Psychopathologie TiU
Fundamentals of Abnormal Psychology - Comer & Comer
MechteldC
Samenvatting Psychopathologie
Opmerking vooraf
ranje gekleurd.
- Alle stoornissen zijn o
-Hoofdstuk 1 - Psychopathologie: verleden en heden-
Psychopathologie is de wetenschappelijke studie van het psychologisch disfunctioneren, met
als doel om abnormale patronen van functioneren te beschrijven, voorspellen, verklaren en
veranderen.
Om te kijken of er sprake is van psychologisch disfunctioneren wordt gekeken naar 4 D’s:
- Deviance: afwijkend van normaal. Wat normaal is hangt af van de cultuur (de
gezamenlijke geschiedenis, waardes, instituties, gewoontes, vaardigheden, technologie
en kunst van een groep) en de norm (de geschreven en ongeschreven gedragsregels
van een maatschappij).
- Distress: de persoon heeft leed/verdriet/angst. Er moet vrijwel altijd sprake zijn van
distress om psychisch disfunctioneren vast te stellen.
- Dysfunction: de persoon kan niet meer normaal functioneren in het dagelijks leven,
bijvoorbeeld niet meer voor zichzelf zorgen, niet meer naar werk of school gaan of geen
sociale relaties meer onderhouden of aangaan.
- Danger: gevaar. Komt niet vaak voor, maar als een persoon een gevaar vormt voor
zichzelf of zijn omgeving is er vrijwel altijd sprake van psychisch disfunctioneren.
Ze hoeven niet allemaal voor te komen, je moet dit zien als een hulpmiddel om na te denken
over de problematiek van een persoon. Soms is het een grijs gebied. Bijvoorbeeld rouw, dat is
normaal en betekent niet meteen dat iemand een depressie heeft. Maar als rouw ernstig is en
lang aanhoudt, kan het wel een depressie worden. In de praktijk is het vaak niet helemaal
duidelijk of voldaan wordt aan de criteria. Ook kan het lastig zijn om het consequent toe te
passen. Wanneer gedrag vaak genoeg voorkomt, bijvoorbeeld excessief drinken onder
studenten, kan het zijn dat de maatschappij niet meer ziet dat het deviant, distressful,
dysfunctional e n dangerous is. Ook kan een maatschappij moeite hebben met het onderscheid
maken tussen abnormaal gedrag dat interventie nodig heeft en excentriciteit, een ongewoon
patroon waarin anderen geen recht hebben om te interveniëren (bijvoorbeeld een alleenstaande
man met twaalf katten).
43,4% van de Nederlandse mannen en 41,9% van de vrouwen heeft ooit in het leven een
psychische stoornis gehad. In de laatste 12 maanden was dat 17,7% van de mannen en 18,4%
van de vrouwen.
1
, Psychopathologie TiU
Fundamentals of Abnormal Psychology - Comer & Comer
MechteldC
Er zijn twee beroepsmogelijkheden:
- Klinische wetenschap: wetenschappelijk onderzoeker.
- Psychische stoornissen beschrijven, voorspellen en verklaren
- Effectiviteit van psychologische behandelingen onderzoeken
- Klinische praktijk: psycholoog/psychotherapeut
- Psychische stoornissen behandelen
Er is een verschil tussen:
- Psychopathologie: omvat alle psychische stoornissen inclusief verklaring en
behandeling;
- Psychiatrie: richt zich ook op deze stoornissen, vooral op de wat ernstigere stoornissen
waarbij medicijnen nodig zijn. Het uitgangspunt is medische verklaring en behandeling,
wat wel altijd plaatsvindt in combinatie met psychologische behandeling,
- Klinische psychologie: richt zich ook op de stoornissen, maar niet op medicatie. Het
uitgangspunt is psychologische verklaring en behandeling.
- Psycholoog: algemene term van iedereen die psychologie heeft gestudeerd. Wordt ook
wel basispsycholoog genoemd.
