Criminologie
1
,Inhoudsopgave
H6 – Criminaliteit, situationele factoren en de publieke ruimte ............................................................ 3
H1 – Inleiding......................................................................................................................................... 10
H2 – Aard en omvang van criminaliteit ................................................................................................. 13
H3 – Spanningstheorieën, strain en cultuur.......................................................................................... 17
H4 – Sociologische criminologie ............................................................................................................ 22
H5 – Biosociale en psychologische criminologie ................................................................................... 25
H7 – Kritische en hedendaagse stromingen in de criminologie ............................................................ 28
De theorieën op een rij ......................................................................................................................... 32
Extra’s .................................................................................................................................................... 35
2
,H6 – Criminaliteit, situationele factoren en de publieke ruimte
• In de jaren ’70 veranderde de focus van de criminologie. Er was een breuk waar te
nemen in het grootste deel van de gangbare theorieën, die criminaliteit verklaarden
vanuit persoonlijke of sociale omstandigheden en onaangepastheid van sociale
minderheden.
• Criminaliteit wordt als normaals gezien en als een gevolg van het ontbreken van
adequaat toezicht. Eén van de gevolgen van het ontbreken van een dergelijke visie is
dat de aandacht verschuift van de delinquent en hoe deze behandeld of
geresocialiseerd moet worden, naar de misdaad en hoe deze kan worden voorkomen.
In een dergelijke visie heeft een sociale benadering geen prioriteit; boven alles moeten
de burgers worden beschermd.
• Waar de klassieke school zich vanuit dit uitgangspunt vooral concentreerde op het
(politieke) systeem van berechting en bestraffing, kiest de rationale keuzetheorie
voor een meer economische benadering bij het doorgronden van de oorzaken van
criminaliteit. Economen staan aan de basis en gaan uit van een kosten-batenanalyse
die bepaalt of iemand over zal gaan tot het plegen van criminaliteit. Becker stelde dat
misdaden worden gepleegd als de verwachte baten de verwachte kosten overtreffen.
• Het meeste onderzoek op het gebied van de rationele keuzetheorie erkent dat het
besluit om tot criminaliteit over te gaan niet in een vacuüm optreedt. Tsebelis toont de
gebreken in deze aanpak aan met een vergelijking tussen twee besluiten:
1. Het besluit om thuis te blijven; en
2. Het besluit om naar buiten te gaan.
• De speltheorie erkent de interactieve dynamiek van besluitvorming en biedt daarmee
een belangrijke aanvulling voor het verklaren van criminaliteit met de rationele
keuzebenadering. De speltheoriemodellen gaan ervan uit dat mensen strategisch
handelen in hun interacties. Ook gaat het ervan uit dat vertegenwoordigers van de
overheid rationeel te werk gaan, zichtbare voorkeuren hebben en kennis hebben van de
karakteristieken van de interactie waarbij beide partijen betrokken zijn.
• Clarke en Cornish hebben een belangrijke verdieping en nuancering aan de rationele
keuzetheorie gegeven. Zij stelden dat het overgaan tot crimineel gedrag niet een
simpele enkelvoudige keuze is, maar dat een opeenvolgende reeks van keuzes
gemaakt moet worden, die het individu met zich meebrengt in de specifieke situatie.
Clarke en Cornish hebben hun rationele keuzeperspectief in zes punten samengevat:
1. Plegen van delinquent gedrag is een doelgerichte handeling (voordeel
behalen);
2. Plegers proberen de beste beslissing te nemen (op basis van risico’s en
onzekerheden);
3. Het besluitvormingsproces van daders varieert aanzienlijk (soorten
criminaliteit);
4. Besluit om zich in te laten met bepaalde soorten criminaliteit (‘betrokkenheid’-
besluit) verschilt van besluit om over te gaan op criminaliteit (‘gebeurtenis’-
besluit).
5. Betrokkenheidsbesluiten kennen drie stappen: 1) initiatie, 2) gewenning en 3)
beëindiging.
