Probleem 3
1. Welke kenmerken hebben grondrechten en welke soorten zijn er?
Grondrechten: rechten van fundamentele aard die aan ieder mens toekomen. Ze zijn nodig
om een menswaardig bestaan te kunnen genieten, en kunnen worden gekenmerkt als de
uitdrukking van kernwaarden als menselijke waardigheid, autonomie, vrijheid, gelijkheid,
integriteit, democratie en rechtvaardigheid.
De ontwikkeling van grondrechten ging samen met de strijd over grenzen van macht en over
aanspraken die individuen hebben op bescherming van hun belangen.
Ontwikkelingen hiervan:
- Middeleeuwen: ieders maatschappelijke plaats was door de geestelijke wereld
bepaald. Bestuur gedroeg zich net als individu naar de godsdienst. Belangen van
individu en gemeenschap waren identiek.
- Renaissance: opkomst zelfstandige burgerij waardoor individuele geweten opkwam.
Zo ontstond de mogelijkheid van conflict tussen overheid en onderdaan. Onderdaan
vraagt waarborgen van vorst voor individuele vrijheid; een sfeer vrij van
overheidsingrijpen.
- Unie van Utrecht (1579): eerste bepaling van enigszins grondrechtelijke grond;
uitoefening van godsdienst kon door de provincies geregeld worden.
- 17e eeuw: verder op gedachte van begrenzing van macht van overheid door
individuele rechten. Politieke macht wordt in de door politieke filosofen
veronderstelde natuurtoestand door rationeel handelende individuen overgedragen
aan de staat om hun traditionele rechten in de samenstelling veilig te stellen.
- Declaration of Rights (1776): codificatie van individuele vrijheden als grondwettelijke
rechten in Virginia.
- Franse Déclaration (26 aug. 1789): neemt constituerende vergadering in Frankrijk
aan.
- VS met Bill of Rights: zijn als Amendments aan de grondwet toegevoegd
Ook de eerste Nederlandse grondwet (Staatsregeling voor het Bataafsche Volk van 1798)
bevatte grondrechten.
Meningen over grondrechten verschillen per land en tijd. Ook kunnen formuleringen van wel
erkende grondrechten sterk uiteenlopen.
Bij grondrechten gaat het in beginsel om het niet-doen van de overheid. Burgers kunnen
aanspraak maken op deze rechten tegen de overheid.
Twee soorten:
- Klassieke grondrechten: primair gericht op overheidsonthouding
- Sociale grondrechten: om samenleving te bevorderen waarin burgers een
menswaardig bestaan kunnen opbouwen. Daarbij meestal geen sprake van
rechtstreeks door de burgers te handhaven aanspraken van burgers.
Dit onderscheid niet zo belangrijk. Er is geen scherpe scheiding maar nauwe samenhang
tussen de twee: Sociaal grondrecht kan toch zekere vrijheid tegenover overheidsingrijpen
garanderen. En klassiek grondrecht waarborgt niet alleen staatsvrije sfeer.
Daarom strekking niet uit klassiek of speciaal afleiden, maar per grondrecht per aspect
langsgaan wat de bedoeling is
De jurisprudentie uit het EHRM laat ons zien dat elk grondrecht uit het EVRM gepaard kan
gaan met positieve verplichtingen van de staat.
,Verdere indeling grondrechten:
- Gelijkheidsrechten: gerechtsnormen die discriminatie verbieden en recht geven op
gelijke behandeling. Ook rechten om zich te uiten, te verenigen en vrij te bewegen in
publieke ruimte.
- Privacyrechten: rechten die de persoonlijke sfeer beschermen en rechten die verkeer
van persoonsgegevens betreffen. Dus niet alleen de gegevens!
- Godsdienstvrijheid en vrijheid van levensovertuiging: is publiekelijk en
privaatrechtelijk. + vrijheid van onderwijs (art. 23 Gw): geheel eigen plaats met
financiële gelijkstelling van openbaar en bijzonder onderwijs.
- Rechtsplegingsrechten: recht op rechtsbijstand, toegang tot de rechter, recht op een
eerlijk proces, onafhankelijke onpartijdige instantie etc.
