Samenvatting
Fysische Geografie van Nederland.
,Geologische Ontwikkeling tot het Kwartair.
Geologische Principes en Terminologie.
Uniformitarianisme, Actualisme of Actualiteitsprincipe
is het principe geldend binnen de geologie dat stelt dat de
aardse geschiedenis verklaard kan worden met dezelfde
geologische processen die we in het heden waarnemen. Dit
betekent dat ‘geologische processen uniform zijn door de
tijd heen’, maar niet altijd met dezelfde kracht. Het principe
geld zowel de abiotische als biotische wereld. Een
voorbeeld hiervan is vulkanisme. Vulkanische uitbarstingen
die tegenwoordig plaatsvinden leveren inzichten over hoe
vulkanen miljoenen jaren geleden werkten en hielpen bij
het vormen van vulkanische gesteenten in de aardkorst.
Superpositie is het concept waarbij jongere sedimentaire gesteenten worden afgezet op oudere
gesteenten. Dit komt doordat nieuwe sedimenten zich bovenop oudere afzettingen ophoopt. Fossielen,
overblijfselen of afdrukken van levende organismen, kunnen worden gebruikt om gesteentelagen met
elkaar te correleren. Wanneer fossielen van dezelfde soort in verschillende gesteentelagen op
verschillende locaties worden gevonden, kunnen geologen deze lagen aan elkaar koppelen. Dit helpt bij
het bepalen van de relatieve ouderdom van gesteentelagen op diverse plekken, zelfs als die ver van elkaar
verwijderd zijn.
Geologische Tijdschaal.
De geologische tijdschaal is een indeling van de geschiedenis van de aarde in geologische tijdperken. Dit
vormt een kalender van 4,6 miljard jaar. De Nederlandse ondergrond is minder oud en is voornamelijk
opgebouwd in het Kwartair.
Gesteentepakketen worden onderscheiden op grond van de volgende kenmerken:
- Lithologische (lithostratigrafie)
- Fysieke en chemische eigenschappen van de gesteenten, zoals kleur, textuur,
korrelgrootte en mineralogische samenstelling.
- Fossielen (biostratigrafie)
- Maakt gebruik van de aanwezigheid van fossielen in gesteentelagen om de ouderdom en
correlatie van die lagen te bepalen. Specifieke fossielen (indexfossielen) helpen bij het
identificeren van bepaalde tijdperken in de geologische geschiedenis.
- Aardmagnetisme (magnetostratigrafie)
- Analyseert de magnetische eigenschappen van gesteenten. Aardlagen kunnen
verschillende magnetische signalen vertonen die correlaties mogelijk maken met
veranderingen in het aardmagnetisch veld door de tijd heen.
- Seismische reflectiepatronen (seismostratigrafie)
- Sesmische gegevens worden gebruikt om de structuur en eigenschappen van
ondergrondse gesteentelagen te visualiseren. Reflectiepatronen helpen bij het begrijpen
van de geometrie en de afzettingsgeschiedenis van gesteentepakketen.
- Chemische signalen (chemostratigrafie)
- Het bestuderen van de chemische samenstelling van gesteenten, zoals
isotopenverhoudingen en mineralen. Chemische variaties kunnen helpen bij het
identificeren van afzettingen die verband houden met bepaalde milieuomstandigheden.
- Klimaatsignalen (klimatostratigrafie)
- Onderzoekt de invloed van klimaatverandering op sedimentafzettingen. Klimaat
gerelateerde signalen in de gesteentepakketen kunnen helpen bij het reconstrueren van
historische klimaatomstandigheden en hun impact op geologische processen.
,Sedimentaire Geologie
Sedimentaire geologie onderzoekt de aanvoer, afzetting en preservatie
van sedimenten. Hierbij zijn ontwikkelingen in zowel het brongebied als
het afzettingsgebied van belang (source-to-sink benadering: erosie,
transport, sedimentatie). Erosieprocessen leggen in het achterland steeds
oudere afzettingen bloot. Preservatie betekent het bewaard blijven op de
lange termijn. Omwerking is het door erosie- en transportprocessen
verder verplaatsen van het sediment.
