De illustratieve weg naar
burgerschap
Prentenboeken als bouwstenen voor burgerschapsontwikkeling
in de bovenbouw van het primair onderwijs
Nederlands essay
Iris de Back
Klas 1f
Studentennummer: 2219903
1
, Inleiding
Prentenboeken zijn een belangrijk onderdeel van het basisonderwijs. Ze voegen niet
alleen kleur toe aan de boekenplank, maar ze dienen ook als een hulpmiddel voor leren.
Vaak worden prentenboeken geassocieerd met de onderbouw. Maar wat veel mensen
niet weten, is dat prentenboeken ook essentieel kunnen zijn voor de bovenbouw. Naast
het feit dat prentenboeken bruikbaar zijn voor zowel educatie als de morele
ontwikkeling, biedt het ook de mogelijkheid om de burgerschapsontwikkeling te
bevorderen. En tegenwoordig is dat hard nodig. Zo blijkt dat één op de vijf Nederlandse
basisscholen tekortschieten in hun onderwijskwaliteit en het niveau van
burgerschapscompetenties daardoor daalt (Van den Brink & Schoolenberg, 2024). Toen
ik zelf stageliep in groep 8, merkte ik dit ook op. Er was geen methode voor
burgerschapsonderwijs en er werd ook los geen aandacht besteedt aan burgerschap. Het
gebruik van prentenboeken om burgerschap te onderwijzen zou in deze klas een goede
manier zijn om toch aandacht te besteden aan de burgerschapsontwikkeling van de
leerlingen. Dit essay onderzoekt daarom de rol van prentenboeken in het onderwijzen
van burgerschap in de bovenbouw van het basisonderwijs. De onderzoeksvraag hierbij
luidt: Hoe kunnen prentenboeken zodanig worden ingezet in de bovenbouw dat ze
meewerken aan de burgerschapsontwikkeling?
Wat houdt burgerschap in en hoe draagt het onderwijs
hieraan bij?
Onder burgerschap verstaan we de wijze waarop mensen deelnemen aan de
maatschappij en die helpen vormgeven (Waterman, 2021). Burgerschap omvat vier
componenten: kennis, vaardigheden, houdingen en reflectie (Ten Heggeler, de Kort, &
Mouisse, 2017). Het component kennis gaat om inzicht in het functioneren van een
democratische samenleving. Vaardigheden omvatten bijvoorbeeld het kunnen wisselen
van perspectief en communiceren. Voorbeelden van belangrijke houdingen zijn respect,
tolerantie, verantwoordelijkheid, betrokkenheid bij de maatschappij en het accepteren
van diversiteit tussen mensen. Tot slot houdt reflectie in dat je kunt nadenken over
onderwerpen, zoals democratische kwesties, conflicten en verschillen (Ten Dam, Geijsel,
Reumerman, & Ledoux, 2010).
2
burgerschap
Prentenboeken als bouwstenen voor burgerschapsontwikkeling
in de bovenbouw van het primair onderwijs
Nederlands essay
Iris de Back
Klas 1f
Studentennummer: 2219903
1
, Inleiding
Prentenboeken zijn een belangrijk onderdeel van het basisonderwijs. Ze voegen niet
alleen kleur toe aan de boekenplank, maar ze dienen ook als een hulpmiddel voor leren.
Vaak worden prentenboeken geassocieerd met de onderbouw. Maar wat veel mensen
niet weten, is dat prentenboeken ook essentieel kunnen zijn voor de bovenbouw. Naast
het feit dat prentenboeken bruikbaar zijn voor zowel educatie als de morele
ontwikkeling, biedt het ook de mogelijkheid om de burgerschapsontwikkeling te
bevorderen. En tegenwoordig is dat hard nodig. Zo blijkt dat één op de vijf Nederlandse
basisscholen tekortschieten in hun onderwijskwaliteit en het niveau van
burgerschapscompetenties daardoor daalt (Van den Brink & Schoolenberg, 2024). Toen
ik zelf stageliep in groep 8, merkte ik dit ook op. Er was geen methode voor
burgerschapsonderwijs en er werd ook los geen aandacht besteedt aan burgerschap. Het
gebruik van prentenboeken om burgerschap te onderwijzen zou in deze klas een goede
manier zijn om toch aandacht te besteden aan de burgerschapsontwikkeling van de
leerlingen. Dit essay onderzoekt daarom de rol van prentenboeken in het onderwijzen
van burgerschap in de bovenbouw van het basisonderwijs. De onderzoeksvraag hierbij
luidt: Hoe kunnen prentenboeken zodanig worden ingezet in de bovenbouw dat ze
meewerken aan de burgerschapsontwikkeling?
Wat houdt burgerschap in en hoe draagt het onderwijs
hieraan bij?
Onder burgerschap verstaan we de wijze waarop mensen deelnemen aan de
maatschappij en die helpen vormgeven (Waterman, 2021). Burgerschap omvat vier
componenten: kennis, vaardigheden, houdingen en reflectie (Ten Heggeler, de Kort, &
Mouisse, 2017). Het component kennis gaat om inzicht in het functioneren van een
democratische samenleving. Vaardigheden omvatten bijvoorbeeld het kunnen wisselen
van perspectief en communiceren. Voorbeelden van belangrijke houdingen zijn respect,
tolerantie, verantwoordelijkheid, betrokkenheid bij de maatschappij en het accepteren
van diversiteit tussen mensen. Tot slot houdt reflectie in dat je kunt nadenken over
onderwerpen, zoals democratische kwesties, conflicten en verschillen (Ten Dam, Geijsel,
Reumerman, & Ledoux, 2010).
2