6. Gebeurtenisbesluiten kent een volgorde van keuzes die tot crimineel gedrag
leiden.
3
, • ‘De gelegenheid maakt de dief’. In de criminologie is deze volkswijsheid theoretisch
verwoord door onder andere Felson in de gelegenheidstheorie. Hierbij wordt de
omvang van criminaliteit bepaald door drie factoren:
1. Aantallen potentiële daders;
2. Aantallen aantrekkelijke doelwitten; en
3. Mate van toezicht op en de bescherming van deze doelwitten.
• De gelegenheidstheorie is lastig te onderscheiden van de routine activity theory, die
werd ontwikkeld door Felson en Cohen. De theorie werd ontwikkeld om een
verklaring te bieden voor steeds stijgende criminaliteitscijfers na de Tweede
Wereldoorlog. Volgens hen kwam dat door de toegenomen welvaart, gepaard gaande
met een relatieve afname van toezicht. De routine activity theory stelt dat de aandacht
gevestigd moet worden op de situatie in plaats van op de dader. Volgens Felson en
Cohen beïnvloeden structurele wijzigingen in routinematige patronen criminaliteit als
de drie elementen van criminaliteit samenkomen in ruimte en tijd:
1. Gemotiveerde daders;
2. Geschikte ‘targets’; en
3. De afwezigheid van adequaat toezicht.
• Felson noemt dit proces de chemie van criminaliteit. De toename van de criminaliteit
is volgens hem te verklaren door een belangrijke verandering in routinematige
activiteiten van de bevolking.
• Later ontwikkelden Felson en Clarke hun meer uitgesproken gelegenheidstheorie
(opportunity theory), die op één enkel principe was gebaseerd: ‘verleidelijke en
gemakkelijke gelegenheden om criminaliteit te plegen, zetten mensen aan om dit ook
daadwerkelijk te doen’. Gelegenheid is volgens Clarke een belangrijke oorzaak van
elke vorm van misdaad, zelfs een misdrijf als moord, waarvan meestal wordt gedacht
dat het wordt gedreven door sterke persoonlijke motivatie. Felson en Clarke hebben
hun gelegenheidstheorie in tien punten samengevat:
1. Gelegenheid speelt een rol in het veroorzaken van allerlei vormen van
criminaliteit;
2. Gelegenheden voor criminaliteit zijn specifiek;
3. Gelegenheden voor criminaliteit zijn gebonden aan tijd en ruimte;
4. Gelegenheden voor criminaliteit zijn afhankelijk van alledaagse activiteiten;
5. Een specifiek delict creëert gelegenheden voor andere delicten.
6. Specifieke goederen bieden verleidelijke gelegenheden voor criminaliteit;
7. Sociale en technologische ontwikkelingen bieden nieuwe mogelijkheden voor
criminaliteit;
8. Gelegenheid voor het plegen van criminaliteit kan worden verminderd;
9. Verminderen van gelegenheden voor het plegen van criminaliteit leidt niet tot
het verplaatsingseffect; en
10. Gerichte gelegenheidsvermindering kan leiden tot een grotere
criminaliteitsafname.
• Clarke stelt dat de traditionele criminologie zichzelf heeft gedefinieerd als vooral
geïnteresseerd in het verklaren en begrijpen van criminaliteit. Clarke stelt voor dat het
object van de criminologie verandert en dat niet langer de oorzaken van criminaliteit
worden bestudeerd, maar veeleer de wijze waarop criminaliteit wordt gepleegd en hoe
het kan worden voorkomen. De nieuwe stroming breidt de preventieve maatregelen
ook uit naar de maatregelen om de ontdekking van delinquenten te bevorderen en tot
de (preventieve) aanhoudingsfase. Anticiperend op verwachte tegenstand uit het veld
van de criminologie tegen een te eenzijdige benadering, wordt de nieuwe benadering
crime science genoemd.
