Leefklimaat in de klinische forensische zorg
Hoofdstuk 17 – De noodzaak van verhalen.
Verklaren en verstaan in de transculturele forensische psychiatrie
Een aanzienlijk deel van de patiënten in de forensische psychiatrie heeft een niet-Nederlandse
culturele achtergrond. In de behandeling is het op verschillende manieren van belang daar rekening
mee te houden. Het opbouwen van een goede werkrelatie verloopt in de meeste gevallen
gemakkelijker wanneer rekening wordt gehouden met de culturele achtergrond van de patiënt.
Aandacht hebben voor interculturalisatie is niet alleen ethisch verantwoord, het kan ook de
effectiviteit van de behandeling vergroten en de behandelduur verkorten.
Erklären (verklaren) & verstehen (verstaan, begrijpen) in de psychiatrie
De psychiatrie balanceert voortdurend tussen 2 werkwijzen. Als medici zijn psychiaters gewend om
een oorzakelijke verklaring van empirisch waarneembare feiten centraal te stellen (verklaren). Maar
dat is alleen niet voldoende. Bij alle patiënten is het niet alleen noodzakelijk om de pathologie te
verklaren, maar ook hun leven en lijden te verstaan. Daarvoor is het noodzakelijk de persoon als
geheel te beschouwen en de sociale context mee te wegen.
Het verhaal van de patiënt maakt, in meerdere of mindere mate, derhalve altijd onderdeel uit van
het psychiatrische perspectief.
Verklaren en verstaan van cultuur
Een goede hulpverlener bedient zich welhaast automatisch van beide perspectieven, verklaren en
verstaan. Beide perspectieven vereisen andere vaardigheden en een andere aanpak van de
hulpverlener. In praktijk lopen beide vaak door elkaar heen en laten de twee perspectieven zich
lastig scheiden.
Problematisch wordt het echter wanneer de procedures om te verklaren weinig onderzocht zijn bij
specifieke subgroepen, zoals etnische minderheden. Patiënten met een andere culturele
achtergrond hebben mogelijk andere opvattingen over zaken die in eerste instantie vanzelfsprekend
lijken te zijn. Hierdoor wordt het belang van het perspectief verstaan groter.
Valkuilen
Luisteren naar het verhaal van de patiënt is nodig om tot de kern van het probleem te komen. Bij
patiënten met een andere culturele achtergrond is dit in het bijzonder van belang. Wanneer er geen
aandacht aan wordt besteed, kunnen er snel misverstanden ontstaan.
VOORBEELD CASUS:
Mijn vader is oud. Hij is teruggegaan naar zijn geboorteland. Daar wil hij rustig leven en sterven. Hij
heeft hard gewerkt, mijn vader. Een leven lang. Ze hebben hem meer dan 40 jaar misbruikt in de
fabriek. Mijn vader is heel gelovig. Hij bidt 5 keer per dag en is 2 keer naar Mekka geweest. Hij
verdient het niet dat zijn oudste zoon in een homobar zou kunnen rondlopen. Dat bestaat gewoon
niet. Ik ben veroordeeld voor die steekpartij en dat accepteer ik ook. Maar ik blijf ontkennen dat ik in
die homobar was. Dat is mijn plicht. Ik zou mijn vader dood maken als ik zei dat ik er wel geweest
kan zijn. Hij zou sterven van schaamte. Dat weet ik zeker. Mijn zus denkt dat ook. Mijn vader is een
rechtvaardig mens. Ik wil dat ook zijn…
Uit bovenstaand voorbeeld is te zien dat de patiënt ontkent dat hij de plaats van delict was om zijn
familie te sparen. Dit kan worden geïnterpreteerd als weerstand tegen de behandeling. Dergelijke
misverstanden kunnen de behandeling aanzienlijk vertragen.
De oplossing lijkt even simpel als doeltreffend: beter luisteren en doorvragen.
In de praktijk is dit alleen minder eenvoudig dan het lijkt. Denkbeelden die hulpverleners (onbewust)
over cultuur hebben, zijn medebepalend voor het verloop van de communicatie.
