Atlas van de Nederlandse taal (Editie Nederland)
H55: Van Nederlands ‘in de marge’ tot Nederlands 2.0
Tien mijlpalen voor het Nederlands
760 Het eerste Nederlandse zinnetje
‘Maltho thi afrio lito’ -> ‘Ik zeg je: ik maak je vrij, horige’. Betekenis dat als een heer deze zin
uitsprak naar zijn onderdaan, dat deze dan een vrij man was. Staat beschreven in een afschrift van de
oudste West-Germaanse wetstekst (beschreven regels) -> Lex Salica uit 510 geschreven in het Latijn,
vermoedelijk gekopieerd uit oudere mondelinge Frankische overlevering. Misschien daarom zelfs uit de
vijfde eeuw.
1260 Een sluwe Middelnederlandse vos
‘Vanden vos Reynaerde’ geschreven door Willem in omgeving van Gent rond 1260. Spannend
verhaal over tegendraadse Reinaert, een vos, wordt als beste verhaal uit de Middelnederlandse
literatuur beschouwd.
1585 De taalscheiding tussen noord en zuid
Slag bij Heiligerlee op 23 mei in 1568 kwamen de Lage Landen in opstand tegen het Spaanse
regime en het schrikbewind van Alva. In 1648 eindigde de Tachtigjarige Oorlog / Nederlandse Opstand.
Scheiding van Noord en Zuid was definitief op 17 augustus 1585 toen de Spanjaarden Antwerpen
veroverden. 1581 ‘Plakkaat van Verlatinghe’ -> noordelijke provincies erkenden de Spaanse koning niet
meer als heerser. 1588 in het noorden de calvinistische Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden
opgericht. Standaardtaal wordt in de hogere lagen van Holland vastgelegd. Zuidelijke Nederlanden blijft
onder gezag van katholieke landvoogd door de Spaanse koning vastgesteld.
1637 De bijbel als nationaal symbool
De protestantste Bijbelvertaling ‘Biblia, dat is de gantische H. Schrifture’ gepubliceerd in Leiden.
Statenvertaling/Statenbijbel gefinancierd door de Staten-Generaal. Vanaf 1796, na de scheiding van
Kerk en Staat, kon de Bijbeltekst worden gemoderniseerd zonder overheidsbemoeienis.
1804-1805 Overheidsbemoeienis met spelling en grammatica
1795 Bataafse Republiek uitgeroepen, Fransen waren Nederland binnengevallen. Tijdens een
vergadering kwam aan het licht dat niet in alle volksvertegenwoordigers het Standaardnederlands
spraken. Zo ontstond in 1804 ‘Verhandeling over de Nederduitsche speling’, in 1805 ‘Woordenboek voor
de Nederduitsche spelling’ door Matthias Siegenbeek en ‘Nederduitsche Spraakkunst’ door P. Weiland.
De overheid heeft tegenwoordig geen gezag meer over grammatica, zinsbouw, woordenschat of
uitspraak, wel over de bij wet voorgeschreven spellingsregels.
, 1864 Eenheid in de woordenschat
In 1830 België en Nederland gescheiden, contacten Nederland en Vlaanderen verbroken. Wilden
een historisch woordenboek maken dat streefde naar ‘eenheid van taal in Noord en Zuid’. In 1864
eerste druk verschenen van ‘Woordenboeken der Nederlandsche Taal’ door Matthias de Vries en L.A. te
Winkel. Laatste deel verschenen in 1998. De laatste drie delen in 2001 met aanvullingen op eerdere
delen.
1900 Iedereen naar school!
Verplichting alle kinderen van 7 tot 12 jaar naar school. Leren lezen en schrijven volgens officiële
spellingsregels, hierdoor Standaardnederlands verder verbreid over de bevolking.
