Samenvatting
Bestuurs(proces)recht II
Inhoudsopgave
Week 1: Bestuurssancties I................................................................................................................1
Hoorcollege 1: Toezicht, handhavingstrajecten en type bestuurlijke sancties...................................1
Werkgroep 1: Last onder bestuursdwang...........................................................................................5
Week 2: Bestuurssancties II...............................................................................................................8
Hoorcollege 2: Bestuurlijke sancties en discretionaire bevoegdheid..................................................8
Werkgroep 2: Last onder dwangsom en plicht om in de regel te handhaven..................................13
Week 3: Bestuurlijke en andere sancties.........................................................................................19
Hoorcollege 3: Handhaving van bestuursrechtelijke normen via het privaatrecht of het strafrecht,
alsmede het bewijs van de overtreding............................................................................................19
Werkgroep 3: Bestuurlijke boete en cumulatie van sancties............................................................24
Week 4: Historische ontwikkeling stelsel van bestuurlijke rechtsbescherming en bevoegdheid
bestuursrechter...............................................................................................................................30
Hoorcollege 4: Het stelsel van de bestuursrechtspraak....................................................................30
Werkgroep 4: Bestuursrechtelijke rechtsgang en de voorprocedure...............................................33
Week 5: Algemene karakteristieken bestuursprocesrecht en ontvankelijkheidsvereisten..............36
Hoorcollege 5: Kenmerken en grondslagen van het bestuursprocesrecht.......................................36
Werkgroep 5: Ontvankelijkheidsvereisten........................................................................................39
Week 6: Bezwaarschriftprocedure, procedure bij de bestuursrechter en de voorlopige
voorzieningenprocedure..................................................................................................................44
Hoorcollege 6: Bestuursrechtelijk geding in eerste aanleg en hoger beroep...................................44
Werkgroep 6: Bezwaarschriftprocedure, procedure bij de bestuursrechter en de voorlopige
voorzieningenprocedure..................................................................................................................50
Week 7: Trechtermodel, bewijsrecht en omvang van het geding....................................................54
Hoorcollege 7: Het stelsel van art. 8:69 Awb nader bezien: de omvang van het geding en bewijs. .54
Werkgroep 7: Trechtermodel, bewijsrecht en omvang van het geding............................................57
Week 8: Uitspraakbevoegdheden van de rechter............................................................................61
Hoorcollege 8: Dicta, afdoening en finaliteit....................................................................................61
Werkgroep 8: Uitspraakbevoegdheden en de bestuurlijke lus.........................................................65
Week 9: Taakverdeling bestuursrechter en burgerlijke rechter.......................................................69
Hoorcollege 9: De burgerlijke rechter en de bestuursrechter..........................................................69
Werkgroep 9: Taakverdeling bestuursrechter en burgerlijke rechter...............................................76
,Week 10: Toetsing door de burgerlijke rechter; schadevergoeding bij onrechtmatig
overheidshandelen..........................................................................................................................79
Hoorcollege 10: Onrechtmatige overheidsdaad...............................................................................79
Werkgroep 10: Toetsing door de burgerlijke rechter; schadevergoeding bij onrechtmatig
overheidshandelen...........................................................................................................................83
Week 11: Nadeelcompensatie bij rechtmatig overheidshandelen...................................................85
Hoorcollege 11: Schadevergoeding bij de rechtmatige overheidsdaad............................................85
Werkgroep 11: Nadeelcompensatie bij rechtmatig overheidshandelen..........................................90
Week 12: Europese aspecten...........................................................................................................94
Hoorcollege 12: De toepasselijkheid van het EVRM.........................................................................94
Werkgroep 12: De toepasselijkheid van het Unierecht..................................................................100
,Week 1: Bestuurssancties I
Hoorcollege 1: Toezicht, handhavingstrajecten en type bestuurlijke
sancties
Handhaving: Effectueren/afdwingen en van normconform gedrag (inclusief normen als voorschriften
van vergunningen). Handhaven kan bestaan uit:
o Toezicht
o Opleggen van (bestuurlijke) sancties
Drie belangrijke titels:
- Titel 5.1: algemene bepalingen
- Titel 5.2: toezicht
- Titel 5.3: herstelsancties
- Titel 5.4: bestraffende sancties
Toezicht
Er zijn twee vormen van toezicht:
Uitvoeringstoezicht: verzamelen van gegevens om te controleren of je voldoet aan de
wettelijke vereisten om in aanmerking te komen voor een aanspraak
VB. subsidie of uitkering
controle vooraf (wordt niet echt bedoeld in titel 5.2 Awb)
Handhavingstoezicht: uitvoering van controles waarbij er niet noodzakelijk sprake hoeft te
zijn van een overtreding of het vermoeden daarvan (geen concrete verdenking nodig).
