Les 2.1: Gezondheidsdeterminant leefstijl & gedrag
De gezondheidsdeterminant leefstijl & gedrag omvat allerlei gedragingen die een positieve of
negatieve invloed hebben op de gezondheid en/of een gezondheidsprobleem, zoals voedingsgedrag,
alcohol- en drugsgebruik, rookgedrag, bewegingsgedrag en seksueel gedrag.
Wat zijn gezondheidsvaardigheden?
Gezondheidsvaardigheden zijn tamelijk complexe vaardigheden die bepalen of mensen hun ‘weg
kunnen vinden’ in de gezondheidszorg. Deze vaardigheden worden ingezet om informatie te
verwerven over gezondheid. Niet alleen het verwerven van informatie is belangrijk, maar mensen
moeten de informatie ook begrijpen, beoordelen en gebruiken om gezondheidsgerelateerde
beslissingen te kunnen nemen. Het begrip Sense of Coherence (SOC) is nauw verwant aan
gezondheidsvaardigheden. Mensen met een sterke SOC ervaren de wereld als begrijpelijk,
hanteerbaar en betekenisvol. SOC hangt samen met een betere (mentale) gezondheid, een beter
vermogen tot coping, een betere kwaliteit van leven en een lagere sterfte.
Gezondheidservaringen bepalen hoe mensen de eigen gezondheid beoordelen. Patiënten met lagere
gezondheidsvaardigheden hebben veelal minder optimale zelfmanagementvaardigheden en minder
ziektegerelateerde kennis. Ook hebben ze vaker een lagere eigeneffectiviteit.
In de omgang met patiënten met beperkte gezondheidsvaardigheden is het van belang je taalgebruik
eenvoudig te houden en je coaching rondom het zelfmanagement concreet te houden.
Is voedingsgedrag een leefstijlfactor?
Voeding heeft een duidelijke invloed op gezondheid en gezondheidsproblemen. Deze kunnen zowel
primair als secundair gerelateerd zijn aan voeding:
Primair: cariës, overgewicht, obstipatie, jodiumtekort, ondergewicht en alcoholische
levercirrose.
Secundair: de gezondheidsproblemen zijn primair voedinggerelateerd, maar er spelen
daarnaast andere gezondheidsdeterminanten een rol.
Is alcohol- en drugsgebruik een leefstijlfactor?
Overmatig alcohol- en drugsgebruik heeft een negatieve invloed op de gezondheid. Alcohol- en
drugsgebruik kan tot een farmacologische verslaving leiden (een toenemende lichamelijke
behoefte), maar ook tot een psychische verslaving (met gevoelens van schaamte en schuld) en/of
een sociale verslaving (met conflicten, isolement en stigmatisering).
Alcoholgebruik heeft een duidelijke relatie met (verkeers)ongevallen en chronische ziekte zoals
levercirrose, hartziekten en kanker. Alcoholafhankelijkheid verhoogt de kans op alle typen
stemmingsstoornissen en angststoornissen.
Gezondheidsproblemen gerelateerd aan drugsgebruik zijn verslavingsziekten, intoxicaties,
psychosociale, psychische en psychiatrische problematiek, een verhoogde kans op infectieziekten, hiv
en ongevallen.
Factoren die de verslaving aan alcohol of drugs beïnvloeden zijn erfelijkheid en aanleg,
persoonlijkheid, conditionering, de verwachting van de effecten van een middel, stress en early life
events, gezinsproblemen en sociaaleconomische achterstand.
,Is roken een leefstijlfactor?
Roken draagt bij aan het ontstaan van belangrijke gezondheidsproblemen en is verreweg de
belangrijkste oorzaak van sterfte en ziekte. Roken is verantwoordelijk voor een groot deel van de
sterfgevallen door longkanker, COPD en een aantal vormen van kanker in het hoofdhalsgebied. Ook
een aanzienlijk deel van de incidentie van hart- en vaatziekten komt door roken.
Is bewegingsgedrag een leefstijlfactor?
