn (beroeps) opvoeders
- Dus een (cliënt)systeem met een pedagogische relatie
- Bij aanmelding kind is de context (ouders en leerkracht/groepsleider) en de wederzijdse beïnvloeding (relatie)
tussen kind en context vaak onderwerp van onderzoek (transactioneel uitgangspunt)
- Een ontwikkelingsperspectief is daarbij van groot belang: in welke ontwikkelingsfase is het kind?
Doel van orthopedagogische diagnostiek:
- Bijdrage tot het verminderen van een probleem of het oplossen van een probleem
- Niet alleen letten op risicofactoren, maar ook op protectieve factoren (wat gaat goed, hierop aansluiten en
versterken)
- Empowerment (mogelijkheden om om te gaan met problemen) van cliënt systeem (bijv. het gezin) vergroten
Verschil kind-adolescent
2
, - Afstemmen op ontwikkelingsniveau
- Kind nog afhankelijk van anderen
Ook rekening houden met ethische kwesties
Een van de onderdelen in een diagnostiek proces kan een classificatie zijn. Bijvoorbeeld volgens de DSM.
Belangrijkste DSM categorieën voor kinderen:
ADHD; autismespectrumstoornissen; Disruptieve, impulsbeheersings- en andere gedragsproblemen (CD en ODD);
Angststoornissen; depressie; hechtingsproblemen; verstandelijke beperking; leerstoornissen: dyslexie, dyscalculie;
voedings- en eetstoornissen; stoornissen in de zindelijkheid; andere problemen (V codes): relatieproblemen, mishandeling,
problemen met onderwijs, werk, economische omstandigheden, huisvesting, acculturatie
Voordelen
- Betere communicatie met professionals en ouders
- Systematisch onderzoek naar aard, voorkomen, oorzaak en gevolg
- Duidelijke koppeling met prognoses
- En met behandelingsmogelijkheden
Nadelen
- Stigmatiserend
- Te simplificerend
- Gaat voorbij aan omstandigheden en relaties die van belang zijn bij de ontwikkeling van psychopathologie
- Zet aan tot onjuist gebruik
Handelingsgerichte diagnostiek – niet altijd is classificatie mogelijk of zinvol, dan kan handelingsgerichte diagnostiek toch
aanknopingspunten geven
Diagnostische cyclus is gebaseerd op:
- Empirische cyclus van De Groot: wetenschappelijk onderzoek > hypotheses die getoetst worden mbv empirische
gegevensverzameling
- Regulatieve cyclus van Van Strien: praktijk zorgverlening > het zorgverleningsproces is systematisch en in fases
ingedeeld; sommige fases worden herhaald indien nodig
Kapstok vragen
- Over wie gaat het? = verschillende doelgroepen (gezin, individu, leeftijd, chronische aandoening, setting) =
aanmelding
- Wat is het probleem? = onderkenning; verschillende probleemgebieden = klachtanalyse + probleemanalyse
- Waardoor komt dat probleem of waardoor wordt het versterkt of in stand gehouden? = verklaring; biologisch;
cognitief-affectief-, gedragsniveau = verklaringsanalyse
- Wat is er aan te doen? = verschillende behandelingen = indicatieanalyse
- Wat is mijn advies? = advies afhankelijk van behandelmogelijkheden en wensen van hulpvragers = advisering +
rapportage
3
, Diagnostische cyclus is gebaseerd op het Hypothese Toetsend Model (HTM)
- Hypothese: er is sprake van ...