Preventieve werking. Heel anders dan strafrechtelijk opsporen.
Als de toezichthouder ziet dat er iets mis is wordt er (vaak) eerst een normoverdragend
gesprek gevoerd met de overtreder. Als het ernstiger is, dan wordt er eerst gewerkt met een
officiële waarschuwing (binnen een bepaalde tijd terugkomen). Dan komt er een hercontrole
en als het dan niet goed is, dan krijg je meestal eerst een voorontwerp van een
sanctionerend besluit (last onder bestuursdwang of dwangsom) voordat de echte sanctie
wordt opgelegd. Zo heb je nog de tijd om op het ontwerpbesluit te reageren (vorm van
horen in de zin van art. 4:8 Awb). Dan komen ze nog een keer controleren en als het dan nog
niet goed is, dan wordt de sanctie via een handhavingsbesluit opgelegd. Ze gaan niet meteen
een handhavingsbesluit doen, je krijgt eerst nog een paar kansen om het zelf goed te
regelen.
Hoe is het toezicht genormeerd?
Handhavingstoezicht is feitelijk handelen, dit kan ook onder de normering van de Awb vallen:
Hoofdstuk 2 Awb. Zie bijvoorbeeld art. 3:1 lid 2 Awb: hoofdstuk 3 kan van toepassing zijn op andere
handelingen dan besluiten.
Welke trajecten zijn er voor sanctionerend optreden?
Er zijn drie trajecten bij het overtreden van bestuursrechtelijke regelgeving:
Bestuurlijke sanctie (art. 5:2 lid 1 sub a Awb) overtreding nodig
1
, Strafrechtelijke sanctie:
In bijzondere wetten zoals de Wet op de economische delicten zijn strafbepalingen
opgenomen. Als je bepaalde bestuursrechtelijke normen niet in acht neemt kan dit een
strafbaar feit opleveren. Vaak kan dan ook het bestuursorgaan optreden. Je kunt dan
eigenlijk van twee kanten gepakt worden (twee procedures). Of dit is toegestaan vanwege
het ne bis in idem-beginsel komt in week 3 verder aan bod.
Privaatrechtelijk ‘sanctioneren’:
Handelen in strijd met de wet levert een onrechtmatige daad op. Een bestuursorgaan kan
een actie uit onrechtmatige daad instellen bij de burgerlijke rechter om op die manier een
verbod te krijgen voor iemand die een overtreding pleegt. Hier is de Windmill-leer van
toepassing. Je kunt als overheid niet zomaar gebruik maken van het privaatrecht, omdat je
een bestuurlijke sanctie hebt (zie ook HR Zomerhuisjes). In theorie kan je als overheid ook
het privaatrecht inzetten om op te treden tegen een overtreding.
Bestuursrechtelijke handhavingsbevoegdheden
De vraag óf je een sanctie kunt opleggen vind je niet in de Awb (gelet op art. 5:4 lid 1 Awb), je moet
altijd kijken in de bijzondere wet
De Awb bevat niet veel bevoegdheden maar wel een handhavingsbevoegdheden (H5 Awb):
- Toezichtbevoegdheden (Titel 5.2)
Een toezichthouder in de zin van art. 5:11 Awb heeft de bevoegdheden die te vinden zijn in
deze titel.