Lichamelijke activiteit is een leefstijlfactor die belangrijke gezondheidsvoordelen kan opleveren.
Bewegen verbetert de gezondheid, vermindert cardiovasculaire druk, verhoogt de vetafbraak en
geeft gunstige verandering in het serumcholesterolgehalte van het bloed.
het gezondheidsbevorderende effect van bewegen zit hem in de invloed op endogene
gezondheidsdeterminanten bloeddruk, lichaamsgewicht, vetpercentage, botdichtheid,
triglyceridegehalte, glucosetolerantie en insulinegevoeligheid. Gezondheidsproblemen die verband
houden met lichamelijke inactiviteit zijn coronaire hartziekten, diabetes mellitus type 2, osteoporose,
dikkedarmkanker, COPD, beroerte, depressiviteit en chronische gewichtsreuma.
Is seksueel gedrag een leefstijlfactor?
Seksueel gedrag staat in verband met gezondheidsproblemen zoals seksueel overdraagbare
aandoeningen (soa’s), hiv, ongewenste zwangerschap en seksueel misbruik, maar ook
urineweginfecties. Via seksueel contact kan ook besmetting plaatsvinden met het humaan
papillomavirus (HPV), dat een rol speelt bij het ontstaan van baarmoederhalskanker.
Rol verpleegkundige bij gezondheidsdeterminant leefstijl & gedrag
Veel preventieve en curatieve taken van verpleegkundigen hebben (gedeeltelijk) te maken met het
aanzetten van patiënten tot ander, gezonder gedrag. Veel leefstijlfactoren hebben invloed op de
gezondheid en kunnen (op termijn) leiden tot gezondheidsproblemen. Door een verandering in deze
leefstijlfactoren zijn verbetering en bevordering van de gezondheid te verwachten.
Gezondheidsvoorlichting en patiëntenvoorlichting hebben alles te maken met het veranderen van
het ongewenste gedrag. Gezondheidsbevordering kan gericht zijn op:
Gezond voedingsgedrag: het voorkomen van ziekten, het voorzien in de behoefte aan
essentiële voedingsstoffen, het bevorderen van de kwaliteit en duur van leven bij patiënten
met een voedingsgerelateerde ziekte en het voorkomen van nadelige gevolgen van
voedselovergevoeligheid.
Verantwoord alcoholgebruik: bijvoorbeeld door jongeren aan te leren hoe ze met sociale
druk moeten omgaan en vroegtijdige onderkenning van probleemgebruik.
Optimaliseren van bewegingsgedrag: aangrijpingspunten zijn geringe kennis over de risico’s
van onvoldoende lichamelijke activiteit, maar ook een negatieve houding ten opzichte van
bewegen.
Seksueel risicogedrag: aangrijpingspunten zijn geringe kennis over de risico’s van onveilig
seksueel gedrag en met namen de negatieve houding ten opzichte van veilig vrijen, geringe
vaardigheden om daadwerkelijk veilig seksueel gedrag te vertonen.
, Les 2.2: Endogene gezondheidsdeterminant & zelfmanagement
Bij de endogene determinant gaat het om zowel fysiologische als psychische factoren die zich in de
mens afspelen en invloed hebben op de gezondheid of gezondheidsproblemen. De endogene
gezondheidsdeterminant wordt onderverdeel in genetische, erfelijke factoren en verworven
eigenschappen. Zij hebben allebei specifieke effecten op de gezondheid.
Genetische factoren
Genetische factoren zijn van invloed op de gezondheid als sprake is van
Afwijkingen in de genen: we spreken van een monogene ziektebeeld als het ontstaan van de
ziekte op één gen berust
Afwijkingen in de chromosomen , bijvoorbeeld het syndroom van down.
Multifactoriële gezondheidsproblemen: wanneer genetische factoren een rol spelen maar er
daarnaast meer aan de hand is. Voorbeelden hiervan zijn aangeboren hartafwijkingen, spina
bfida.
