Biologie samenvatting H1
Voeding
Paragraaf 1.1: voeding
Heterotrofe organismen zijn afhankelijk van voedsel. Voedselopname is daarbij afgestemd
op energieverbruik.
Paragraaf 1.2: voedingsmiddelen en voedingsstoffen
Alles wat je eet of drinkt, is een voedingsmiddel. Deze voedingsmiddelen bevatten
voedingsstoffen:
- Eiwitten (proteïnen). Opgebouwd uit aminozuren. De eiwitketens worden
gesplitst in aminozuren en opgenomen in het bloed. In de doelcellen worden de
aminozuren weer aan elkaar gekoppeld. Er komen in menselijke eiwitten 20
verschillende aminozuren voor (12 maken we zelf, 8 zijn essentiële aminozuren).
Deze 12 kunnen we maken door transaminering (verplaatsen van aminogroepen).
De 8 essentiële aminozuren moeten uit de voeding worden gehaald. Eiwitten zijn
bouwstoffen (onderdeel van cytoplasma, celmembraan, cytoskelet en
tussencelstof). Ook reguleren eiwitten processen in het organisme (transport,
signaaloverdracht, katalyseren). Ongebruikte aminozuren worden gedissimileerd
tot onder andere ureum. De overige stoffen die daarbij vrijkomen worden gebruikt
als brandstof.
- Koolhydraten. Koolhydraten zijn onderverdeeld in monosachariden (zoals
glucose), disachariden (zoals lactose), polysachariden (zoals zetmeel).
Koolhydraten zijn belangrijke brandstoffen, maar kunnen ook als bouwstoffen
dienen (bijvoorbeeld in DNA en RNA moleculen). Voedingsvezels zijn stoffen die
niet door enzymen worden afgebroken (voornamelijk koolhydraten uit celwanden).
Een deel kan wel door bacteriën in de darmen worden afgebroken. Deze vezels
bevorderen darmperistaltiek.
- Vetten (lipiden). Vetten zijn opgebouwd uit glycerol (propaan-1,2,3-triol) en drie
vetzuurmoleculen. Deze lipiden heten triglyceriden. Een verzadigd
vetzuurmolecuul is recht en heeft het maximale aantal waterstof atomen per keten.
Een onverzadigd vetzuur bevat één (enkelvoudig onverzadigd vetzuur) of
meerdere (meervoudig verzadigde vetzuur) dubbele bindingen en heeft een knik
(of knikken) in de keten. Cholesterol is een vet dat voorkomt in celmembranen en
bloedplasma. Verzadigde vetzuren bevorderen afzetting van cholesterol tegen de
binnenwanden van de bloedvaten. Dit kan leiden tot hart- en vaatziekten.
Onverzadigde vetzuren gaan deze afzetting tegen. Essentiële vetzuren zijn de
vetzuren die je lichaam niet zelf kan maken, en daarom via de voeding moet
worden genomen. Vetten dienen vooral als brandstof. Een overschot aan vet in de
, voeding wordt opgeslagen in onderhuids bindweefsel en fungeert als isolator en
opslag.
- Water. Water fungeert als oplosmiddel, transportmiddel en
lichaamstemperatuurregelsysteem (leuk woord voor galgje).
- Mineralen (zouten). Ionen worden gebruikt als bouwstoffen en voor fysiologische
processen in het lichaam. Sommige ionen heb je maar in geringe hoeveelheid nodig
(F, P, I2, Mg, S, Fe). Dit heten de spoorelementen. Deze zijn vaak bestanddelen van
enzymen.
- Vitaminen. Vitaminen doen dienst als co-enzym. Zo beïnvloeden vitaminen
enzymactiviteit. Provitaminen zijn voedingsstoffen waar je lichaam zelf vitaminen
uit kan maken. Vitaminen B en C zijn oplosbaar in water en kunnen daarom slecht
worden opgeslagen. Vitaminen A, D en K zijn vetoplosbaar en kunnen daarom
opgeslagen worden.
Bouwstoffen zijn voedingsstoffen die delen van cellen en weefsels kunnen vormen.
Brandstoffen zijn voedingsstoffen die energie kunnen leveren. Een tekort aan bepaalde
voedingsstoffen kan ziekte als gevolg hebben.
Paragraaf 1.3: gezonde voeding
Variatie is de basis van gezonde voeding. Sommige voedingsmiddelen bevatten
additieven die schadelijk voor de gezondheid kunnen zijn als je er te veel van binnenkrijgt.
Een advies rondom voeding is de Schijf van Vijf. Als je elke dag iets uit een van de 5 vakken
eet, krijg je de benodigde voedingsstoffen binnen.
Het benodigde hoeveelheid voedsel per dag is afhankelijk van:
- Leeftijd
- Geslacht
- Lichaamsgewicht
- Milieutemperatuur
- Lichamelijke inspanning
Paragraaf 1.4: voedsel conserveren
Omstandigheden voor micro-organismen ongunstig maken, heet conserveren. Bij lage
temperatuur zijn enzymen niet (of nauwelijks) actief. Bij invriezen sterven micro-
organismen niet, maar zijn slechts hun enzymen inactief. Bij hoge temperaturen gaan
micro-organismen wél dood door de denaturatie van hun enzymen. Bij pasteuriseren (72˚
C) gaan veel micro-organismen dood. Bij steriliseren (120˚ C) gaan nog meer micro-
organismen dood. Bij UHT (ultra high temperature) -sterilisatie (135 ˚ C) gaan alle
micro-organismen én hun sporen dood.
Voedingsmiddelen kan je ook gasverpakken, waardoor micro-organismen minder goed
groeien.