- Sanctiebevoegdheden
o Herstelsancties (Titel 5.3, afdeling 1 en 2 en Titel 4.4)
Last onder bestuursdwang en dwangsom
o Bestraffende sancties (Titel 5.4, Titel 4.4)
Bestuurlijke boete
NB. Beperkt aandacht aan Titel 4.4 (bestuursrechtelijke geldschulden)
Herstelsancties tegenover bestraffende sancties
Herstelsanctie heeft betrekking op de overtreding: het oogmerk van een herstelsanctie is om die te
beëindigen of de gevolgen ervan te beperken of ongedaan te maken. De bestraffende sanctie ziet op
de overtreder: leed toevoegen (= een criminal charge). De verwijtbaarheid is hier relevant (art. 5:41
Awb) en bij een herstelsanctie niet. We hebben ook nog de cumulatie van sancties (dit is wanneer
voor dezelfde overtreding meerdere sancties worden opgelegd). Dan is het onderscheid tussen
bestraffende en herstelsanctie ook belangrijk. De algemene hoofdregel is dat je mag cumuleren
zolang het oogmerk verschillend is.
Bij herstelsancties is de rechter veel terughoudender, bij een bestraffende toetst de rechter intensief.
De rechter moet zelf de feiten vaststellen en de hoogte van de sanctie bepalen (zoals in art. 8:72a
Awb). Belangrijk verschil met het strafrecht: bij strafrecht krijg je meestal eerst een dagvaarding en
dan moet je naar de rechter en dergelijken. Bij het bestuursrecht is er meteen een besluit: je loopt
achter de feiten aan.
Niet alle sancties in hoofdstuk 5 (denk aan intrekken vergunning, opgelegde boete publiceren bij
bedrijven). Hierbij kun je dus niet volstaan met Hoofdstuk 5, daarvoor is de bijzondere wetgeving
relevant.
Bestuurlijke sanctie: wanneer bevoegd?
2
Bestuurs(proces)recht II
Inhoudsopgave
Week 1: Bestuurssancties I................................................................................................................1
Hoorcollege 1: Toezicht, handhavingstrajecten en type bestuurlijke sancties...................................1
Werkgroep 1: Last onder bestuursdwang...........................................................................................5
Week 2: Bestuurssancties II...............................................................................................................8
Hoorcollege 2: Bestuurlijke sancties en discretionaire bevoegdheid..................................................8
Werkgroep 2: Last onder dwangsom en plicht om in de regel te handhaven..................................13
Week 3: Bestuurlijke en andere sancties.........................................................................................19
Hoorcollege 3: Handhaving van bestuursrechtelijke normen via het privaatrecht of het strafrecht,
alsmede het bewijs van de overtreding............................................................................................19
Werkgroep 3: Bestuurlijke boete en cumulatie van sancties............................................................24
Week 4: Historische ontwikkeling stelsel van bestuurlijke rechtsbescherming en bevoegdheid
bestuursrechter...............................................................................................................................30
Hoorcollege 4: Het stelsel van de bestuursrechtspraak....................................................................30
Werkgroep 4: Bestuursrechtelijke rechtsgang en de voorprocedure...............................................33
Week 5: Algemene karakteristieken bestuursprocesrecht en ontvankelijkheidsvereisten..............36
Hoorcollege 5: Kenmerken en grondslagen van het bestuursprocesrecht.......................................36
Werkgroep 5: Ontvankelijkheidsvereisten........................................................................................39
Week 6: Bezwaarschriftprocedure, procedure bij de bestuursrechter en de voorlopige
voorzieningenprocedure..................................................................................................................44
Hoorcollege 6: Bestuursrechtelijk geding in eerste aanleg en hoger beroep...................................44
Werkgroep 6: Bezwaarschriftprocedure, procedure bij de bestuursrechter en de voorlopige
voorzieningenprocedure..................................................................................................................50