Aanleg voor een bepaalde ziekte, bijvoorbeeld schizofrenie, manische depressiviteit, astma
en allergieën, epilepsie en reuma.
Verworven eigenschappen
Er zijn verschillende verworven eigenschappen:
Hoge bloeddruk: hiervan is sprake als de bovendruk > 135 mmHg en de onderdruk > 85
mmHg.
- Kan leiden tot chronische aandoeningen zoals coronaire hartziekten en beroerte,
hartfalen en dementie.
- Negatieve invloed: overgewicht, lichamelijk inactiviteit en een te lage consumptie
van groente en fruit, maar ook alcoholgebruik, roken en consumptie van zout en vet.
- Preventie is gericht op het bevorderen en/of optimaliseren van leefstijlfactoren.
Anders een medicamenteuze behandeling.
Afwijking in immuunsysteem: het immuunsysteem heeft een belangrijke functie bij het in
stand houden van de gezondheid.
- Kan leiden tot ziekten veroorzaakt door bacteriën, virussen, schimmels en parasieten
en verschillende vormen van kanker. Ook kan het leiden tot allergieën, chronische
auto-immuunziekten, infectieziekten.
Hoog cholesterolgehalte hoi ik b
- Kan leiden tot coronaire hartziekten.
- Negatieve invloed: verzadigde vetten in de voeding, overgewicht en roken spelen
een negatieve rol.
- Positieve invloed: lichamelijke activiteit.
Wisselende glucosespiegel: de glucosetolerantie geeft de mate weer waarin het lichaam in
staat is op de juiste om te gaan met wisselende concentraties glucose in het bloed. Er kan
sprake zijn van een normale glucosetolerantie, een verminderde glucosetolerantie
(onbehandelde diabetes mellitus) of glucose-intolerantie (behandelde diabetes mellitus)
- Negatieve invloed: overgewicht, specifiek een teveel aan abdominaal vet,
lichamelijke (in)activiteit, voeding rijk aan verzadigde vetten, te weinig
voedingsvezels.
De gezondheidsdeterminant leefstijl & gedrag omvat allerlei gedragingen die een positieve of
negatieve invloed hebben op de gezondheid en/of een gezondheidsprobleem, zoals voedingsgedrag,
alcohol- en drugsgebruik, rookgedrag, bewegingsgedrag en seksueel gedrag.
Wat zijn gezondheidsvaardigheden?
Gezondheidsvaardigheden zijn tamelijk complexe vaardigheden die bepalen of mensen hun ‘weg
kunnen vinden’ in de gezondheidszorg. Deze vaardigheden worden ingezet om informatie te
verwerven over gezondheid. Niet alleen het verwerven van informatie is belangrijk, maar mensen
moeten de informatie ook begrijpen, beoordelen en gebruiken om gezondheidsgerelateerde
beslissingen te kunnen nemen. Het begrip Sense of Coherence (SOC) is nauw verwant aan
gezondheidsvaardigheden. Mensen met een sterke SOC ervaren de wereld als begrijpelijk,
hanteerbaar en betekenisvol. SOC hangt samen met een betere (mentale) gezondheid, een beter
vermogen tot coping, een betere kwaliteit van leven en een lagere sterfte.
Gezondheidservaringen bepalen hoe mensen de eigen gezondheid beoordelen. Patiënten met lagere
gezondheidsvaardigheden hebben veelal minder optimale zelfmanagementvaardigheden en minder
ziektegerelateerde kennis. Ook hebben ze vaker een lagere eigeneffectiviteit.
In de omgang met patiënten met beperkte gezondheidsvaardigheden is het van belang je taalgebruik
eenvoudig te houden en je coaching rondom het zelfmanagement concreet te houden.
Is voedingsgedrag een leefstijlfactor?
Voeding heeft een duidelijke invloed op gezondheid en gezondheidsproblemen. Deze kunnen zowel
primair als secundair gerelateerd zijn aan voeding:
Primair: cariës, overgewicht, obstipatie, jodiumtekort, ondergewicht en alcoholische
levercirrose.
