Hoorcolleges ‘Bestuur en politieke cultuur van de Republiek’ – M.
Ebben
Week 1: Inleiding
Eigenlijk gaat het college over de geschiedenis van de Nederlandse staatsinstellingen tijdens de
Republiek. Vroegmoderne staten waren organisch: ze ontstonden, en werden niet ontworpen. Ze
waren het resultaat van een groeiproces. Dit is tijdens dit college een belangrijke notie om in het
achterhoofd te houden.
Wat verstaan we echter onder het begrip ‘staat’?
‘A set of institutions, staffed by the State’s own personnel.
These institutions are at the centre of a geographically bounded territory, usually reffered to
as a society.
The State monopolizes law-making within its territory’
Voor de Republiek gaat een groot deel van deze definitie echter niet op.
Vervolg definitie:
‘State formation is understood as the growth of public institutions and the extension of their
power from above.
From below, it is the acceptance of those institutions by the population.
This tends towards the creation of a common political culture shared by all citizens’. (Dit
kenmerk was in de Republiek wel aanwezig, ondanks de losse organisatie)
‘State formation may coincide with nation-building, but is a separate development’. (Er is een
debat over de vraag of er een Nederlands nationaal gevoel bestond in deze periode).
M.C. ‘t Hart, The making of a Bourgeouis State
In veel opzichten was de Republiek minder een staat dan de huidige Europese Unie.
Staatsvorming en openbaar bestuur
Twee aspecten van het staatsvormingsproces hebben consequenties gehad voor het openbaar
bestuur sinds 1500:
De grootte van staten is sindsdien veranderd.
Het karakter van staten is sindsdien veranderd.
Europa circa 1500: 200-300 bestuurlijke eenheden of staten met gemiddeld 300.000
inwoners.
Europa circa 1918: 25 staten met gemiddeld 7 miljoen inwoners.
Aard en karakter van de staat:
In de Middeleeuwen en vroegmoderne tijd was er een grotere diversiteit aan staten. Op dit
moment is de nationale staat echter de meest voorkomende en succesvolle staatsvorm.
1
, Onduidelijke of afwezigheid van hiërarchische, gesystematiseerde gezags- en
bestuursverhoudingen.
Organische karakter versus tekentafel-staat/ maakbare staat.
Lage intensiteit, beperkte aanwezigheid van de staat.
Kenmerken van de moderne staat (afgeleide van het Weber-model)
Systeem van regelgeving en regeluitvoering
Organisatie en uitoefening van publiek geweld
Financiering van overheidsactiviteiten
Soevereiniteit
Nationaliteit
Territorium
Voor de vroegmoderne staten kloppen deze kenmerken dus vaak niet. Er bestond toen
bijvoorbeeld vaak geen geweldsmonopolie voor de staat.
Moderne historici die schrijven over staatsvormingsprocessen hebben vaak veel aandacht voor
fiscalisering als onderdeel van de moderne staat. Vooral bij Charles Tilly is dit duidelijk. De moderne
staat vormt zich rond oorlog, en heeft geld nodig om zijn oorlogen te kunnen financieren. Dan treedt
het verschijnsel van fiscalisering op: de administratie wordt beter geregeld, er ontstaat een
bureaucratie en het leger en de bureaucratie worden de drijvende krachten achter de staatsvorming.
Er zijn verschillende ‘routes’:
Oorlog + beperkte middelen: dwang, despotisme (Pruisen, Rusland).
Oorlog + kapitaalintensieve staten: hoge participatie in bestuur van degenen die belasting
afdragen (Republiek, Venetië).
Oorlog + minder kapitaalintensieve staten: dwang en medebestuur (Engeland, Frankrijk,
Spanje)
Vanwege het kapitaalintensieve karakter kon de Republiek een serieuze militaire
mogendheid zijn.
Leidt oorlog tot armoede en despotisme, of juist tot welvaart en constitutionalisme? Er
wordt ook wel gezegd dat democratie een welvaartsverschijnsel is, omdat het lastig is om in
arme landen iedereen mee te laten praten met het bestuur.
Nationale identiteit
Op een bepaald moment ontstaat identificatie met de staat. Is het echter de staat die de natie (het
volk, de burgers) vormt, of andersom? Voor de Republiek is het aannemelijk om te stellen dat de
staat de natie gevormd heeft. In de 19e eeuw was het in Europa vaak zo dat naties hun staten gingen
vormen.
De Republiek, een geval apart?