- Overige grondrechten: bescherming van eigendomsrecht en de ‘sociale’
grondrechten.
2. Hoe/waar worden grondrechten beschermd?
Systematiek van de Grondwet inzake grondrechten
Grondrechten vooraan in grondwet laten zien hoe belangrijk ze zijn. Toch is het niet gelukt
ze allemaal samen te plaatsen; art. 114 (doodstraf) staat pas in hoofdstuk 6. Ook andere
artikelen uit H6 hebben verwantschap met grondrechtsnormen.
Additionele artikelen: teksten opgenomen achter grondwettekst, inmiddels allemaal
geschrapt behalve additioneel art. IX inzake art. 16 Gw.
Waarom grondrechten in de Grondwet, naast verdragen?
Argumenten voor nationale grondrechtencatalogus:
- Grondwetsbepalingen over grondrechten kunnen op de specifiek nationale
verhouding toegesneden zijn en kunnen daarom meer waarborgen bevatten dan
verdragen, die voor allerlei landen met uiteenlopende rechtsstelsels moeten gelden.
- Nationale grondrechtencatalogus is betreft formulering en gelding volledig van
nationale instanties afhankelijk.
Argumenten tegen:
- Tegenwoordig bevat grondrechtencatalogus nauwelijks ruimere waarborgen dan de
verdragen, omdat zij uitgaat van groot vertrouwen in wetgever. Formele wetgever
heeft dus vrije hand, begrenzing van deze bevoegdheid ontbreekt in grondwet.
- Sommige grondwettelijke rechten zijn erg techniekafhankelijk geformuleerd.
Grondrechten in EVRM zijn door hun formulering juist minder afhankelijk van
bestaande technieken en daardoor beter bruikbaar in een tijd van snelle
technologische ontwikkelingen.
Internationale regeling van grondrechten
Na WOII de mening dat grondrechten meer was dan burgers in staat stellen een
menswaardig bestaan te leiden. Ieder land moest grondrechten handhaven tegen dictatuur
en uiteindelijk oorlog.
VN (1945): kreeg afdeling voor rechten van de mens.
- 1948: Algemene Vergadering nam Universele verklaring van de rechten van de mens
aan. Hierin zijn klassieke en sociale grondrechten geformuleerd.
, - De verklaring is niet juridisch bindend. Ze heeft politiek belang maar speelt ook een
rol bij de interpretatie van grondrechtelijke bepalingen in verdragen en grondwetten
door de rechter.
In Raad van Europa kwam Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens
en de fundamentele vrijheden (EVRM) tot stand.
Men wenste juridische binding, daarom bleef inhoud beperkt tot klassieke grondrechten.
Juridische betekenis EVRM:
- Bij verdrag wordt Europees Hof voor de Rechten van de Mens ingesteld. Lidstaten
kunnen hier klacht over andere lidstaat indienen wegens schending rechten. Ook
burgers die beweren slachtoffer te zijn kunnen een klacht indienen.
Klacht moet wel ontvankelijk zijn om te behandelen. Vereist:
o Klager heeft alle nationale rechtsmiddelen aangewend
o En Heeft binnen 6 maanden na nationale beslissing ingediend (art. 35 EVRM).
o Klager heeft significant nadeel geleden.
Einduitspraak is bindend voor staten die partij zijn. Comité van de Raad van Europa
ziet toe op uitvoering van uitspraken van Hof. Ze kunnen procedure beginnen tegen
een staat die weigert.
- Bepalingen die eenieder kunnen binden naar hun inhoud hebben verbindende kracht
na bekendmaking (Art 93 + 94 Gw). Men kan zich op deze bepalingen beroepen voor
Nederlandse rechter en zo nationale formele wetgeving opzijzetten.
Er zijn beperkingsmogelijkheden binnen het EVRM. Dat deze voorgeschreven moeten zijn
door de wet heeft hier andere betekenis; niet alleen wet in formele zin.
Voor deze beperkingsmogelijkheden veel ruimte voor overheden. Inmiddels heeft EHRM
uitvoerige jurisprudentie ontwikkeld voor de vraag welke beperkingen van grondrechten als
noodzakelijk in een democratische samenleving kunnen worden aangemerkt.