Secundair: de gezondheidsproblemen zijn primair voedinggerelateerd, maar er spelen
daarnaast andere gezondheidsdeterminanten een rol.
Is alcohol- en drugsgebruik een leefstijlfactor?
Overmatig alcohol- en drugsgebruik heeft een negatieve invloed op de gezondheid. Alcohol- en
drugsgebruik kan tot een farmacologische verslaving leiden (een toenemende lichamelijke
behoefte), maar ook tot een psychische verslaving (met gevoelens van schaamte en schuld) en/of
een sociale verslaving (met conflicten, isolement en stigmatisering).
Alcoholgebruik heeft een duidelijke relatie met (verkeers)ongevallen en chronische ziekte zoals
levercirrose, hartziekten en kanker. Alcoholafhankelijkheid verhoogt de kans op alle typen
stemmingsstoornissen en angststoornissen.
Gezondheidsproblemen gerelateerd aan drugsgebruik zijn verslavingsziekten, intoxicaties,
psychosociale, psychische en psychiatrische problematiek, een verhoogde kans op infectieziekten, hiv
en ongevallen.
Factoren die de verslaving aan alcohol of drugs beïnvloeden zijn erfelijkheid en aanleg,
persoonlijkheid, conditionering, de verwachting van de effecten van een middel, stress en early life
events, gezinsproblemen en sociaaleconomische achterstand.
,Is roken een leefstijlfactor?
Roken draagt bij aan het ontstaan van belangrijke gezondheidsproblemen en is verreweg de
belangrijkste oorzaak van sterfte en ziekte. Roken is verantwoordelijk voor een groot deel van de
sterfgevallen door longkanker, COPD en een aantal vormen van kanker in het hoofdhalsgebied. Ook
een aanzienlijk deel van de incidentie van hart- en vaatziekten komt door roken.
Is bewegingsgedrag een leefstijlfactor?
Lichamelijke activiteit is een leefstijlfactor die belangrijke gezondheidsvoordelen kan opleveren.
Bewegen verbetert de gezondheid, vermindert cardiovasculaire druk, verhoogt de vetafbraak en
geeft gunstige verandering in het serumcholesterolgehalte van het bloed.
het gezondheidsbevorderende effect van bewegen zit hem in de invloed op endogene
gezondheidsdeterminanten bloeddruk, lichaamsgewicht, vetpercentage, botdichtheid,
triglyceridegehalte, glucosetolerantie en insulinegevoeligheid. Gezondheidsproblemen die verband
houden met lichamelijke inactiviteit zijn coronaire hartziekten, diabetes mellitus type 2, osteoporose,
dikkedarmkanker, COPD, beroerte, depressiviteit en chronische gewichtsreuma.
Is seksueel gedrag een leefstijlfactor?
Seksueel gedrag staat in verband met gezondheidsproblemen zoals seksueel overdraagbare
aandoeningen (soa’s), hiv, ongewenste zwangerschap en seksueel misbruik, maar ook
urineweginfecties. Via seksueel contact kan ook besmetting plaatsvinden met het humaan
papillomavirus (HPV), dat een rol speelt bij het ontstaan van baarmoederhalskanker.
Rol verpleegkundige bij gezondheidsdeterminant leefstijl & gedrag
Veel preventieve en curatieve taken van verpleegkundigen hebben (gedeeltelijk) te maken met het
aanzetten van patiënten tot ander, gezonder gedrag. Veel leefstijlfactoren hebben invloed op de
gezondheid en kunnen (op termijn) leiden tot gezondheidsproblemen. Door een verandering in deze
leefstijlfactoren zijn verbetering en bevordering van de gezondheid te verwachten.
