TomasDZH – Aantekeningen historiografie en geschiedsfilosofie
College 1 – Wat is geschiedfilosofie?
Geschiedfilosofie: iets anders dan historiografie (conceptuele historische analyse) of
methodiek (zoals bij IHW: praktische aanwijzingen). Geschiedfilosofie gaat over het
filosofisch analyseren van, vaak, basisbegrippen, om er achter te komen wat deze nou
werkelijk inhouden. Wat is een verklaring nou écht? Wat is een traditie nou écht?
- Het gaat hier dus om het stellen van metavragen, vragen op een hoger niveau van
abstractie dan je anders zou verwachten. Niet “zijn de Oranjes deel van onze identiteit?”,
maar “wat is identiteit?”
- Een belangrijk doel hiervan is om communicatie zoveel mogelijk op één lijn te
krijgen, zodat historici niet langs elkaar heen praten.
Wat voor passie, motivatie, nieuwsgierigheid zit erachter? Voorbeelden van vragen:
1. Hoe verhouden mensen zich tot het verleden?
Wat voor verwachtingen hebben zij van het verleden? (Morele lessen?)
Wat voor gezag kennen zij eraan toe? (Bepalend of niet?)
Wat zijn tradities, trauma’s, herinneringen en nostalgie?
2. Wat voor patronen vertoont het historisch proces?
Wat is het doel of de richting van dit proces? (Heeft geschiedenis dit?)
Wat zijn de drijvende krachten in de geschiedenis? (Klassenstrijd?)
Wat voor stadia laten zich in dit proces ontwaren?
3. Wat doen historici als zij het verleden interpreteren?
Waarom zijn historici het zo vaak oneens? (En hoe lossen we dit op?)
Wat houdt ‘interpretatie van het verleden’ eigenlijk in?
Wat maakt de ene interpretatie beter dan de andere?
Wat voor soorten geschiedfilosofie zijn er?
1. Filosofie van de historische werkelijkheid (historia res gestae)
Hoe verhouden mensen zich tot het verleden?
Wat voor patronen vertoont het historisch proces?
Substantiële geschiedfilosofie.
Reflecteren op de logica van de geschiedenis (hoe het historisch proces
verloopt). Hier wordt gezocht naar patronen en drijvende krachten.
2. Filosofie van het historisch denken (historia rerum gestarum)
Wat doen historici als zij het verleden interpreteren?
Analytische geschiedfilosofie.
Reflecteren op hoe mensen over de geschiedenis denken. Hier wordt
nagedacht over vragen zoals “wat maakt historisch denken betrouwbaar” en
“wat is historisch denken eigenlijk?”
*Er is echter ook ruimte voor een middenweg tussen deze twee.
1
, TomasDZH – Aantekeningen historiografie en geschiedsfilosofie
Relaties met het verleden.
Relatie Doelen
Epistemisch Kennis, begrip
Moreel Goedheid, rechtvaardigheid
Politiek Machtsuitoefening, besluitvorming
Esthetisch Schoonheid, samenhang
Materieel (Afkomst, identiteit)
De bovenstaande tabel is een overzicht van alle redenen die mensen kunnen hebben om
relaties met het verleden te onderhouden (zich in de geschiedenis te interesseren). Men kan
echter:
1. Meer dan één doel hebben.
2. Overlappende doelen hebben.
Daarnaast:
3. Niet alle doelen zijn even belangrijk in elk genré van geschiedschrijving.
4. Het model is slechts een hulpmiddel, het is niet perfect.
Dit model geeft echter wel veel mogelijkheid tot genuanceerde analyse. Dit is belangrijk voor
geschiedfilosofie, waar de meest zinnige antwoorden vaak in de nuances zitten. Bij
geschiedfilosofie moet men voorbij “of/of-denken”: antwoorden zit niet in een uiterste, maar
vaker in het midden.
2
College 1 – Wat is geschiedfilosofie?
Geschiedfilosofie: iets anders dan historiografie (conceptuele historische analyse) of
methodiek (zoals bij IHW: praktische aanwijzingen). Geschiedfilosofie gaat over het
filosofisch analyseren van, vaak, basisbegrippen, om er achter te komen wat deze nou
werkelijk inhouden. Wat is een verklaring nou écht? Wat is een traditie nou écht?
- Het gaat hier dus om het stellen van metavragen, vragen op een hoger niveau van
abstractie dan je anders zou verwachten. Niet “zijn de Oranjes deel van onze identiteit?”,
maar “wat is identiteit?”
- Een belangrijk doel hiervan is om communicatie zoveel mogelijk op één lijn te
krijgen, zodat historici niet langs elkaar heen praten.
Wat voor passie, motivatie, nieuwsgierigheid zit erachter? Voorbeelden van vragen:
1. Hoe verhouden mensen zich tot het verleden?
Wat voor verwachtingen hebben zij van het verleden? (Morele lessen?)
Wat voor gezag kennen zij eraan toe? (Bepalend of niet?)
Wat zijn tradities, trauma’s, herinneringen en nostalgie?
2. Wat voor patronen vertoont het historisch proces?
Wat is het doel of de richting van dit proces? (Heeft geschiedenis dit?)
Wat zijn de drijvende krachten in de geschiedenis? (Klassenstrijd?)
Wat voor stadia laten zich in dit proces ontwaren?
3. Wat doen historici als zij het verleden interpreteren?
Waarom zijn historici het zo vaak oneens? (En hoe lossen we dit op?)
Wat houdt ‘interpretatie van het verleden’ eigenlijk in?
Wat maakt de ene interpretatie beter dan de andere?
Wat voor soorten geschiedfilosofie zijn er?
1. Filosofie van de historische werkelijkheid (historia res gestae)
Hoe verhouden mensen zich tot het verleden?
Wat voor patronen vertoont het historisch proces?
Substantiële geschiedfilosofie.
Reflecteren op de logica van de geschiedenis (hoe het historisch proces
verloopt). Hier wordt gezocht naar patronen en drijvende krachten.
2. Filosofie van het historisch denken (historia rerum gestarum)
Wat doen historici als zij het verleden interpreteren?
Analytische geschiedfilosofie.
Reflecteren op hoe mensen over de geschiedenis denken. Hier wordt
nagedacht over vragen zoals “wat maakt historisch denken betrouwbaar” en
“wat is historisch denken eigenlijk?”
*Er is echter ook ruimte voor een middenweg tussen deze twee.
1
, TomasDZH – Aantekeningen historiografie en geschiedsfilosofie
Relaties met het verleden.
Relatie Doelen
Epistemisch Kennis, begrip
Moreel Goedheid, rechtvaardigheid
Politiek Machtsuitoefening, besluitvorming
Esthetisch Schoonheid, samenhang
Materieel (Afkomst, identiteit)
De bovenstaande tabel is een overzicht van alle redenen die mensen kunnen hebben om
relaties met het verleden te onderhouden (zich in de geschiedenis te interesseren). Men kan
echter:
1. Meer dan één doel hebben.
2. Overlappende doelen hebben.
Daarnaast:
3. Niet alle doelen zijn even belangrijk in elk genré van geschiedschrijving.
4. Het model is slechts een hulpmiddel, het is niet perfect.
Dit model geeft echter wel veel mogelijkheid tot genuanceerde analyse. Dit is belangrijk voor
geschiedfilosofie, waar de meest zinnige antwoorden vaak in de nuances zitten. Bij
geschiedfilosofie moet men voorbij “of/of-denken”: antwoorden zit niet in een uiterste, maar
vaker in het midden.
2
