Middeleeuwen (500-1500)
Tijdlijn
500-1000: vroege middeleeuwen
1000-1300: hoge middeleeuwen
1300-1500: late middeleeuwen
Standenmaatschappij
1) geestelijkheid
2) adel
3) boeren, dorpers, buitenlui
Feodale leenstelsel
Leenheer krijgt macht van god
Leenheer leende grond uit aan de
leenmannen en kregen in ruil trouw
Levenshouding
● theocentrisch: god staat centraal
● memento mori: gedenk te sterven
Taal
Verhalen werden mondeling overgebracht, waardoor veel verloren is gegaan of is
aangepast. Het verhaal wordt verteld in de taal ‘Diets’, wat later Nederlands werd.
Middelnederlands: wordt opgeschreven zoals uitgesproken, waardoor iedereen op
zijn/haar eigen manier sprak. Er waren ook geen spellingregels, die pas kwamen vanaf
de 13e eeuw.
eerste Nederlandse zin:‘Hebban olla vogala nestashagunnan hinase hic anda thu, wat
unbidan we nu?’In 1100 werd deze zin gebruikt alspennenproef.
Kenmerken literatuur
● schrijver onbekend
● teksten in dienst van god
● veel verwijzingen naar de Bijbel
○ Maria
○ Heilige Drie-eenheid: vader, zoon, heilige geest
○ Zeven goede en zeven slecht jaren
○ Twaalf discipelen
, ● klooster is de enige plek waar werd geschreven en gelezen met manuscripten
○ koste veel tijd en geld
○ religieuze teksten
○ teksten op bestelling (ridderromans)
○ miniatuur: versierde letters
Boeken
- boeken waren echt kostbaar
- ieder boek is uniek
- boeken werden geschreven op perkament door monniken in een scriptorium
- er zijn weinig handschriften overgebleven
● de eerste boeken waren tijdrovend en inefficiënt
● 1455 (late middeleeuwen): boekdrukkunst werd uitgevonden
● boekdrukkunst zorgde voor verspreiding en makkelijke toegang tot verhalen
Soorten teksten
1) ridderromans
a) voorhoofse ridderroman
- 1100: nieuwe verhalen over helden vanuit Frankrijk
- verschuiving Latijn (taal van kerk) naar Romaans (taal van volk)
- Karelromans: verhalen over Karel de Grote over feodale trouw,
moed, kracht en weinig vrouwen
b) hoofse ridderroman
- halverwege 11e eeuw: nieuwe inspiratie → koning Arthur
- Arthurroman: ridders van de ronde tafel, queestes, goede
manieren en zuiverheid, vrouwen belangrijk en sprookjesachtig
2) geestelijke literatuur
- functie: volk oproepen tot het christelijke leven
- auteurs: Mariken en Beatrijs
- indeling:
1. epiek: exempelen, Legenden, Heiligenlevens
2. lyriek: mystieke teksten (verlangen naar eenwording met God)
3. dramatiek: mirakelspelen, moraliteiten, mysteriespelen
3) burgerlijke literatuur
- dierenverhalen: spottende, satirische uitbeelding van de
standenmaatschappij, hekeling van adel, geestelijkheid en volk
, Renaissance (1550-1660)
● wedergeboorte van klassieke kunst en literatuur
● tijdens chaotische tijden met o.a. de Tachtigjarige oorlog (strijd tegen Spanje)
Invalshoeken
1) religie: reformatie
2) filosofie: humanisme
3) kunst: renaissance
Drie belangrijke ontwikkelingen
1) boekdrukkunst
- geschreven kennis niet langer domein van de kerk
- nieuwe kennis kon verspreid worden (godsdienst en wetenschap)
- ‘Ketterse’ geschriften
2) grote wetenschappelijke ontdekkingen
- Copernicus en Galilei: de aarde draait om de zon
- Columbus ontdekt Amerika
- opbloei geesteswetenschappen en taalwetenschappen
3) reformatie
- kritiek op de kerk → twee oorzaken:
1. filologisch werk van humanisten (tekstkritiek)
2. grote verspreiding van de Bijbel (volksvertalingen)
- kritiekpunten: te luxe leven, celibaat, aflaathandel
- eerste verzet tegen verval van de kerk/geloof was Erasmus
- Luther maakte een eigen bijbelvertaling: hervorming geloof
Humanisme
1) mensbeeld
- mens staat centraal → individualisme
- homo universalis
2) omgang met anderen
- iedere individu is belangrijk
- tolerantie, verdraagzaamheid en redelijkheid
3) uitgebreide hervorming van het onderwijs
- ware bestemming en ideale mensheid verwezenlijken
- sterk moraliserend
Tijdlijn
500-1000: vroege middeleeuwen
1000-1300: hoge middeleeuwen
1300-1500: late middeleeuwen
Standenmaatschappij
1) geestelijkheid
2) adel
3) boeren, dorpers, buitenlui
Feodale leenstelsel
Leenheer krijgt macht van god
Leenheer leende grond uit aan de
leenmannen en kregen in ruil trouw
Levenshouding
● theocentrisch: god staat centraal
● memento mori: gedenk te sterven
Taal
Verhalen werden mondeling overgebracht, waardoor veel verloren is gegaan of is
aangepast. Het verhaal wordt verteld in de taal ‘Diets’, wat later Nederlands werd.