1996 Emancipatie van de streektalen
Op dialecten en streektalen werd neergekeken, afgezonderd van het Fries dat in de 20 e eeuw een
taal werd. In 1996 veranderde het aanzien van bepaalde streektalen en minderheidstalen. Zeeuws,
Nederlands-Brabants en Bildts geen erkende status.
2003 Emancipatie van het Nederlands buiten Europa
In Suriname en op de Antillen (Aruba, Curaçao en Sint-Maarten) is Nederlands een officiële taal in
het onderwijs en bestuur. Surinaams-Nederlandse en Antilliaans-Nederlandse variëteiten ontstonden.
Surinaams-Nederlands sinds 2003 erkend als gelijkwaardig, lid van de Nederlandse Taalunie. Het Groene
Boekje nam in 2005 diverse Surinaams-Nederlandse woorden op, in 2015 het Antilliaans-Nederlands.
2005 Nederlands 2.0
1991 ontstaan van het internet, 2005 internet werd volwassen. Het Web zorgde voor
vernieuwingen in het taalgebruik, informeler en ontstaan van nieuwe verkorte vormen van woorden.
Taalvariatie neemt toe en bestaande variatie werd veel zichtbaarder. Door het veel meer in contact zijn
met meer variatie neemt de tolerantie toe.
H56: Zij braken een lans voor het Nederlands
Tien iconen voor het Nederlands
Hendrik van Veldeke Eind twaalfde eeuw
Nederlandstalige literatuurgeschiedenis gaat officieel van start, eerste volkstaalschrijver die we bij
naam kennen. Schrijft in zijn dialect het Limburgs, Nederlands en het Duits komen samen. Daarom ook
begin van de Duitstalige literatuur. Liefdesgedichten en ridderverhalen.
Hadewijchde ? – 1248
De eerste in Europa die visioenen beschrijft in de volkstaal, eerste die mystieke liefdesgedichten in
strofen in het Nederlands schrijft, de eerste Nederlandstalige auteur van wie het werk wordt
uitgegeven. 14 Visioenen, 45 Strofische gedichten en 31 Brieven.
H55: Van Nederlands ‘in de marge’ tot Nederlands 2.0
Tien mijlpalen voor het Nederlands
760 Het eerste Nederlandse zinnetje
‘Maltho thi afrio lito’ -> ‘Ik zeg je: ik maak je vrij, horige’. Betekenis dat als een heer deze zin
uitsprak naar zijn onderdaan, dat deze dan een vrij man was. Staat beschreven in een afschrift van de
oudste West-Germaanse wetstekst (beschreven regels) -> Lex Salica uit 510 geschreven in het Latijn,
vermoedelijk gekopieerd uit oudere mondelinge Frankische overlevering. Misschien daarom zelfs uit de
vijfde eeuw.
1260 Een sluwe Middelnederlandse vos
‘Vanden vos Reynaerde’ geschreven door Willem in omgeving van Gent rond 1260. Spannend
verhaal over tegendraadse Reinaert, een vos, wordt als beste verhaal uit de Middelnederlandse
literatuur beschouwd.
1585 De taalscheiding tussen noord en zuid
Slag bij Heiligerlee op 23 mei in 1568 kwamen de Lage Landen in opstand tegen het Spaanse
regime en het schrikbewind van Alva. In 1648 eindigde de Tachtigjarige Oorlog / Nederlandse Opstand.
Scheiding van Noord en Zuid was definitief op 17 augustus 1585 toen de Spanjaarden Antwerpen
veroverden. 1581 ‘Plakkaat van Verlatinghe’ -> noordelijke provincies erkenden de Spaanse koning niet
meer als heerser. 1588 in het noorden de calvinistische Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden
opgericht. Standaardtaal wordt in de hogere lagen van Holland vastgelegd. Zuidelijke Nederlanden blijft
onder gezag van katholieke landvoogd door de Spaanse koning vastgesteld.
1637 De bijbel als nationaal symbool
De protestantste Bijbelvertaling ‘Biblia, dat is de gantische H. Schrifture’ gepubliceerd in Leiden.