Velen beantwoorden deze vraag met ‘ja’ en hebben daar de volgende redenen voor:
De Republiek was decentraal,
Collegiaal bestuur,
2
, Gevormd van onderaf,
Niet hiërarchisch,
Organisch vormgegeven.
Ook was er een burgerlijke cultuur,
En een discussiecultuur.
Fruin was de eerste die de geschiedenis van de staatsinstellingen tot het einde van de Republiek
beschreef. Eigenlijk is zijn boek nog steeds het beste. Ook Thorbecke en Fockema Andreae hebben
over de geschiedenis van de Nederlandse staatsinstellingen gepubliceerd.
Vragen van dit college:
Welke instellingen waren er?
Welke functies hadden zij in de historische-politieke praktijk?
Inbedding in de historische-politieke context
Ook de culturele context (burgerlijk karakter en discussiecultuur)
Bottom-up (van onderaf) – benadering i.p.v. Top-downbenadering. Het is onjuist om de
Republiek hiërarchisch voor te stellen met de Staten-Generaal bovenaan.
De Nederlanden verenigd
15e eeuw: Hertogen van Bourgondië erven en veroveren steeds meer Nederlandse gewesten.
1500-1543: Karel V van Habsburg erft Nederlanden, verwerft Utrecht, Gelre, Noordoosten.
1548-1549: ‘Pragmatieke Sanctie’: legt vast dat de Nederlandse gewesten een eenheid zijn en zullen
blijven. Vorming van de Bourgondische kreis (een aparte status binnen het Duitse rijk).
Zeventien vaderlanden
17+ gewesten
Ieder met een eigen verleden
Soms ook een verleden van onderlinge oorlogen
Verbonden via (nieuwe) dynastie (personele unie). Dit is dus geen sterke verbinding.
Hechten aan onderlinge verschillen:
Drie talen, Nederlands, Frans en varianten oostelijke talen.
Verschillen west/oost
Ieder gebied heeft eigen wetten
Gemeenschappen, steden en groepen hebben eigen rechten: ‘privileges’, en hechten
daaraan.
Bourgondiërs, Habsburgers, Karel V
Bestuur, wetgeving, financiën, rechtspraak en openbare orde. Zij richtten zich op centraliseren,
rationaliseren en professionaliseren om zich beter te kunnen wapenen tegen hun concurrenten in de
internationale politiek. Dit is dus overeenkomstig de populaire theorieën over staatsvorming.
3
Ebben
Week 1: Inleiding
Eigenlijk gaat het college over de geschiedenis van de Nederlandse staatsinstellingen tijdens de
Republiek. Vroegmoderne staten waren organisch: ze ontstonden, en werden niet ontworpen. Ze
waren het resultaat van een groeiproces. Dit is tijdens dit college een belangrijke notie om in het
achterhoofd te houden.
Wat verstaan we echter onder het begrip ‘staat’?
‘A set of institutions, staffed by the State’s own personnel.
These institutions are at the centre of a geographically bounded territory, usually reffered to
as a society.
The State monopolizes law-making within its territory’
Voor de Republiek gaat een groot deel van deze definitie echter niet op.
Vervolg definitie:
‘State formation is understood as the growth of public institutions and the extension of their
power from above.
From below, it is the acceptance of those institutions by the population.
This tends towards the creation of a common political culture shared by all citizens’. (Dit
kenmerk was in de Republiek wel aanwezig, ondanks de losse organisatie)
‘State formation may coincide with nation-building, but is a separate development’. (Er is een
debat over de vraag of er een Nederlands nationaal gevoel bestond in deze periode).
M.C. ‘t Hart, The making of a Bourgeouis State
In veel opzichten was de Republiek minder een staat dan de huidige Europese Unie.
Staatsvorming en openbaar bestuur
Twee aspecten van het staatsvormingsproces hebben consequenties gehad voor het openbaar
bestuur sinds 1500:
De grootte van staten is sindsdien veranderd.
Het karakter van staten is sindsdien veranderd.
Europa circa 1500: 200-300 bestuurlijke eenheden of staten met gemiddeld 300.000
inwoners.
Europa circa 1918: 25 staten met gemiddeld 7 miljoen inwoners.
Aard en karakter van de staat:
In de Middeleeuwen en vroegmoderne tijd was er een grotere diversiteit aan staten. Op dit
moment is de nationale staat echter de meest voorkomende en succesvolle staatsvorm.
1
, Onduidelijke of afwezigheid van hiërarchische, gesystematiseerde gezags- en
bestuursverhoudingen.
Organische karakter versus tekentafel-staat/ maakbare staat.
Lage intensiteit, beperkte aanwezigheid van de staat.