Hoofdstuk 17 – De noodzaak van verhalen.
Verklaren en verstaan in de transculturele forensische psychiatrie
Een aanzienlijk deel van de patiënten in de forensische psychiatrie heeft een niet-Nederlandse
culturele achtergrond. In de behandeling is het op verschillende manieren van belang daar rekening
mee te houden. Het opbouwen van een goede werkrelatie verloopt in de meeste gevallen
gemakkelijker wanneer rekening wordt gehouden met de culturele achtergrond van de patiënt.
Aandacht hebben voor interculturalisatie is niet alleen ethisch verantwoord, het kan ook de
effectiviteit van de behandeling vergroten en de behandelduur verkorten.
Erklären (verklaren) & verstehen (verstaan, begrijpen) in de psychiatrie
De psychiatrie balanceert voortdurend tussen 2 werkwijzen. Als medici zijn psychiaters gewend om
een oorzakelijke verklaring van empirisch waarneembare feiten centraal te stellen (verklaren). Maar
dat is alleen niet voldoende. Bij alle patiënten is het niet alleen noodzakelijk om de pathologie te
verklaren, maar ook hun leven en lijden te verstaan. Daarvoor is het noodzakelijk de persoon als
geheel te beschouwen en de sociale context mee te wegen.
Het verhaal van de patiënt maakt, in meerdere of mindere mate, derhalve altijd onderdeel uit van
het psychiatrische perspectief.
Verklaren en verstaan van cultuur
Een goede hulpverlener bedient zich welhaast automatisch van beide perspectieven, verklaren en
verstaan. Beide perspectieven vereisen andere vaardigheden en een andere aanpak van de
hulpverlener. In praktijk lopen beide vaak door elkaar heen en laten de twee perspectieven zich
lastig scheiden.
Problematisch wordt het echter wanneer de procedures om te verklaren weinig onderzocht zijn bij
specifieke subgroepen, zoals etnische minderheden. Patiënten met een andere culturele
achtergrond hebben mogelijk andere opvattingen over zaken die in eerste instantie vanzelfsprekend
lijken te zijn. Hierdoor wordt het belang van het perspectief verstaan groter.
Valkuilen
Luisteren naar het verhaal van de patiënt is nodig om tot de kern van het probleem te komen. Bij
patiënten met een andere culturele achtergrond is dit in het bijzonder van belang. Wanneer er geen
aandacht aan wordt besteed, kunnen er snel misverstanden ontstaan.
VOORBEELD CASUS:
Mijn vader is oud. Hij is teruggegaan naar zijn geboorteland. Daar wil hij rustig leven en sterven. Hij
heeft hard gewerkt, mijn vader. Een leven lang. Ze hebben hem meer dan 40 jaar misbruikt in de
fabriek. Mijn vader is heel gelovig. Hij bidt 5 keer per dag en is 2 keer naar Mekka geweest. Hij
verdient het niet dat zijn oudste zoon in een homobar zou kunnen rondlopen. Dat bestaat gewoon
niet. Ik ben veroordeeld voor die steekpartij en dat accepteer ik ook. Maar ik blijf ontkennen dat ik in
die homobar was. Dat is mijn plicht. Ik zou mijn vader dood maken als ik zei dat ik er wel geweest
kan zijn. Hij zou sterven van schaamte. Dat weet ik zeker. Mijn zus denkt dat ook. Mijn vader is een
rechtvaardig mens. Ik wil dat ook zijn…
Uit bovenstaand voorbeeld is te zien dat de patiënt ontkent dat hij de plaats van delict was om zijn
familie te sparen. Dit kan worden geïnterpreteerd als weerstand tegen de behandeling. Dergelijke
misverstanden kunnen de behandeling aanzienlijk vertragen.
De oplossing lijkt even simpel als doeltreffend: beter luisteren en doorvragen.
In de praktijk is dit alleen minder eenvoudig dan het lijkt. Denkbeelden die hulpverleners (onbewust)
over cultuur hebben, zijn medebepalend voor het verloop van de communicatie.