Een deel van het sediment preserveert aan de binnenrand van de bekken (rivierafzetting, delta-afzetting of
ondiepe kustzee). Het overgrote deel van het sediment wordt echter verderop afgezet op de overgang naar
dieper water. Dit veroorzaakt de uitbouw van het continentaal plat. Een klein deel van het sediment gaat
nog voorbij het continentaal plat naar de diepzee.
In een sedimentair gebied verandert landschap en afzettingsmilieu voortdurend. Faciës zijn de
eigenschappen van een afzetting. Sequenties zijn de typische opeenvolgingen van verschillende faciës.
Afzettingsmilieus die op een moment naast elkaar voorkomen vind je bovenop elkaar terug in een boring.
Samenvatting geologische tijdschaal.
Precambrium.
Nederland: Rond de evenaar.
Omstandigheden: Door het ontbreken van zuurstof vond er geen oxidatie plaats en mogelijk was het
oppervlak van landmassa’s daardoor wit gekleurd. Tijdens het Archaïcum (3,8 – 2,5 miljard jaar geleden)
ontstonden de eerste continenten. In de Precambrische oceanen ontstond al snel na het einde van het
Hadeïcum (4,6 – 3,8 miljard jaar geleden) het eerste eencellige leven. Leven op het land was er nog niet.
De aarde zou destijds een vijandige omgeving zijn geweest voor mensen: heet, nauwelijks beschermd
door een atmosfeer, vrijwel zonder zuurstof en hoge hoeveelheden ultraviolette straling.
Terreinvormen/Afzettingen: Veel van de zandkorrels in Nederlandse gesteenten zijn afbraakproducten
van gesteenten die in het Precambrium zijn gevormd. Ook het merendeel van de zwerfstenen in Noord-
Nederland heeft een Precambrische ouderdom.
Cambrium
Nederland: Nederland lag op de noordkant van het kleine continent Avalonia, rond de 60° ZB. Avalonia
schoof in de loop van het Cambrium langzaam naar het noorden.
Omstandigheden: Alle dierengroepen die we nu nog kennen zijn al tijdens het Cambrium ontstaan. Deze
organismen waren wel allemaal in de zeeën, omdat er nog weinig zuurstof en ozon in de lucht was.
Omdat ozon ultraviolette straling van de zon tegenhoudt was een verblijf buiten het beschermende
zeewater daarom niet mogelijk. Het klimaat was vermoedelijk gematigd tot subtropisch.
Terreinvormen/Afzettingen: Afzettingen zijn in de Nederlandse ondergrond aanwezig maar liggen
veelal op kilometers diepte. De dichtstbijzijnde Cambrische gesteenten vinden we in dalen in de buurt van
Brussel in de Ardennen. Zwerfstenen van sedimentaire oorsprong in het keileem op de Hondsrug in
Groningen en Drenthe bevatten soms trilobieten.
Ordovicium
Nederland: Nederland lag nog steeds op de noordkant van Avalonia dat zich nog steeds op het zuidelijk
halfrond bevond en naar het noorden bewoog.
Omstandigheden: Afzettingen en fauna’s uit ons omringende landen laten een vrij warm klimaat aan het
begin en een vrij koel klimaat tijdens het Laat-Ordovicium zien. Het zeeleven was redelijk divers. De
eerste kraakbeenvissen zwommen rond.
Terreinvormen/Afzettingen: De afzettingen liggen diep in de ondergrond. We vinden gesteenten in
dalen in de buurt van Brussel en Ardennen. Ook kan je fossielen vinden in zwerfstenen uit Scandinavië.
, Siluur
Nederland: Nederland lag inmiddels rond 30° ZB en bleef noordwaarts drijven richting de evenaar.
Omstandigheden: Nederland had tijdens het Siluur een tropisch klimaat. Het noorden en oosten van
Nederland was waarschijnlijk bedekt door zee.
Terreinvormen/Afzettingen: Gevonden afzettingen uit de Noordzee en Zuid-Nederland zijn kwartsieten
en andere sterk gedeformeerde en enigszins gemetamorfoseerde gesteenten.
Devoon
Nederland: Avalonia is tijdens het Devoon met Balthica en Laurentia
samengeklonterd en vormde nu het continent Laurazië. Nederland lag
nog op het zuidelijk halfrond maar schoof noordwaarts, steeds dichter
naar de evenaar.