- GZ-psycholoog: heeft de postdoctorale GZ-opleiding afgerond. Dit doe je naast je baan
als psycholoog in de praktijk.
- Klinisch psycholoog: na de GZ-opleiding kun je een opleiding doen tot klinisch
psycholoog. Dan volg je naast je baan als psycholoog nog 4 jaar een opleiding. Je doet
daarin wetenschappelijk onderzoek en leert over management en beleid.
- Psychotherapeut: wordt je als je een andere postdoctorale opleiding hebt gevolgd. Je
houdt je vooral bezig met complexe problematiek, meestal persoonlijkheidsstoornissen.
Dit is een 3-tot-4-jarige opleiding die vooral gericht is op gespreksvoering en
behandeling.
- Psychiater: heeft geneeskunde gestudeerd en de specialisatie psychiatrie gevolgd.
De term “psycholoog” is niet beschermd in Nederland, vandaar dat er BIG en NIP registraties
zijn om aan te tonen dat je een opleiding hebt gedaan en kennis van zaken hebt, om zo de
kwaliteit in de GGZ te waarborgen.
Therapie of behandeling is een systematisch proces om mensen te helpen hun
psychologische moeilijkheden te overwinnen. Het vereist meestal een patiënt, een therapeut en
een serie van therapeutische contacten. Wanneer je een abnormaliteit als een ziekte ziet wordt
2
, Psychopathologie TiU
Fundamentals of Abnormal Psychology - Comer & Comer
MechteldC
gesproken van patiënt (meestal in ziekenhuizen) en wanneer je een abnormaliteit als een
probleem in het leven ziet wordt gesproken van cliënt (in de meeste GGZ-instellingen).
Er is door de tijd heen verschillend tegen abnormaal gedrag en de behandeling aangekeken:
- Oudheid: abnormaal gedrag was het werk van kwade geesten. Het menselijk lichaam
was de strijdgrond tussen externe krachten van goed en kwaad. Abnormaal gedrag werd
gezien als de winst van kwade geesten. De geneeswijze was om de demonen uit een
lichaam te verdrijven. Trepanation is een operatievorm waarbij met een stenen
instrument een cirkel uit de schedel werd weggesneden. Later werd gedacht aan
bezitting door de duivel, wat werd behandeld door exorcisme.
- Griekse en Romeinse tijd: H ippocrates zag abnormaal gedrag als een ziekte die
ontstaan was uit interne, fysieke problemen. Hij geloofde dat neuropathologie de
oorzaak was en dat dit kwam door een disbalans van vier lichamelijke vloeistoffen die
mentaal en fysiek functioneren beïnvloeden, oftewel humors (geel gal, zwart gal, bloed
en slijm). Deze disbalans veroorzaakte bijvoorbeeld manie of melancholie. Zijn
behandeling bestond uit het leiden van een rustig leven, een dieet met veel groenten,
gematigdheid, beweging, celibatair leven en bloedingen.
- Middeleeuwen: er werd weer gedacht dat psychopathologie werd veroorzaakt door
kwade demonen met als oplossing exorcisme. Later kwam er een meer medische kijk en
werden mensen behandeld in het ziekenhuis.
- De Renaissance: asielen werden populair, dit is een instituut dat zorg biedt aan mensen
met mentale stoornissen, eigenlijk was het een soort gevangenis.
- 19e eeuw: moral treatment, een aanpak die de nadruk legde op morele begeleiding en
humaan en respectvolle behandeling. Dit leidde tot state hospitals,
overheids-gecontroleerde publiekelijke mentale instellingen in de Verenigde Staten.
Echter nam dit later weer af, omdat er (1) een tekort was aan geld, verzorgers en het
herstelpercentage achteruit liep, (2) mensen effectievere behandelingen nodig hadden
dan er waren en (3) een nieuwe golf van vooroordelen over mensen met mentale
stoornissen, namelijk dat ze raar en gevaarlijk waren.