Middelnederlands: wordt opgeschreven zoals uitgesproken, waardoor iedereen op
zijn/haar eigen manier sprak. Er waren ook geen spellingregels, die pas kwamen vanaf
de 13e eeuw.
eerste Nederlandse zin:‘Hebban olla vogala nestashagunnan hinase hic anda thu, wat
unbidan we nu?’In 1100 werd deze zin gebruikt alspennenproef.
Kenmerken literatuur
● schrijver onbekend
● teksten in dienst van god
● veel verwijzingen naar de Bijbel
○ Maria
○ Heilige Drie-eenheid: vader, zoon, heilige geest
○ Zeven goede en zeven slecht jaren
○ Twaalf discipelen
, ● klooster is de enige plek waar werd geschreven en gelezen met manuscripten
○ koste veel tijd en geld
○ religieuze teksten
○ teksten op bestelling (ridderromans)
○ miniatuur: versierde letters
Boeken
- boeken waren echt kostbaar
- ieder boek is uniek
- boeken werden geschreven op perkament door monniken in een scriptorium
- er zijn weinig handschriften overgebleven
● de eerste boeken waren tijdrovend en inefficiënt
● 1455 (late middeleeuwen): boekdrukkunst werd uitgevonden
● boekdrukkunst zorgde voor verspreiding en makkelijke toegang tot verhalen
Soorten teksten
1) ridderromans
a) voorhoofse ridderroman
- 1100: nieuwe verhalen over helden vanuit Frankrijk
- verschuiving Latijn (taal van kerk) naar Romaans (taal van volk)
- Karelromans: verhalen over Karel de Grote over feodale trouw,
moed, kracht en weinig vrouwen
b) hoofse ridderroman
- halverwege 11e eeuw: nieuwe inspiratie → koning Arthur
- Arthurroman: ridders van de ronde tafel, queestes, goede
manieren en zuiverheid, vrouwen belangrijk en sprookjesachtig
2) geestelijke literatuur
- functie: volk oproepen tot het christelijke leven
- auteurs: Mariken en Beatrijs
- indeling:
1. epiek: exempelen, Legenden, Heiligenlevens
2. lyriek: mystieke teksten (verlangen naar eenwording met God)
3. dramatiek: mirakelspelen, moraliteiten, mysteriespelen
3) burgerlijke literatuur
- dierenverhalen: spottende, satirische uitbeelding van de
standenmaatschappij, hekeling van adel, geestelijkheid en volk
, Renaissance (1550-1660)
● wedergeboorte van klassieke kunst en literatuur
● tijdens chaotische tijden met o.a. de Tachtigjarige oorlog (strijd tegen Spanje)
Invalshoeken
1) religie: reformatie
2) filosofie: humanisme
3) kunst: renaissance
Drie belangrijke ontwikkelingen
1) boekdrukkunst
- geschreven kennis niet langer domein van de kerk
- nieuwe kennis kon verspreid worden (godsdienst en wetenschap)
- ‘Ketterse’ geschriften
2) grote wetenschappelijke ontdekkingen
- Copernicus en Galilei: de aarde draait om de zon
- Columbus ontdekt Amerika
- opbloei geesteswetenschappen en taalwetenschappen
3) reformatie
- kritiek op de kerk → twee oorzaken:
1. filologisch werk van humanisten (tekstkritiek)
2. grote verspreiding van de Bijbel (volksvertalingen)
- kritiekpunten: te luxe leven, celibaat, aflaathandel
- eerste verzet tegen verval van de kerk/geloof was Erasmus
- Luther maakte een eigen bijbelvertaling: hervorming geloof
Humanisme
1) mensbeeld
- mens staat centraal → individualisme
- homo universalis
2) omgang met anderen
- iedere individu is belangrijk
- tolerantie, verdraagzaamheid en redelijkheid
3) uitgebreide hervorming van het onderwijs
- ware bestemming en ideale mensheid verwezenlijken
- sterk moraliserend