Statenvertaling/Statenbijbel gefinancierd door de Staten-Generaal. Vanaf 1796, na de scheiding van
Kerk en Staat, kon de Bijbeltekst worden gemoderniseerd zonder overheidsbemoeienis.
1804-1805 Overheidsbemoeienis met spelling en grammatica
1795 Bataafse Republiek uitgeroepen, Fransen waren Nederland binnengevallen. Tijdens een
vergadering kwam aan het licht dat niet in alle volksvertegenwoordigers het Standaardnederlands
spraken. Zo ontstond in 1804 ‘Verhandeling over de Nederduitsche speling’, in 1805 ‘Woordenboek voor
de Nederduitsche spelling’ door Matthias Siegenbeek en ‘Nederduitsche Spraakkunst’ door P. Weiland.
De overheid heeft tegenwoordig geen gezag meer over grammatica, zinsbouw, woordenschat of
uitspraak, wel over de bij wet voorgeschreven spellingsregels.
, 1864 Eenheid in de woordenschat
In 1830 België en Nederland gescheiden, contacten Nederland en Vlaanderen verbroken. Wilden
een historisch woordenboek maken dat streefde naar ‘eenheid van taal in Noord en Zuid’. In 1864
eerste druk verschenen van ‘Woordenboeken der Nederlandsche Taal’ door Matthias de Vries en L.A. te
Winkel. Laatste deel verschenen in 1998. De laatste drie delen in 2001 met aanvullingen op eerdere
delen.
1900 Iedereen naar school!
Verplichting alle kinderen van 7 tot 12 jaar naar school. Leren lezen en schrijven volgens officiële
spellingsregels, hierdoor Standaardnederlands verder verbreid over de bevolking.
1996 Emancipatie van de streektalen
Op dialecten en streektalen werd neergekeken, afgezonderd van het Fries dat in de 20 e eeuw een
taal werd. In 1996 veranderde het aanzien van bepaalde streektalen en minderheidstalen. Zeeuws,
Nederlands-Brabants en Bildts geen erkende status.
2003 Emancipatie van het Nederlands buiten Europa
In Suriname en op de Antillen (Aruba, Curaçao en Sint-Maarten) is Nederlands een officiële taal in
het onderwijs en bestuur. Surinaams-Nederlandse en Antilliaans-Nederlandse variëteiten ontstonden.
Surinaams-Nederlands sinds 2003 erkend als gelijkwaardig, lid van de Nederlandse Taalunie. Het Groene
Boekje nam in 2005 diverse Surinaams-Nederlandse woorden op, in 2015 het Antilliaans-Nederlands.
2005 Nederlands 2.0
1991 ontstaan van het internet, 2005 internet werd volwassen. Het Web zorgde voor
vernieuwingen in het taalgebruik, informeler en ontstaan van nieuwe verkorte vormen van woorden.
Taalvariatie neemt toe en bestaande variatie werd veel zichtbaarder. Door het veel meer in contact zijn
met meer variatie neemt de tolerantie toe.
H56: Zij braken een lans voor het Nederlands
Tien iconen voor het Nederlands
Hendrik van Veldeke Eind twaalfde eeuw
Nederlandstalige literatuurgeschiedenis gaat officieel van start, eerste volkstaalschrijver die we bij
naam kennen. Schrijft in zijn dialect het Limburgs, Nederlands en het Duits komen samen. Daarom ook
begin van de Duitstalige literatuur. Liefdesgedichten en ridderverhalen.
Hadewijchde ? – 1248
De eerste in Europa die visioenen beschrijft in de volkstaal, eerste die mystieke liefdesgedichten in
strofen in het Nederlands schrijft, de eerste Nederlandstalige auteur van wie het werk wordt
uitgegeven. 14 Visioenen, 45 Strofische gedichten en 31 Brieven.