- Begin 20e eeuw: somatogenenetisch perspectief, het idee dat abnormaal functioneren
een fysieke oorzaak heeft en psychogenic perspectief, het idee dat de belangrijkste
oorzaken van abnormaal functioneren psychologisch zijn. Freud ontwikkelde de
psychopathologie, de theorie of behandeling van abnormaal mentaal functioneren dat
de nadruk legt op onbewuste psychologische krachten als de oorzaak van
psychopathologie.
Voor 1950 bestond bijna alle outpatient care uit private psychotherapie, een regeling waarbij
een persoon een therapeut direct betaalde voor de behandelingen. In 1950 werden nieuwe
psychotropische medicaties uitgevonden, dit zijn medicijnen die vooral het brein beïnvloeden
en veel symptomen van mentaal dysfunctioneren beïnvloeden. Hierdoor ontstond
deïnstitutionalisatie, het vrijlaten van honderdduizenden patiënten van publieke mentale
ziekenhuizen.
3
, Psychopathologie TiU
Fundamentals of Abnormal Psychology - Comer & Comer
MechteldC
De huidige stand van zaken in de psychopathologie is dat het uitgangspunt ambulante zorg is.
Er is vermaatschappelijking van de zorg en een toenemende invloed van zorgverzekeringen
(managed care program), want niet alle behandelingen worden vergoed. De nadruk ligt op
preventie van stoornissen, het bevorderen van de mentale gezondheid (bijvoorbeeld meditatie)
en positieve psychologie (de studie en verbetering van positieve gevoelens, kenmerken en
vermogens). Multiculturele psychologie ( het bekijken van de impact van cultuur, ras, etniciteit
en gender op gedrag en gedachtes en kijken naar hoe zulke factoren de oorzaak en
behandeling van abnormaal gedrag kunnen beïnvloeden) is belangrijker geworden, omdat we in
een multiculturele samenleving leven, mensen met een Turkse of Marokkaanse achtergrond
stoppen vaker met hun behandeling en dat kan voorkomen worden. Er is tegenwoordig een
grote verscheidenheid aan hulpverleners (bijvoorbeeld psychiaters, maatschappelijk werkers,
SPV’ers, counsellors, etc.). Telemental health speelt tegenwoordig ook een rol, dit is het
gebruik van digitale technologieën om mental health services te bieden zonder dat de therapeut
fysiek aanwezig is. De evidence-based practice is erg belangrijk. Dit betekent dat
wetenschappelijk onderzoek en behandeling nauw op elkaar aansluiten. Wetenschappelijk
onderzoek bekijkt de factoren waar behandeling zich op dient te richten en bekijkt ook de
effectiviteit van behandelingen. Deze resultaten worden verspreid door publicaties in
wetenschappelijke tijdschriften. Er zijn verschillende instituten die deze losse resultaten weer
samenvoegen en richtlijnen opstellen voor behandelingen. Een belangrijk Nederlands instituut is
het Trimbos Instituut. Het doel van de gestandaardiseerde protocollen voor behandelingen is
om de kwaliteit van de zorg te verbeteren en resultaten van een behandeling meetbaar en
vergelijkbaar te maken. Er is ook kritiek, omdat je door protocollen het individu uit het oog kunt
verliezen en te weinig rekening houdt met verschillende aspecten van een persoon en de
interactie met de omgeving. Daarom wordt er tegenwoordig wel gekeken naar nieuwe,
gestandaardiseerde protocollen, maar met oog voor individuele verschillen en behoeften.
-Hoofdstuk 2 - Modellen van Abnormaliteit-
Er zijn verschillende soorten modellen, een set van assumpties en concepten die
wetenschappers helpen bij het verklaren en interpreteren van modellen. In dit hoofdstuk zullen
worden besproken: het biologisch model, het psychodynamisch model, het
cognitieve-gedragsmodel, het humanistisch-existentiële model en het socioculturele model.