- Indicaties en contra-indicaties
Aard van de hypotheses:
- Onderkennende hypotheses
- Verklarende hypothese
Belang hypothesen:
- Voor keuze en richting van diagnostisch scenario en behandeling
- Oog hebben voor alternatieve verklaringen
- Inzichtelijk diagnostisch proces
- Theorie als basis
- Doelgericht onderzoeken
o Richtlijn voor behandeling
- Resultaten worden samengevat in een integratief beeld
- Manier van denken die klinisch zinvol is
- Maar is ook maatschappelijk, voor ieder opvoedingsvraagstuk, zinvol
Diagnostische cyclus: Aanmelding
Wie betreft het? Wie zijn betrokken in deze casus? Is er sprake van een specifieke doelgroep
Personalia (gezinssamenstelling, woonomstandigheden, culturele achtergrond, ouderlijk gezag, risicofactoren,
bijzonderheden)
Diagnostische cyclus: Klachtanalyse
Wat is het probleem?
- Aanmeldings- en/of verwijzingsreden
- Screening: eerste informatie ten aanzien van de problemen die duidelijk worden uit de eerste vragenlijsten en/of
observaties en eventueel eerder verzamelde gegevens (dossieronderzoek)
- Klachtanalyse op grond van de hulpvraag die bij het eerste gesprek naar voren gebracht wordt
Klachtanalyse → diagnostisch scenario
- Hulpvraag/-vragen
- “uitfilteren” tot diagnostische hulpvragen
- Bepalen van het type vraagstelling – verhelderend, onderkennend, verklarend, indicerend
- Bepalen van het type (de typen) diagnostisch onderzoek – verheldering, onderkenning, verklaring, indicatie
- Vaststellen van het diagnostisch scenario (en informeren van de cliënt)
Diagnostische cyclus: probleemanalyse
- Probleembeschrijving en inventarisatie: in vaktermen
- Ordening probleemgedrag
o In bijv. categorieën van CBCL of DSM-5
o Thematische ordening
o Chronologische ordening
- Ernsttaxatie
o Screeningslijsten: CBCL/TRF-profiel
o Criteria van Rutter; bijv. bij leeftijd passend, hardnekkig, situatiegebonden
o Balansmodel: afwegen risico- en protectieve factoren
- Onderkennende hypothese
Verschil tussen klacht en probleem:
- Klacht: ‘uitspraak van de cliënt, waaruit blijkt dat bepaalde ervaringen als zorgwekkend of negatief worden
beleefd
- Probleem: ‘er is in psychologische en opvoedkundig opzicht sprake van een bedreigende situatie
o De jongen is beweeglijk en onrustig, in een mate die niet past bij de omstandigheden en bij de leeftijd
van het kind
4
Contact:
Hoorcollege 1 – Algemene inleiding; de diagnostische cyclus
Literatuur: De Bruyn 1,2,3 + Tak 1,2,3
Hoorcollege 2 – Intelligentieonderzoek
Literatuur: Tak 11, 12
Hoorcollege 3 – Neuropsychologisch onderzoek
Tak 16
Hoorcollege 4 – Diagnostiek bij motorische problemen
Literatuur: Tak 15 + Artikel Einspieler & Prechtl
Hoorcollege 5 – Vroegkinderlijke diagnostiek
Literatuur: Tak 2 + Artikel Carter et al.
Hoorcollege 6 – Diagnostiek bij verstandelijke beperking
Literatuur: Tak 5
Hoorcollege 7 – Diagnostiek van psychosociale problemen
Literatuur: Tak 6, 7, 13
Hoorcollege 8 – Diagnostiek van onderwijsleerproblemen
Literatuur: Tak 10, 14
Hoorcollege 9 – Gezinsdiagnostiek
Literatuur: Tak 4, 9
Hoofdstukken behandeld in hoorcolleges:
➢ Tak: 1 2 3 4 5 6 7 9 10 11 12 13 14 15 16 (8 mist dus)
➢ De Bruyn: 1 2 3 (de rest komt in de werkgroepen)
➢ Vergeet niet de artikelen voor het tentamen ☺
1
, Hoorcollege 1 – Algemene inleiding; de diagnostische cyclus
Literatuur: De Bruyn 1,2,3 + Tak 1,2,3
De diagnostische cyclus
- Aanmelding
- Klachtanalyse
- Probleemanalyse
- Verklaringsanalyse
- Indicatieanalyse
- Advisering
- Rapportage
Wat is diagnostiek?