Week 7: Trechtermodel, bewijsrecht en omvang van het geding....................................................54
Hoorcollege 7: Het stelsel van art. 8:69 Awb nader bezien: de omvang van het geding en bewijs. .54
Werkgroep 7: Trechtermodel, bewijsrecht en omvang van het geding............................................57
Week 8: Uitspraakbevoegdheden van de rechter............................................................................61
Hoorcollege 8: Dicta, afdoening en finaliteit....................................................................................61
Werkgroep 8: Uitspraakbevoegdheden en de bestuurlijke lus.........................................................65
Week 9: Taakverdeling bestuursrechter en burgerlijke rechter.......................................................69
Hoorcollege 9: De burgerlijke rechter en de bestuursrechter..........................................................69
Werkgroep 9: Taakverdeling bestuursrechter en burgerlijke rechter...............................................76
,Week 10: Toetsing door de burgerlijke rechter; schadevergoeding bij onrechtmatig
overheidshandelen..........................................................................................................................79
Hoorcollege 10: Onrechtmatige overheidsdaad...............................................................................79
Werkgroep 10: Toetsing door de burgerlijke rechter; schadevergoeding bij onrechtmatig
overheidshandelen...........................................................................................................................83
Week 11: Nadeelcompensatie bij rechtmatig overheidshandelen...................................................85
Hoorcollege 11: Schadevergoeding bij de rechtmatige overheidsdaad............................................85
Werkgroep 11: Nadeelcompensatie bij rechtmatig overheidshandelen..........................................90
Week 12: Europese aspecten...........................................................................................................94
Hoorcollege 12: De toepasselijkheid van het EVRM.........................................................................94
Werkgroep 12: De toepasselijkheid van het Unierecht..................................................................100
,Week 1: Bestuurssancties I
Hoorcollege 1: Toezicht, handhavingstrajecten en type bestuurlijke
sancties
Handhaving: Effectueren/afdwingen en van normconform gedrag (inclusief normen als voorschriften
van vergunningen). Handhaven kan bestaan uit:
o Toezicht
o Opleggen van (bestuurlijke) sancties
Drie belangrijke titels:
- Titel 5.1: algemene bepalingen
- Titel 5.2: toezicht
- Titel 5.3: herstelsancties
- Titel 5.4: bestraffende sancties
Toezicht
Er zijn twee vormen van toezicht:
Uitvoeringstoezicht: verzamelen van gegevens om te controleren of je voldoet aan de
wettelijke vereisten om in aanmerking te komen voor een aanspraak
VB. subsidie of uitkering
controle vooraf (wordt niet echt bedoeld in titel 5.2 Awb)
Handhavingstoezicht: uitvoering van controles waarbij er niet noodzakelijk sprake hoeft te
zijn van een overtreding of het vermoeden daarvan (geen concrete verdenking nodig).
Preventieve werking. Heel anders dan strafrechtelijk opsporen.
Als de toezichthouder ziet dat er iets mis is wordt er (vaak) eerst een normoverdragend
gesprek gevoerd met de overtreder. Als het ernstiger is, dan wordt er eerst gewerkt met een
officiële waarschuwing (binnen een bepaalde tijd terugkomen). Dan komt er een hercontrole
en als het dan niet goed is, dan krijg je meestal eerst een voorontwerp van een
sanctionerend besluit (last onder bestuursdwang of dwangsom) voordat de echte sanctie
wordt opgelegd. Zo heb je nog de tijd om op het ontwerpbesluit te reageren (vorm van
horen in de zin van art. 4:8 Awb). Dan komen ze nog een keer controleren en als het dan nog
niet goed is, dan wordt de sanctie via een handhavingsbesluit opgelegd. Ze gaan niet meteen
een handhavingsbesluit doen, je krijgt eerst nog een paar kansen om het zelf goed te
regelen.
Hoe is het toezicht genormeerd?
Handhavingstoezicht is feitelijk handelen, dit kan ook onder de normering van de Awb vallen:
Hoofdstuk 2 Awb. Zie bijvoorbeeld art. 3:1 lid 2 Awb: hoofdstuk 3 kan van toepassing zijn op andere
handelingen dan besluiten.