Essentieel voor de democratische samenleving: pluralisme, tolerantie en vrijheid van
politieke discussie.
Beperkingen moeten:
- Aan een dringende maatschappelijke behoefte beantwoorden;
- Evenredig zijn aan het nagestreefde legitieme doel;
- De aangevoerde gronden moeten relevant en toereikend zijn.
Art. 53 EVRM laat ruimte voor ruimere bescherming van grondrechten. Volgens HR ligt
bevoegdheid daarvan bij wetgever en niet bij rechter.
Europees Sociaal Handvest (1961): verdrag met sociale grondrechten.
Twee belangrijke verdragen van de VN:
- Internationaal verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten (IVBPR): bevat
klassieke grondrechten. Kent sterke paralellen met EVRM, maar geen internationaal
hof, wel individueel klachtrecht als deze erkend is. Comité voor de Rechten van de
Mens kan gezaghebbende ‘inzichten’ bekend maken, maar geen bindende uitspraken
doen. Verdrag vormt belangrijke aanvulling op EVRM en Gw omdat sommige
bepalingen geschikt zijn om door rechter ‘een ieder verbindend’ beschouwd te
worden.
, - Internationaal verdrag inzake economische, sociale en culturele rechten (IVESCR):
niet voor toepassing Nederlandse rechter, kent ook geen individueel of collectief
klachtrecht.
Andere belangrijke meer gespecialiseerde verdragen:
- VN-Conventie inzake de uitbanning van elke vorm van rassendiscriminatie (1966)
o *Individuele klacht mogelijk
- VN-Verdrag inzake de uitbanning van alle vormen van discriminatie van vrouwen
(1979)
o *Individuele klacht mogelijk
- Het verdrag tegen foltering en andere wrede, onmenselijke of onterende
behandeling of bestraffing (1984)
o *Individuele klacht mogelijk
- VN-verdrag inzake de rechten van het kind (1989)
- VN-verdrag inzake de rechten van personen met een handicap (2006)
Grondrechten in betekenis van aan ieder mens toekomende fundamentele rechten waren in
de oorspronkelijke EU-verdragen (EGKS, EEG en Euratomverdrag) niet te vinden. De
opstellers dachten dat inbreuk op de grondrechten onwaarschijnlijk was omdat de
gemeenschappen alleen op beperkte economische terreinen werkzaam waren.
In Duitsland en Italië werd daardoor nationale grondrechtenbescherming opzijgezet door
Europees recht, was dit wel aanvaardbaar?
Reactie Hof van Justitie: ontwikkelde eigen grondrechtenbescherming gebaseerd op tradities
van lidstaten en EVRM.
Primaire Europese recht (de verdragen) werd niet getoetst aan die communautaire
grondrechten. Maar, ten aanzien van secundaire recht (handelingen van instellingen) is deze
toetsing al jarenlang vaste jurisprudentie.
Vanaf 1986 onder invloed hiervan ook in verdragen verwijzingen naar grondrechten.
Europese Unie is nog niet toegetreden tot EVRM, tegen hun besluiten kan dus geen klacht
worden ingediend in Straatsburg.
Sinds inwerkingtreding Verdrag van Lissabon heeft het Handvest van de grondrechten van
de Europese Unie bindende status. Het Handvest bestond al langer, maar was vrijblijvend.
Het handvest bevat een uitgebreide grondrechtencatalogus. Het bevat ook rechten die in
andere grondrechtendocumenten nog niet voorkomen. (Vb recht op vrijheid van
ondernemerschap).
- De grondrechten uit het handvest zijn alleen van toepassing als lidstaten handelen
binnen het toepassingsgebied (werkingssfeer) van het Unierecht.
- De bepalingen van het handvest mogen niet worden uitgelegd als ze een beperking
vormen op de grondrechten die worden erkend door het internationale recht (EVRM)
en de grondwetten van de lidstaten.
- Handvest mag wel vergaande grondrechtenbescherming bieden.
Sinds de verbindende status van het Handvest is de grondrechtenjurisprudentie van zowel
Hof van Justitie als dat van EHRM veel meer rekenschap gaan geven van de mogelijke
betekenis van de daarin opgenomen grondrechten.