Gezondheidsvoorlichting en patiëntenvoorlichting hebben alles te maken met het veranderen van
het ongewenste gedrag. Gezondheidsbevordering kan gericht zijn op:
Gezond voedingsgedrag: het voorkomen van ziekten, het voorzien in de behoefte aan
essentiële voedingsstoffen, het bevorderen van de kwaliteit en duur van leven bij patiënten
met een voedingsgerelateerde ziekte en het voorkomen van nadelige gevolgen van
voedselovergevoeligheid.
Verantwoord alcoholgebruik: bijvoorbeeld door jongeren aan te leren hoe ze met sociale
druk moeten omgaan en vroegtijdige onderkenning van probleemgebruik.
Optimaliseren van bewegingsgedrag: aangrijpingspunten zijn geringe kennis over de risico’s
van onvoldoende lichamelijke activiteit, maar ook een negatieve houding ten opzichte van
bewegen.
Seksueel risicogedrag: aangrijpingspunten zijn geringe kennis over de risico’s van onveilig
seksueel gedrag en met namen de negatieve houding ten opzichte van veilig vrijen, geringe
vaardigheden om daadwerkelijk veilig seksueel gedrag te vertonen.
, Les 2.2: Endogene gezondheidsdeterminant & zelfmanagement
Bij de endogene determinant gaat het om zowel fysiologische als psychische factoren die zich in de
mens afspelen en invloed hebben op de gezondheid of gezondheidsproblemen. De endogene
gezondheidsdeterminant wordt onderverdeel in genetische, erfelijke factoren en verworven
eigenschappen. Zij hebben allebei specifieke effecten op de gezondheid.
Genetische factoren
Genetische factoren zijn van invloed op de gezondheid als sprake is van
Afwijkingen in de genen: we spreken van een monogene ziektebeeld als het ontstaan van de
ziekte op één gen berust
Afwijkingen in de chromosomen , bijvoorbeeld het syndroom van down.
Multifactoriële gezondheidsproblemen: wanneer genetische factoren een rol spelen maar er
daarnaast meer aan de hand is. Voorbeelden hiervan zijn aangeboren hartafwijkingen, spina
bfida.
Aanleg voor een bepaalde ziekte, bijvoorbeeld schizofrenie, manische depressiviteit, astma
en allergieën, epilepsie en reuma.
Verworven eigenschappen
Er zijn verschillende verworven eigenschappen:
Hoge bloeddruk: hiervan is sprake als de bovendruk > 135 mmHg en de onderdruk > 85
mmHg.
- Kan leiden tot chronische aandoeningen zoals coronaire hartziekten en beroerte,
hartfalen en dementie.
- Negatieve invloed: overgewicht, lichamelijk inactiviteit en een te lage consumptie
van groente en fruit, maar ook alcoholgebruik, roken en consumptie van zout en vet.
- Preventie is gericht op het bevorderen en/of optimaliseren van leefstijlfactoren.
Anders een medicamenteuze behandeling.
Afwijking in immuunsysteem: het immuunsysteem heeft een belangrijke functie bij het in
stand houden van de gezondheid.
- Kan leiden tot ziekten veroorzaakt door bacteriën, virussen, schimmels en parasieten
en verschillende vormen van kanker. Ook kan het leiden tot allergieën, chronische
auto-immuunziekten, infectieziekten.
Hoog cholesterolgehalte hoi ik b
- Kan leiden tot coronaire hartziekten.
- Negatieve invloed: verzadigde vetten in de voeding, overgewicht en roken spelen
een negatieve rol.
- Positieve invloed: lichamelijke activiteit.
Wisselende glucosespiegel: de glucosetolerantie geeft de mate weer waarin het lichaam in
staat is op de juiste om te gaan met wisselende concentraties glucose in het bloed. Er kan
sprake zijn van een normale glucosetolerantie, een verminderde glucosetolerantie
(onbehandelde diabetes mellitus) of glucose-intolerantie (behandelde diabetes mellitus)
- Negatieve invloed: overgewicht, specifiek een teveel aan abdominaal vet,
lichamelijke (in)activiteit, voeding rijk aan verzadigde vetten, te weinig
voedingsvezels.