4
1
,Inhoudsopgave
H6 – Criminaliteit, situationele factoren en de publieke ruimte ............................................................ 3
H1 – Inleiding......................................................................................................................................... 10
H2 – Aard en omvang van criminaliteit ................................................................................................. 13
H3 – Spanningstheorieën, strain en cultuur.......................................................................................... 17
H4 – Sociologische criminologie ............................................................................................................ 22
H5 – Biosociale en psychologische criminologie ................................................................................... 25
H7 – Kritische en hedendaagse stromingen in de criminologie ............................................................ 28
De theorieën op een rij ......................................................................................................................... 32
Extra’s .................................................................................................................................................... 35
2
,H6 – Criminaliteit, situationele factoren en de publieke ruimte
• In de jaren ’70 veranderde de focus van de criminologie. Er was een breuk waar te
nemen in het grootste deel van de gangbare theorieën, die criminaliteit verklaarden
vanuit persoonlijke of sociale omstandigheden en onaangepastheid van sociale
minderheden.
• Criminaliteit wordt als normaals gezien en als een gevolg van het ontbreken van
adequaat toezicht. Eén van de gevolgen van het ontbreken van een dergelijke visie is
dat de aandacht verschuift van de delinquent en hoe deze behandeld of
geresocialiseerd moet worden, naar de misdaad en hoe deze kan worden voorkomen.
In een dergelijke visie heeft een sociale benadering geen prioriteit; boven alles moeten
de burgers worden beschermd.
• Waar de klassieke school zich vanuit dit uitgangspunt vooral concentreerde op het
(politieke) systeem van berechting en bestraffing, kiest de rationale keuzetheorie
voor een meer economische benadering bij het doorgronden van de oorzaken van
criminaliteit. Economen staan aan de basis en gaan uit van een kosten-batenanalyse
die bepaalt of iemand over zal gaan tot het plegen van criminaliteit. Becker stelde dat
misdaden worden gepleegd als de verwachte baten de verwachte kosten overtreffen.
• Het meeste onderzoek op het gebied van de rationele keuzetheorie erkent dat het
besluit om tot criminaliteit over te gaan niet in een vacuüm optreedt. Tsebelis toont de
gebreken in deze aanpak aan met een vergelijking tussen twee besluiten:
1. Het besluit om thuis te blijven; en
2. Het besluit om naar buiten te gaan.
• De speltheorie erkent de interactieve dynamiek van besluitvorming en biedt daarmee
een belangrijke aanvulling voor het verklaren van criminaliteit met de rationele
keuzebenadering. De speltheoriemodellen gaan ervan uit dat mensen strategisch
handelen in hun interacties. Ook gaat het ervan uit dat vertegenwoordigers van de
overheid rationeel te werk gaan, zichtbare voorkeuren hebben en kennis hebben van de
karakteristieken van de interactie waarbij beide partijen betrokken zijn.
• Clarke en Cornish hebben een belangrijke verdieping en nuancering aan de rationele
keuzetheorie gegeven. Zij stelden dat het overgaan tot crimineel gedrag niet een
simpele enkelvoudige keuze is, maar dat een opeenvolgende reeks van keuzes
gemaakt moet worden, die het individu met zich meebrengt in de specifieke situatie.
Clarke en Cornish hebben hun rationele keuzeperspectief in zes punten samengevat:
1. Plegen van delinquent gedrag is een doelgerichte handeling (voordeel
behalen);
2. Plegers proberen de beste beslissing te nemen (op basis van risico’s en
onzekerheden);
3. Het besluitvormingsproces van daders varieert aanzienlijk (soorten
criminaliteit);
4. Besluit om zich in te laten met bepaalde soorten criminaliteit (‘betrokkenheid’-
besluit) verschilt van besluit om over te gaan op criminaliteit (‘gebeurtenis’-
besluit).
5. Betrokkenheidsbesluiten kennen drie stappen: 1) initiatie, 2) gewenning en 3)
beëindiging.