1. Welke kenmerken hebben grondrechten en welke soorten zijn er?
Grondrechten: rechten van fundamentele aard die aan ieder mens toekomen. Ze zijn nodig
om een menswaardig bestaan te kunnen genieten, en kunnen worden gekenmerkt als de
uitdrukking van kernwaarden als menselijke waardigheid, autonomie, vrijheid, gelijkheid,
integriteit, democratie en rechtvaardigheid.
De ontwikkeling van grondrechten ging samen met de strijd over grenzen van macht en over
aanspraken die individuen hebben op bescherming van hun belangen.
Ontwikkelingen hiervan:
- Middeleeuwen: ieders maatschappelijke plaats was door de geestelijke wereld
bepaald. Bestuur gedroeg zich net als individu naar de godsdienst. Belangen van
individu en gemeenschap waren identiek.
- Renaissance: opkomst zelfstandige burgerij waardoor individuele geweten opkwam.
Zo ontstond de mogelijkheid van conflict tussen overheid en onderdaan. Onderdaan
vraagt waarborgen van vorst voor individuele vrijheid; een sfeer vrij van
overheidsingrijpen.
- Unie van Utrecht (1579): eerste bepaling van enigszins grondrechtelijke grond;
uitoefening van godsdienst kon door de provincies geregeld worden.
- 17e eeuw: verder op gedachte van begrenzing van macht van overheid door
individuele rechten. Politieke macht wordt in de door politieke filosofen
veronderstelde natuurtoestand door rationeel handelende individuen overgedragen
aan de staat om hun traditionele rechten in de samenstelling veilig te stellen.
- Declaration of Rights (1776): codificatie van individuele vrijheden als grondwettelijke
rechten in Virginia.
- Franse Déclaration (26 aug. 1789): neemt constituerende vergadering in Frankrijk
aan.
- VS met Bill of Rights: zijn als Amendments aan de grondwet toegevoegd
Ook de eerste Nederlandse grondwet (Staatsregeling voor het Bataafsche Volk van 1798)
bevatte grondrechten.
Meningen over grondrechten verschillen per land en tijd. Ook kunnen formuleringen van wel
erkende grondrechten sterk uiteenlopen.
Bij grondrechten gaat het in beginsel om het niet-doen van de overheid. Burgers kunnen
aanspraak maken op deze rechten tegen de overheid.
Twee soorten:
- Klassieke grondrechten: primair gericht op overheidsonthouding
- Sociale grondrechten: om samenleving te bevorderen waarin burgers een
menswaardig bestaan kunnen opbouwen. Daarbij meestal geen sprake van
rechtstreeks door de burgers te handhaven aanspraken van burgers.
Dit onderscheid niet zo belangrijk. Er is geen scherpe scheiding maar nauwe samenhang
tussen de twee: Sociaal grondrecht kan toch zekere vrijheid tegenover overheidsingrijpen
garanderen. En klassiek grondrecht waarborgt niet alleen staatsvrije sfeer.
Daarom strekking niet uit klassiek of speciaal afleiden, maar per grondrecht per aspect
langsgaan wat de bedoeling is
De jurisprudentie uit het EHRM laat ons zien dat elk grondrecht uit het EVRM gepaard kan
gaan met positieve verplichtingen van de staat.
,Verdere indeling grondrechten:
- Gelijkheidsrechten: gerechtsnormen die discriminatie verbieden en recht geven op
gelijke behandeling. Ook rechten om zich te uiten, te verenigen en vrij te bewegen in
publieke ruimte.
- Privacyrechten: rechten die de persoonlijke sfeer beschermen en rechten die verkeer
van persoonsgegevens betreffen. Dus niet alleen de gegevens!
- Godsdienstvrijheid en vrijheid van levensovertuiging: is publiekelijk en
privaatrechtelijk. + vrijheid van onderwijs (art. 23 Gw): geheel eigen plaats met
financiële gelijkstelling van openbaar en bijzonder onderwijs.
- Rechtsplegingsrechten: recht op rechtsbijstand, toegang tot de rechter, recht op een
eerlijk proces, onafhankelijke onpartijdige instantie etc.