Voeding
Paragraaf 1.1: voeding
Heterotrofe organismen zijn afhankelijk van voedsel. Voedselopname is daarbij afgestemd
op energieverbruik.
Paragraaf 1.2: voedingsmiddelen en voedingsstoffen
Alles wat je eet of drinkt, is een voedingsmiddel. Deze voedingsmiddelen bevatten
voedingsstoffen:
- Eiwitten (proteïnen). Opgebouwd uit aminozuren. De eiwitketens worden
gesplitst in aminozuren en opgenomen in het bloed. In de doelcellen worden de
aminozuren weer aan elkaar gekoppeld. Er komen in menselijke eiwitten 20
verschillende aminozuren voor (12 maken we zelf, 8 zijn essentiële aminozuren).
Deze 12 kunnen we maken door transaminering (verplaatsen van aminogroepen).
De 8 essentiële aminozuren moeten uit de voeding worden gehaald. Eiwitten zijn
bouwstoffen (onderdeel van cytoplasma, celmembraan, cytoskelet en
tussencelstof). Ook reguleren eiwitten processen in het organisme (transport,
signaaloverdracht, katalyseren). Ongebruikte aminozuren worden gedissimileerd
tot onder andere ureum. De overige stoffen die daarbij vrijkomen worden gebruikt
als brandstof.
- Koolhydraten. Koolhydraten zijn onderverdeeld in monosachariden (zoals
glucose), disachariden (zoals lactose), polysachariden (zoals zetmeel).
Koolhydraten zijn belangrijke brandstoffen, maar kunnen ook als bouwstoffen
dienen (bijvoorbeeld in DNA en RNA moleculen). Voedingsvezels zijn stoffen die
niet door enzymen worden afgebroken (voornamelijk koolhydraten uit celwanden).
Een deel kan wel door bacteriën in de darmen worden afgebroken. Deze vezels
bevorderen darmperistaltiek.
- Vetten (lipiden). Vetten zijn opgebouwd uit glycerol (propaan-1,2,3-triol) en drie
vetzuurmoleculen. Deze lipiden heten triglyceriden. Een verzadigd
vetzuurmolecuul is recht en heeft het maximale aantal waterstof atomen per keten.
Een onverzadigd vetzuur bevat één (enkelvoudig onverzadigd vetzuur) of
meerdere (meervoudig verzadigde vetzuur) dubbele bindingen en heeft een knik
(of knikken) in de keten. Cholesterol is een vet dat voorkomt in celmembranen en
bloedplasma. Verzadigde vetzuren bevorderen afzetting van cholesterol tegen de
binnenwanden van de bloedvaten. Dit kan leiden tot hart- en vaatziekten.
Onverzadigde vetzuren gaan deze afzetting tegen. Essentiële vetzuren zijn de
vetzuren die je lichaam niet zelf kan maken, en daarom via de voeding moet
worden genomen. Vetten dienen vooral als brandstof. Een overschot aan vet in de
, voeding wordt opgeslagen in onderhuids bindweefsel en fungeert als isolator en
opslag.
- Water. Water fungeert als oplosmiddel, transportmiddel en
lichaamstemperatuurregelsysteem (leuk woord voor galgje).
- Mineralen (zouten). Ionen worden gebruikt als bouwstoffen en voor fysiologische
processen in het lichaam. Sommige ionen heb je maar in geringe hoeveelheid nodig
(F, P, I2, Mg, S, Fe). Dit heten de spoorelementen. Deze zijn vaak bestanddelen van
enzymen.
- Vitaminen. Vitaminen doen dienst als co-enzym. Zo beïnvloeden vitaminen
enzymactiviteit. Provitaminen zijn voedingsstoffen waar je lichaam zelf vitaminen
uit kan maken. Vitaminen B en C zijn oplosbaar in water en kunnen daarom slecht
worden opgeslagen. Vitaminen A, D en K zijn vetoplosbaar en kunnen daarom
opgeslagen worden.
Bouwstoffen zijn voedingsstoffen die delen van cellen en weefsels kunnen vormen.
Brandstoffen zijn voedingsstoffen die energie kunnen leveren. Een tekort aan bepaalde
voedingsstoffen kan ziekte als gevolg hebben.
Paragraaf 1.3: gezonde voeding
Variatie is de basis van gezonde voeding. Sommige voedingsmiddelen bevatten
additieven die schadelijk voor de gezondheid kunnen zijn als je er te veel van binnenkrijgt.
Een advies rondom voeding is de Schijf van Vijf. Als je elke dag iets uit een van de 5 vakken
eet, krijg je de benodigde voedingsstoffen binnen.
Het benodigde hoeveelheid voedsel per dag is afhankelijk van:
- Leeftijd
- Geslacht
- Lichaamsgewicht
- Milieutemperatuur
- Lichamelijke inspanning
Paragraaf 1.4: voedsel conserveren
Omstandigheden voor micro-organismen ongunstig maken, heet conserveren. Bij lage
temperatuur zijn enzymen niet (of nauwelijks) actief. Bij invriezen sterven micro-
organismen niet, maar zijn slechts hun enzymen inactief. Bij hoge temperaturen gaan
micro-organismen wél dood door de denaturatie van hun enzymen. Bij pasteuriseren (72˚
C) gaan veel micro-organismen dood. Bij steriliseren (120˚ C) gaan nog meer micro-
organismen dood. Bij UHT (ultra high temperature) -sterilisatie (135 ˚ C) gaan alle
micro-organismen én hun sporen dood.
Voedingsmiddelen kan je ook gasverpakken, waardoor micro-organismen minder goed
groeien.