Omstandigheden: Het Devoon was redelijk warm. CO2 concentraties
waren hoog, maar de reeds ontstane bossen onttrokken in toenemende
mate deze CO2 aan de atmosfeer. Er heerste soms woestijnachtige
condities, en later raakte Nederland steeds verder bedekt met ondiepe
tropische zeeën met riffen.
Terreinvormen/Afzettingen: Onder het westen van Nederland zijn
afzettingen te vinden die tot de Banjaard Groep worden gerekend. Op
deze landmassa lagen woestijnduinen maar er konden na zware
regenbuien overstromingen plaatsvinden en zich tijdelijke rivieren
vormen. Deze rivieren deponeerde rood geoxideerde zanden en
conglomeraten. In de loop van het Devoon vormde zich een
mengelmoes van zand, klei en kalkige afzettingen waaronder riffen.
Helemaal aan het einde van het Devoon trok de zee zich terug en
ontwikkelde zich een afwisselend pakket van continentale en ondiep-
mariene zandsteen- en kleisteenlagen.
Carboon
Nederland: Nederland lag nu eindelijk vrijwel op de evenaar, aan de oostkant van het vormende
Pangeacontinent.
Omstandigheden: Tijdens het Vroeg-Carboom was ons land grotendeels bedekt met een vrij ondiepe,
tropische zee met daarin riffen en divers zeeleven. In het Laat-Carboon vormde zich het Hercynisch
gebergte. De zee trok zich steeds verder terug en op het land ontstonden tropische laaglandmoerassen met
uitgestrekte moerasbossen. Aan het einde van het Carboon was de zee helemaal uit Nederland verdwenen.
Nederland had een vochtig tropisch klimaat, maar tijdens het Vroeg-Carboon en vooral tijdens het laatste
deel van het Laat-Carboon zijn de omstandigheden droger geweest.
Terreinvormen/Afzettingen: Carboonafzettingen worden gerekend tot de Kolenkalk Groep en de
Limburg Groep. De Kolenkalk Groep bevat zandsteen en kalksteen en is afgezet in een ondoepe zee. De
Limburg groep omvat de steenkoollagen afgewisseld met zandsteen- en kleilagen, die zijn afgezet in
riviervlaktes, delta’s en meren.
Fysische Geografie van Nederland.
,Geologische Ontwikkeling tot het Kwartair.
Geologische Principes en Terminologie.
Uniformitarianisme, Actualisme of Actualiteitsprincipe
is het principe geldend binnen de geologie dat stelt dat de
aardse geschiedenis verklaard kan worden met dezelfde
geologische processen die we in het heden waarnemen. Dit
betekent dat ‘geologische processen uniform zijn door de
tijd heen’, maar niet altijd met dezelfde kracht. Het principe
geld zowel de abiotische als biotische wereld. Een
voorbeeld hiervan is vulkanisme. Vulkanische uitbarstingen
die tegenwoordig plaatsvinden leveren inzichten over hoe
vulkanen miljoenen jaren geleden werkten en hielpen bij
het vormen van vulkanische gesteenten in de aardkorst.
Superpositie is het concept waarbij jongere sedimentaire gesteenten worden afgezet op oudere
gesteenten. Dit komt doordat nieuwe sedimenten zich bovenop oudere afzettingen ophoopt. Fossielen,
overblijfselen of afdrukken van levende organismen, kunnen worden gebruikt om gesteentelagen met
elkaar te correleren. Wanneer fossielen van dezelfde soort in verschillende gesteentelagen op
verschillende locaties worden gevonden, kunnen geologen deze lagen aan elkaar koppelen. Dit helpt bij
het bepalen van de relatieve ouderdom van gesteentelagen op diverse plekken, zelfs als die ver van elkaar
verwijderd zijn.
Geologische Tijdschaal.
De geologische tijdschaal is een indeling van de geschiedenis van de aarde in geologische tijdperken. Dit
vormt een kalender van 4,6 miljard jaar. De Nederlandse ondergrond is minder oud en is voornamelijk
opgebouwd in het Kwartair.
Gesteentepakketen worden onderscheiden op grond van de volgende kenmerken:
- Lithologische (lithostratigrafie)
- Fysieke en chemische eigenschappen van de gesteenten, zoals kleur, textuur,
korrelgrootte en mineralogische samenstelling.