Op een wetenschappelijke, systematische wijze problemen in kaart brengen, te verhelderen en te verklaren. Goed na te
kunnen gaan wat er aan te doen is + nodig om grip te krijgen op de complexe werkelijkheid
De kunst van het ‘doorkennen’ (diagnostiek) van de mechanismen, die bij een bepaald individu, gegeven zijn/haar
omgeving en aanleg, onder de huidige omstandigheden, leiden tot klachten of disfunctioneren (Van der Gaag, 2004)
1. Introductie
Kapstokken diagnostische cyclus: 5 vragen
a. Over wie gaat het?
b. Wat is het probleem?
c. Waardoor komt dat probleem of waardoor wordt het versterkt of in stand gehouden?
d. Wat is er aan te doen?
e. Wat is mijn advies?
Diagnostiek, wat is het?
- Het gehele proces van informatieverwerving en informatieverwerking ten behoeve van de hulpverlening bij
gedrags- of leerproblemen
- Meestal n.a.v. klachten, of in geval van risicofactoren of eerdere problemen, om het ontwikkelingsverloop te
volgen
- Screening, assessment en classificatie m.b.t ontwikkeling, gedrag en functioneren wordt geïntegreerd tot een
(klinisch) beeld om:
o De problemen beter te begrijpen = onderkennen en verklaren
o Advies te geven m.b.t. verdere begeleiding of behandeling
o De ontwikkeling te volgen
Inleiding in de diagnostiek
Orthopedagogische diagnostiek
- Kind als opvoedeling, kind jeugdige in relatie tot zijn (beroeps) opvoeders
- Dus een (cliënt)systeem met een pedagogische relatie
- Bij aanmelding kind is de context (ouders en leerkracht/groepsleider) en de wederzijdse beïnvloeding (relatie)
tussen kind en context vaak onderwerp van onderzoek (transactioneel uitgangspunt)
- Een ontwikkelingsperspectief is daarbij van groot belang: in welke ontwikkelingsfase is het kind?
Doel van orthopedagogische diagnostiek:
- Bijdrage tot het verminderen van een probleem of het oplossen van een probleem
- Niet alleen letten op risicofactoren, maar ook op protectieve factoren (wat gaat goed, hierop aansluiten en
versterken)
- Empowerment (mogelijkheden om om te gaan met problemen) van cliënt systeem (bijv. het gezin) vergroten
Verschil kind-adolescent
2
, - Afstemmen op ontwikkelingsniveau
- Kind nog afhankelijk van anderen
Ook rekening houden met ethische kwesties
Een van de onderdelen in een diagnostiek proces kan een classificatie zijn. Bijvoorbeeld volgens de DSM.