Kenmerken van de moderne staat (afgeleide van het Weber-model)
Systeem van regelgeving en regeluitvoering
Organisatie en uitoefening van publiek geweld
Financiering van overheidsactiviteiten
Soevereiniteit
Nationaliteit
Territorium
Voor de vroegmoderne staten kloppen deze kenmerken dus vaak niet. Er bestond toen
bijvoorbeeld vaak geen geweldsmonopolie voor de staat.
Moderne historici die schrijven over staatsvormingsprocessen hebben vaak veel aandacht voor
fiscalisering als onderdeel van de moderne staat. Vooral bij Charles Tilly is dit duidelijk. De moderne
staat vormt zich rond oorlog, en heeft geld nodig om zijn oorlogen te kunnen financieren. Dan treedt
het verschijnsel van fiscalisering op: de administratie wordt beter geregeld, er ontstaat een
bureaucratie en het leger en de bureaucratie worden de drijvende krachten achter de staatsvorming.
Er zijn verschillende ‘routes’:
Oorlog + beperkte middelen: dwang, despotisme (Pruisen, Rusland).
Oorlog + kapitaalintensieve staten: hoge participatie in bestuur van degenen die belasting
afdragen (Republiek, Venetië).
Oorlog + minder kapitaalintensieve staten: dwang en medebestuur (Engeland, Frankrijk,
Spanje)
Vanwege het kapitaalintensieve karakter kon de Republiek een serieuze militaire
mogendheid zijn.
Leidt oorlog tot armoede en despotisme, of juist tot welvaart en constitutionalisme? Er
wordt ook wel gezegd dat democratie een welvaartsverschijnsel is, omdat het lastig is om in
arme landen iedereen mee te laten praten met het bestuur.
Nationale identiteit
Op een bepaald moment ontstaat identificatie met de staat. Is het echter de staat die de natie (het
volk, de burgers) vormt, of andersom? Voor de Republiek is het aannemelijk om te stellen dat de
staat de natie gevormd heeft. In de 19e eeuw was het in Europa vaak zo dat naties hun staten gingen
vormen.
De Republiek, een geval apart?
Velen beantwoorden deze vraag met ‘ja’ en hebben daar de volgende redenen voor:
De Republiek was decentraal,
Collegiaal bestuur,
2
, Gevormd van onderaf,
Niet hiërarchisch,
Organisch vormgegeven.
Ook was er een burgerlijke cultuur,
En een discussiecultuur.
Fruin was de eerste die de geschiedenis van de staatsinstellingen tot het einde van de Republiek
beschreef. Eigenlijk is zijn boek nog steeds het beste. Ook Thorbecke en Fockema Andreae hebben
over de geschiedenis van de Nederlandse staatsinstellingen gepubliceerd.
Vragen van dit college:
Welke instellingen waren er?
Welke functies hadden zij in de historische-politieke praktijk?
Inbedding in de historische-politieke context
Ook de culturele context (burgerlijk karakter en discussiecultuur)
Bottom-up (van onderaf) – benadering i.p.v. Top-downbenadering. Het is onjuist om de
Republiek hiërarchisch voor te stellen met de Staten-Generaal bovenaan.
De Nederlanden verenigd
15e eeuw: Hertogen van Bourgondië erven en veroveren steeds meer Nederlandse gewesten.
1500-1543: Karel V van Habsburg erft Nederlanden, verwerft Utrecht, Gelre, Noordoosten.
1548-1549: ‘Pragmatieke Sanctie’: legt vast dat de Nederlandse gewesten een eenheid zijn en zullen
blijven. Vorming van de Bourgondische kreis (een aparte status binnen het Duitse rijk).
Zeventien vaderlanden
17+ gewesten
Ieder met een eigen verleden
Soms ook een verleden van onderlinge oorlogen
Verbonden via (nieuwe) dynastie (personele unie). Dit is dus geen sterke verbinding.
Hechten aan onderlinge verschillen:
Drie talen, Nederlands, Frans en varianten oostelijke talen.
Verschillen west/oost
Ieder gebied heeft eigen wetten
Gemeenschappen, steden en groepen hebben eigen rechten: ‘privileges’, en hechten
daaraan.
Bourgondiërs, Habsburgers, Karel V
Bestuur, wetgeving, financiën, rechtspraak en openbare orde. Zij richtten zich op centraliseren,
rationaliseren en professionaliseren om zich beter te kunnen wapenen tegen hun concurrenten in de
internationale politiek. Dit is dus overeenkomstig de populaire theorieën over staatsvorming.
3