- Fossielen (biostratigrafie)
- Maakt gebruik van de aanwezigheid van fossielen in gesteentelagen om de ouderdom en
correlatie van die lagen te bepalen. Specifieke fossielen (indexfossielen) helpen bij het
identificeren van bepaalde tijdperken in de geologische geschiedenis.
- Aardmagnetisme (magnetostratigrafie)
- Analyseert de magnetische eigenschappen van gesteenten. Aardlagen kunnen
verschillende magnetische signalen vertonen die correlaties mogelijk maken met
veranderingen in het aardmagnetisch veld door de tijd heen.
- Seismische reflectiepatronen (seismostratigrafie)
- Sesmische gegevens worden gebruikt om de structuur en eigenschappen van
ondergrondse gesteentelagen te visualiseren. Reflectiepatronen helpen bij het begrijpen
van de geometrie en de afzettingsgeschiedenis van gesteentepakketen.
- Chemische signalen (chemostratigrafie)
- Het bestuderen van de chemische samenstelling van gesteenten, zoals
isotopenverhoudingen en mineralen. Chemische variaties kunnen helpen bij het
identificeren van afzettingen die verband houden met bepaalde milieuomstandigheden.
- Klimaatsignalen (klimatostratigrafie)
- Onderzoekt de invloed van klimaatverandering op sedimentafzettingen. Klimaat
gerelateerde signalen in de gesteentepakketen kunnen helpen bij het reconstrueren van
historische klimaatomstandigheden en hun impact op geologische processen.
,Sedimentaire Geologie
Sedimentaire geologie onderzoekt de aanvoer, afzetting en preservatie
van sedimenten. Hierbij zijn ontwikkelingen in zowel het brongebied als
het afzettingsgebied van belang (source-to-sink benadering: erosie,
transport, sedimentatie). Erosieprocessen leggen in het achterland steeds
oudere afzettingen bloot. Preservatie betekent het bewaard blijven op de
lange termijn. Omwerking is het door erosie- en transportprocessen
verder verplaatsen van het sediment.
Een deel van het sediment preserveert aan de binnenrand van de bekken (rivierafzetting, delta-afzetting of
ondiepe kustzee). Het overgrote deel van het sediment wordt echter verderop afgezet op de overgang naar
dieper water. Dit veroorzaakt de uitbouw van het continentaal plat. Een klein deel van het sediment gaat
nog voorbij het continentaal plat naar de diepzee.
In een sedimentair gebied verandert landschap en afzettingsmilieu voortdurend. Faciës zijn de
eigenschappen van een afzetting. Sequenties zijn de typische opeenvolgingen van verschillende faciës.
Afzettingsmilieus die op een moment naast elkaar voorkomen vind je bovenop elkaar terug in een boring.
Samenvatting geologische tijdschaal.
Precambrium.
Nederland: Rond de evenaar.
Omstandigheden: Door het ontbreken van zuurstof vond er geen oxidatie plaats en mogelijk was het
oppervlak van landmassa’s daardoor wit gekleurd. Tijdens het Archaïcum (3,8 – 2,5 miljard jaar geleden)
ontstonden de eerste continenten. In de Precambrische oceanen ontstond al snel na het einde van het
Hadeïcum (4,6 – 3,8 miljard jaar geleden) het eerste eencellige leven. Leven op het land was er nog niet.
De aarde zou destijds een vijandige omgeving zijn geweest voor mensen: heet, nauwelijks beschermd
door een atmosfeer, vrijwel zonder zuurstof en hoge hoeveelheden ultraviolette straling.
Terreinvormen/Afzettingen: Veel van de zandkorrels in Nederlandse gesteenten zijn afbraakproducten
van gesteenten die in het Precambrium zijn gevormd. Ook het merendeel van de zwerfstenen in Noord-
Nederland heeft een Precambrische ouderdom.
Cambrium
Nederland: Nederland lag op de noordkant van het kleine continent Avalonia, rond de 60° ZB. Avalonia
schoof in de loop van het Cambrium langzaam naar het noorden.
Omstandigheden: Alle dierengroepen die we nu nog kennen zijn al tijdens het Cambrium ontstaan. Deze
organismen waren wel allemaal in de zeeën, omdat er nog weinig zuurstof en ozon in de lucht was.