Belangrijkste DSM categorieën voor kinderen:
ADHD; autismespectrumstoornissen; Disruptieve, impulsbeheersings- en andere gedragsproblemen (CD en ODD);
Angststoornissen; depressie; hechtingsproblemen; verstandelijke beperking; leerstoornissen: dyslexie, dyscalculie;
voedings- en eetstoornissen; stoornissen in de zindelijkheid; andere problemen (V codes): relatieproblemen, mishandeling,
problemen met onderwijs, werk, economische omstandigheden, huisvesting, acculturatie
Voordelen
- Betere communicatie met professionals en ouders
- Systematisch onderzoek naar aard, voorkomen, oorzaak en gevolg
- Duidelijke koppeling met prognoses
- En met behandelingsmogelijkheden
Nadelen
- Stigmatiserend
- Te simplificerend
- Gaat voorbij aan omstandigheden en relaties die van belang zijn bij de ontwikkeling van psychopathologie
- Zet aan tot onjuist gebruik
Handelingsgerichte diagnostiek – niet altijd is classificatie mogelijk of zinvol, dan kan handelingsgerichte diagnostiek toch
aanknopingspunten geven
Diagnostische cyclus is gebaseerd op:
- Empirische cyclus van De Groot: wetenschappelijk onderzoek > hypotheses die getoetst worden mbv empirische
gegevensverzameling
- Regulatieve cyclus van Van Strien: praktijk zorgverlening > het zorgverleningsproces is systematisch en in fases
ingedeeld; sommige fases worden herhaald indien nodig
Kapstok vragen
- Over wie gaat het? = verschillende doelgroepen (gezin, individu, leeftijd, chronische aandoening, setting) =
aanmelding
- Wat is het probleem? = onderkenning; verschillende probleemgebieden = klachtanalyse + probleemanalyse
- Waardoor komt dat probleem of waardoor wordt het versterkt of in stand gehouden? = verklaring; biologisch;
cognitief-affectief-, gedragsniveau = verklaringsanalyse
- Wat is er aan te doen? = verschillende behandelingen = indicatieanalyse
- Wat is mijn advies? = advies afhankelijk van behandelmogelijkheden en wensen van hulpvragers = advisering +
rapportage
3
, Diagnostische cyclus is gebaseerd op het Hypothese Toetsend Model (HTM)
- Hypothese: er is sprake van ...
- Indicaties en contra-indicaties
Aard van de hypotheses:
- Onderkennende hypotheses
- Verklarende hypothese
Belang hypothesen:
- Voor keuze en richting van diagnostisch scenario en behandeling
- Oog hebben voor alternatieve verklaringen
- Inzichtelijk diagnostisch proces
- Theorie als basis
- Doelgericht onderzoeken
o Richtlijn voor behandeling
- Resultaten worden samengevat in een integratief beeld
- Manier van denken die klinisch zinvol is
- Maar is ook maatschappelijk, voor ieder opvoedingsvraagstuk, zinvol
Diagnostische cyclus: Aanmelding
Wie betreft het? Wie zijn betrokken in deze casus? Is er sprake van een specifieke doelgroep
Personalia (gezinssamenstelling, woonomstandigheden, culturele achtergrond, ouderlijk gezag, risicofactoren,
bijzonderheden)
Diagnostische cyclus: Klachtanalyse
Wat is het probleem?
- Aanmeldings- en/of verwijzingsreden
- Screening: eerste informatie ten aanzien van de problemen die duidelijk worden uit de eerste vragenlijsten en/of
observaties en eventueel eerder verzamelde gegevens (dossieronderzoek)
- Klachtanalyse op grond van de hulpvraag die bij het eerste gesprek naar voren gebracht wordt
Klachtanalyse → diagnostisch scenario
- Hulpvraag/-vragen
- “uitfilteren” tot diagnostische hulpvragen
- Bepalen van het type vraagstelling – verhelderend, onderkennend, verklarend, indicerend
- Bepalen van het type (de typen) diagnostisch onderzoek – verheldering, onderkenning, verklaring, indicatie
- Vaststellen van het diagnostisch scenario (en informeren van de cliënt)
Diagnostische cyclus: probleemanalyse
- Probleembeschrijving en inventarisatie: in vaktermen
- Ordening probleemgedrag
o In bijv. categorieën van CBCL of DSM-5
o Thematische ordening
o Chronologische ordening
- Ernsttaxatie
o Screeningslijsten: CBCL/TRF-profiel
o Criteria van Rutter; bijv. bij leeftijd passend, hardnekkig, situatiegebonden
o Balansmodel: afwegen risico- en protectieve factoren
- Onderkennende hypothese
Verschil tussen klacht en probleem:
- Klacht: ‘uitspraak van de cliënt, waaruit blijkt dat bepaalde ervaringen als zorgwekkend of negatief worden
beleefd
- Probleem: ‘er is in psychologische en opvoedkundig opzicht sprake van een bedreigende situatie
o De jongen is beweeglijk en onrustig, in een mate die niet past bij de omstandigheden en bij de leeftijd
van het kind
4