6. Gebeurtenisbesluiten kent een volgorde van keuzes die tot crimineel gedrag
leiden.
3
, • ‘De gelegenheid maakt de dief’. In de criminologie is deze volkswijsheid theoretisch
verwoord door onder andere Felson in de gelegenheidstheorie. Hierbij wordt de
omvang van criminaliteit bepaald door drie factoren:
1. Aantallen potentiële daders;
2. Aantallen aantrekkelijke doelwitten; en
3. Mate van toezicht op en de bescherming van deze doelwitten.
• De gelegenheidstheorie is lastig te onderscheiden van de routine activity theory, die
werd ontwikkeld door Felson en Cohen. De theorie werd ontwikkeld om een
verklaring te bieden voor steeds stijgende criminaliteitscijfers na de Tweede
Wereldoorlog. Volgens hen kwam dat door de toegenomen welvaart, gepaard gaande
met een relatieve afname van toezicht. De routine activity theory stelt dat de aandacht
gevestigd moet worden op de situatie in plaats van op de dader. Volgens Felson en
Cohen beïnvloeden structurele wijzigingen in routinematige patronen criminaliteit als
de drie elementen van criminaliteit samenkomen in ruimte en tijd:
1. Gemotiveerde daders;
2. Geschikte ‘targets’; en
3. De afwezigheid van adequaat toezicht.
• Felson noemt dit proces de chemie van criminaliteit. De toename van de criminaliteit
is volgens hem te verklaren door een belangrijke verandering in routinematige
activiteiten van de bevolking.
• Later ontwikkelden Felson en Clarke hun meer uitgesproken gelegenheidstheorie
(opportunity theory), die op één enkel principe was gebaseerd: ‘verleidelijke en
gemakkelijke gelegenheden om criminaliteit te plegen, zetten mensen aan om dit ook
daadwerkelijk te doen’. Gelegenheid is volgens Clarke een belangrijke oorzaak van
elke vorm van misdaad, zelfs een misdrijf als moord, waarvan meestal wordt gedacht
dat het wordt gedreven door sterke persoonlijke motivatie. Felson en Clarke hebben
hun gelegenheidstheorie in tien punten samengevat:
1. Gelegenheid speelt een rol in het veroorzaken van allerlei vormen van
criminaliteit;
2. Gelegenheden voor criminaliteit zijn specifiek;
3. Gelegenheden voor criminaliteit zijn gebonden aan tijd en ruimte;
4. Gelegenheden voor criminaliteit zijn afhankelijk van alledaagse activiteiten;
5. Een specifiek delict creëert gelegenheden voor andere delicten.
6. Specifieke goederen bieden verleidelijke gelegenheden voor criminaliteit;
7. Sociale en technologische ontwikkelingen bieden nieuwe mogelijkheden voor
criminaliteit;
8. Gelegenheid voor het plegen van criminaliteit kan worden verminderd;
9. Verminderen van gelegenheden voor het plegen van criminaliteit leidt niet tot
het verplaatsingseffect; en
10. Gerichte gelegenheidsvermindering kan leiden tot een grotere
criminaliteitsafname.
• Clarke stelt dat de traditionele criminologie zichzelf heeft gedefinieerd als vooral
geïnteresseerd in het verklaren en begrijpen van criminaliteit. Clarke stelt voor dat het
object van de criminologie verandert en dat niet langer de oorzaken van criminaliteit
worden bestudeerd, maar veeleer de wijze waarop criminaliteit wordt gepleegd en hoe
het kan worden voorkomen. De nieuwe stroming breidt de preventieve maatregelen
ook uit naar de maatregelen om de ontdekking van delinquenten te bevorderen en tot
de (preventieve) aanhoudingsfase. Anticiperend op verwachte tegenstand uit het veld
van de criminologie tegen een te eenzijdige benadering, wordt de nieuwe benadering
crime science genoemd.
4