Omdat ozon ultraviolette straling van de zon tegenhoudt was een verblijf buiten het beschermende
zeewater daarom niet mogelijk. Het klimaat was vermoedelijk gematigd tot subtropisch.
Terreinvormen/Afzettingen: Afzettingen zijn in de Nederlandse ondergrond aanwezig maar liggen
veelal op kilometers diepte. De dichtstbijzijnde Cambrische gesteenten vinden we in dalen in de buurt van
Brussel in de Ardennen. Zwerfstenen van sedimentaire oorsprong in het keileem op de Hondsrug in
Groningen en Drenthe bevatten soms trilobieten.
Ordovicium
Nederland: Nederland lag nog steeds op de noordkant van Avalonia dat zich nog steeds op het zuidelijk
halfrond bevond en naar het noorden bewoog.
Omstandigheden: Afzettingen en fauna’s uit ons omringende landen laten een vrij warm klimaat aan het
begin en een vrij koel klimaat tijdens het Laat-Ordovicium zien. Het zeeleven was redelijk divers. De
eerste kraakbeenvissen zwommen rond.
Terreinvormen/Afzettingen: De afzettingen liggen diep in de ondergrond. We vinden gesteenten in
dalen in de buurt van Brussel en Ardennen. Ook kan je fossielen vinden in zwerfstenen uit Scandinavië.
, Siluur
Nederland: Nederland lag inmiddels rond 30° ZB en bleef noordwaarts drijven richting de evenaar.
Omstandigheden: Nederland had tijdens het Siluur een tropisch klimaat. Het noorden en oosten van
Nederland was waarschijnlijk bedekt door zee.
Terreinvormen/Afzettingen: Gevonden afzettingen uit de Noordzee en Zuid-Nederland zijn kwartsieten
en andere sterk gedeformeerde en enigszins gemetamorfoseerde gesteenten.
Devoon
Nederland: Avalonia is tijdens het Devoon met Balthica en Laurentia
samengeklonterd en vormde nu het continent Laurazië. Nederland lag
nog op het zuidelijk halfrond maar schoof noordwaarts, steeds dichter
naar de evenaar.
Omstandigheden: Het Devoon was redelijk warm. CO2 concentraties
waren hoog, maar de reeds ontstane bossen onttrokken in toenemende
mate deze CO2 aan de atmosfeer. Er heerste soms woestijnachtige
condities, en later raakte Nederland steeds verder bedekt met ondiepe
tropische zeeën met riffen.
Terreinvormen/Afzettingen: Onder het westen van Nederland zijn
afzettingen te vinden die tot de Banjaard Groep worden gerekend. Op
deze landmassa lagen woestijnduinen maar er konden na zware
regenbuien overstromingen plaatsvinden en zich tijdelijke rivieren
vormen. Deze rivieren deponeerde rood geoxideerde zanden en
conglomeraten. In de loop van het Devoon vormde zich een
mengelmoes van zand, klei en kalkige afzettingen waaronder riffen.
Helemaal aan het einde van het Devoon trok de zee zich terug en
ontwikkelde zich een afwisselend pakket van continentale en ondiep-
mariene zandsteen- en kleisteenlagen.
Carboon
Nederland: Nederland lag nu eindelijk vrijwel op de evenaar, aan de oostkant van het vormende
Pangeacontinent.
Omstandigheden: Tijdens het Vroeg-Carboom was ons land grotendeels bedekt met een vrij ondiepe,
tropische zee met daarin riffen en divers zeeleven. In het Laat-Carboon vormde zich het Hercynisch
gebergte. De zee trok zich steeds verder terug en op het land ontstonden tropische laaglandmoerassen met
uitgestrekte moerasbossen. Aan het einde van het Carboon was de zee helemaal uit Nederland verdwenen.
Nederland had een vochtig tropisch klimaat, maar tijdens het Vroeg-Carboon en vooral tijdens het laatste
deel van het Laat-Carboon zijn de omstandigheden droger geweest.
Terreinvormen/Afzettingen: Carboonafzettingen worden gerekend tot de Kolenkalk Groep en de
Limburg Groep. De Kolenkalk Groep bevat zandsteen en kalksteen en is afgezet in een ondoepe zee. De
Limburg groep omvat de steenkoollagen afgewisseld met zandsteen- en kleilagen, die zijn afgezet in
riviervlaktes, delta’s en meren.