Welke trajecten zijn er voor sanctionerend optreden?
Er zijn drie trajecten bij het overtreden van bestuursrechtelijke regelgeving:
Bestuurlijke sanctie (art. 5:2 lid 1 sub a Awb) overtreding nodig
1
, Strafrechtelijke sanctie:
In bijzondere wetten zoals de Wet op de economische delicten zijn strafbepalingen
opgenomen. Als je bepaalde bestuursrechtelijke normen niet in acht neemt kan dit een
strafbaar feit opleveren. Vaak kan dan ook het bestuursorgaan optreden. Je kunt dan
eigenlijk van twee kanten gepakt worden (twee procedures). Of dit is toegestaan vanwege
het ne bis in idem-beginsel komt in week 3 verder aan bod.
Privaatrechtelijk ‘sanctioneren’:
Handelen in strijd met de wet levert een onrechtmatige daad op. Een bestuursorgaan kan
een actie uit onrechtmatige daad instellen bij de burgerlijke rechter om op die manier een
verbod te krijgen voor iemand die een overtreding pleegt. Hier is de Windmill-leer van
toepassing. Je kunt als overheid niet zomaar gebruik maken van het privaatrecht, omdat je
een bestuurlijke sanctie hebt (zie ook HR Zomerhuisjes). In theorie kan je als overheid ook
het privaatrecht inzetten om op te treden tegen een overtreding.
Bestuursrechtelijke handhavingsbevoegdheden
De vraag óf je een sanctie kunt opleggen vind je niet in de Awb (gelet op art. 5:4 lid 1 Awb), je moet
altijd kijken in de bijzondere wet
De Awb bevat niet veel bevoegdheden maar wel een handhavingsbevoegdheden (H5 Awb):
- Toezichtbevoegdheden (Titel 5.2)
Een toezichthouder in de zin van art. 5:11 Awb heeft de bevoegdheden die te vinden zijn in
deze titel.
- Sanctiebevoegdheden
o Herstelsancties (Titel 5.3, afdeling 1 en 2 en Titel 4.4)
Last onder bestuursdwang en dwangsom
o Bestraffende sancties (Titel 5.4, Titel 4.4)
Bestuurlijke boete
NB. Beperkt aandacht aan Titel 4.4 (bestuursrechtelijke geldschulden)
Herstelsancties tegenover bestraffende sancties
Herstelsanctie heeft betrekking op de overtreding: het oogmerk van een herstelsanctie is om die te
beëindigen of de gevolgen ervan te beperken of ongedaan te maken. De bestraffende sanctie ziet op
de overtreder: leed toevoegen (= een criminal charge). De verwijtbaarheid is hier relevant (art. 5:41
Awb) en bij een herstelsanctie niet. We hebben ook nog de cumulatie van sancties (dit is wanneer
voor dezelfde overtreding meerdere sancties worden opgelegd). Dan is het onderscheid tussen
bestraffende en herstelsanctie ook belangrijk. De algemene hoofdregel is dat je mag cumuleren
zolang het oogmerk verschillend is.
Bij herstelsancties is de rechter veel terughoudender, bij een bestraffende toetst de rechter intensief.
De rechter moet zelf de feiten vaststellen en de hoogte van de sanctie bepalen (zoals in art. 8:72a
Awb). Belangrijk verschil met het strafrecht: bij strafrecht krijg je meestal eerst een dagvaarding en
dan moet je naar de rechter en dergelijken. Bij het bestuursrecht is er meteen een besluit: je loopt
achter de feiten aan.
Niet alle sancties in hoofdstuk 5 (denk aan intrekken vergunning, opgelegde boete publiceren bij
bedrijven). Hierbij kun je dus niet volstaan met Hoofdstuk 5, daarvoor is de bijzondere wetgeving
relevant.
Bestuurlijke sanctie: wanneer bevoegd?
2