- Overige grondrechten: bescherming van eigendomsrecht en de ‘sociale’
grondrechten.
2. Hoe/waar worden grondrechten beschermd?
Systematiek van de Grondwet inzake grondrechten
Grondrechten vooraan in grondwet laten zien hoe belangrijk ze zijn. Toch is het niet gelukt
ze allemaal samen te plaatsen; art. 114 (doodstraf) staat pas in hoofdstuk 6. Ook andere
artikelen uit H6 hebben verwantschap met grondrechtsnormen.
Additionele artikelen: teksten opgenomen achter grondwettekst, inmiddels allemaal
geschrapt behalve additioneel art. IX inzake art. 16 Gw.
Waarom grondrechten in de Grondwet, naast verdragen?
Argumenten voor nationale grondrechtencatalogus:
- Grondwetsbepalingen over grondrechten kunnen op de specifiek nationale
verhouding toegesneden zijn en kunnen daarom meer waarborgen bevatten dan
verdragen, die voor allerlei landen met uiteenlopende rechtsstelsels moeten gelden.
- Nationale grondrechtencatalogus is betreft formulering en gelding volledig van
nationale instanties afhankelijk.
Argumenten tegen:
- Tegenwoordig bevat grondrechtencatalogus nauwelijks ruimere waarborgen dan de
verdragen, omdat zij uitgaat van groot vertrouwen in wetgever. Formele wetgever
heeft dus vrije hand, begrenzing van deze bevoegdheid ontbreekt in grondwet.
- Sommige grondwettelijke rechten zijn erg techniekafhankelijk geformuleerd.
Grondrechten in EVRM zijn door hun formulering juist minder afhankelijk van
bestaande technieken en daardoor beter bruikbaar in een tijd van snelle
technologische ontwikkelingen.
Internationale regeling van grondrechten
Na WOII de mening dat grondrechten meer was dan burgers in staat stellen een
menswaardig bestaan te leiden. Ieder land moest grondrechten handhaven tegen dictatuur
en uiteindelijk oorlog.
VN (1945): kreeg afdeling voor rechten van de mens.
- 1948: Algemene Vergadering nam Universele verklaring van de rechten van de mens
aan. Hierin zijn klassieke en sociale grondrechten geformuleerd.
, - De verklaring is niet juridisch bindend. Ze heeft politiek belang maar speelt ook een
rol bij de interpretatie van grondrechtelijke bepalingen in verdragen en grondwetten
door de rechter.
In Raad van Europa kwam Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens
en de fundamentele vrijheden (EVRM) tot stand.
Men wenste juridische binding, daarom bleef inhoud beperkt tot klassieke grondrechten.
Juridische betekenis EVRM:
- Bij verdrag wordt Europees Hof voor de Rechten van de Mens ingesteld. Lidstaten
kunnen hier klacht over andere lidstaat indienen wegens schending rechten. Ook
burgers die beweren slachtoffer te zijn kunnen een klacht indienen.
Klacht moet wel ontvankelijk zijn om te behandelen. Vereist:
o Klager heeft alle nationale rechtsmiddelen aangewend
o En Heeft binnen 6 maanden na nationale beslissing ingediend (art. 35 EVRM).
o Klager heeft significant nadeel geleden.
Einduitspraak is bindend voor staten die partij zijn. Comité van de Raad van Europa
ziet toe op uitvoering van uitspraken van Hof. Ze kunnen procedure beginnen tegen
een staat die weigert.
- Bepalingen die eenieder kunnen binden naar hun inhoud hebben verbindende kracht
na bekendmaking (Art 93 + 94 Gw). Men kan zich op deze bepalingen beroepen voor
Nederlandse rechter en zo nationale formele wetgeving opzijzetten.
Er zijn beperkingsmogelijkheden binnen het EVRM. Dat deze voorgeschreven moeten zijn
door de wet heeft hier andere betekenis; niet alleen wet in formele zin.
Voor deze beperkingsmogelijkheden veel ruimte voor overheden. Inmiddels heeft EHRM
uitvoerige jurisprudentie ontwikkeld voor de vraag welke beperkingen van grondrechten als
noodzakelijk in een democratische samenleving kunnen worden aangemerkt.
Essentieel voor de democratische samenleving: pluralisme, tolerantie en vrijheid van
politieke discussie.
Beperkingen moeten:
- Aan een dringende maatschappelijke behoefte beantwoorden;
- Evenredig zijn aan het nagestreefde legitieme doel;
- De aangevoerde gronden moeten relevant en toereikend zijn.
Art. 53 EVRM laat ruimte voor ruimere bescherming van grondrechten. Volgens HR ligt
bevoegdheid daarvan bij wetgever en niet bij rechter.
Europees Sociaal Handvest (1961): verdrag met sociale grondrechten.
Twee belangrijke verdragen van de VN:
- Internationaal verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten (IVBPR): bevat
klassieke grondrechten. Kent sterke paralellen met EVRM, maar geen internationaal
hof, wel individueel klachtrecht als deze erkend is. Comité voor de Rechten van de
Mens kan gezaghebbende ‘inzichten’ bekend maken, maar geen bindende uitspraken
doen. Verdrag vormt belangrijke aanvulling op EVRM en Gw omdat sommige
bepalingen geschikt zijn om door rechter ‘een ieder verbindend’ beschouwd te
worden.
, - Internationaal verdrag inzake economische, sociale en culturele rechten (IVESCR):
niet voor toepassing Nederlandse rechter, kent ook geen individueel of collectief
klachtrecht.
Andere belangrijke meer gespecialiseerde verdragen:
- VN-Conventie inzake de uitbanning van elke vorm van rassendiscriminatie (1966)
o *Individuele klacht mogelijk
- VN-Verdrag inzake de uitbanning van alle vormen van discriminatie van vrouwen
(1979)
o *Individuele klacht mogelijk
- Het verdrag tegen foltering en andere wrede, onmenselijke of onterende
behandeling of bestraffing (1984)
o *Individuele klacht mogelijk
- VN-verdrag inzake de rechten van het kind (1989)
- VN-verdrag inzake de rechten van personen met een handicap (2006)
Grondrechten in betekenis van aan ieder mens toekomende fundamentele rechten waren in
de oorspronkelijke EU-verdragen (EGKS, EEG en Euratomverdrag) niet te vinden. De
opstellers dachten dat inbreuk op de grondrechten onwaarschijnlijk was omdat de
gemeenschappen alleen op beperkte economische terreinen werkzaam waren.
In Duitsland en Italië werd daardoor nationale grondrechtenbescherming opzijgezet door
Europees recht, was dit wel aanvaardbaar?
Reactie Hof van Justitie: ontwikkelde eigen grondrechtenbescherming gebaseerd op tradities
van lidstaten en EVRM.
Primaire Europese recht (de verdragen) werd niet getoetst aan die communautaire
grondrechten. Maar, ten aanzien van secundaire recht (handelingen van instellingen) is deze
toetsing al jarenlang vaste jurisprudentie.
Vanaf 1986 onder invloed hiervan ook in verdragen verwijzingen naar grondrechten.
Europese Unie is nog niet toegetreden tot EVRM, tegen hun besluiten kan dus geen klacht
worden ingediend in Straatsburg.
Sinds inwerkingtreding Verdrag van Lissabon heeft het Handvest van de grondrechten van
de Europese Unie bindende status. Het Handvest bestond al langer, maar was vrijblijvend.
Het handvest bevat een uitgebreide grondrechtencatalogus. Het bevat ook rechten die in
andere grondrechtendocumenten nog niet voorkomen. (Vb recht op vrijheid van
ondernemerschap).
- De grondrechten uit het handvest zijn alleen van toepassing als lidstaten handelen
binnen het toepassingsgebied (werkingssfeer) van het Unierecht.
- De bepalingen van het handvest mogen niet worden uitgelegd als ze een beperking
vormen op de grondrechten die worden erkend door het internationale recht (EVRM)
en de grondwetten van de lidstaten.
- Handvest mag wel vergaande grondrechtenbescherming bieden.
Sinds de verbindende status van het Handvest is de grondrechtenjurisprudentie van zowel
Hof van Justitie als dat van EHRM veel meer rekenschap gaan geven van de mogelijke
betekenis van de daarin opgenomen grondrechten.