Het Biologisch Model
Het biologisch model ziet fysieke processen als de sleutel tot menselijk gedrag. Om iemands
gedrag, gedachten en emoties te begrijpen, moeten we iemands biologische basis kennen.
Abnormaal gedrag wordt veroorzaakt door defecte delen van het organisme, vaak in de
anatomie van het brein, hersenchemie of het hersencircuit.
4
Fundamentals of Abnormal Psychology - Comer & Comer
MechteldC
Samenvatting Psychopathologie
Opmerking vooraf
ranje gekleurd.
- Alle stoornissen zijn o
-Hoofdstuk 1 - Psychopathologie: verleden en heden-
Psychopathologie is de wetenschappelijke studie van het psychologisch disfunctioneren, met
als doel om abnormale patronen van functioneren te beschrijven, voorspellen, verklaren en
veranderen.
Om te kijken of er sprake is van psychologisch disfunctioneren wordt gekeken naar 4 D’s:
- Deviance: afwijkend van normaal. Wat normaal is hangt af van de cultuur (de
gezamenlijke geschiedenis, waardes, instituties, gewoontes, vaardigheden, technologie
en kunst van een groep) en de norm (de geschreven en ongeschreven gedragsregels
van een maatschappij).
- Distress: de persoon heeft leed/verdriet/angst. Er moet vrijwel altijd sprake zijn van
distress om psychisch disfunctioneren vast te stellen.
- Dysfunction: de persoon kan niet meer normaal functioneren in het dagelijks leven,
bijvoorbeeld niet meer voor zichzelf zorgen, niet meer naar werk of school gaan of geen
sociale relaties meer onderhouden of aangaan.
- Danger: gevaar. Komt niet vaak voor, maar als een persoon een gevaar vormt voor
zichzelf of zijn omgeving is er vrijwel altijd sprake van psychisch disfunctioneren.
Ze hoeven niet allemaal voor te komen, je moet dit zien als een hulpmiddel om na te denken
over de problematiek van een persoon. Soms is het een grijs gebied. Bijvoorbeeld rouw, dat is
normaal en betekent niet meteen dat iemand een depressie heeft. Maar als rouw ernstig is en
lang aanhoudt, kan het wel een depressie worden. In de praktijk is het vaak niet helemaal
duidelijk of voldaan wordt aan de criteria. Ook kan het lastig zijn om het consequent toe te
passen. Wanneer gedrag vaak genoeg voorkomt, bijvoorbeeld excessief drinken onder
studenten, kan het zijn dat de maatschappij niet meer ziet dat het deviant, distressful,
dysfunctional e n dangerous is. Ook kan een maatschappij moeite hebben met het onderscheid
maken tussen abnormaal gedrag dat interventie nodig heeft en excentriciteit, een ongewoon
patroon waarin anderen geen recht hebben om te interveniëren (bijvoorbeeld een alleenstaande
man met twaalf katten).
43,4% van de Nederlandse mannen en 41,9% van de vrouwen heeft ooit in het leven een
psychische stoornis gehad. In de laatste 12 maanden was dat 17,7% van de mannen en 18,4%
van de vrouwen.
1
, Psychopathologie TiU
Fundamentals of Abnormal Psychology - Comer & Comer
MechteldC
Er zijn twee beroepsmogelijkheden:
- Klinische wetenschap: wetenschappelijk onderzoeker.
- Psychische stoornissen beschrijven, voorspellen en verklaren
- Effectiviteit van psychologische behandelingen onderzoeken
- Klinische praktijk: psycholoog/psychotherapeut
- Psychische stoornissen behandelen
Er is een verschil tussen:
- Psychopathologie: omvat alle psychische stoornissen inclusief verklaring en
behandeling;
- Psychiatrie: richt zich ook op deze stoornissen, vooral op de wat ernstigere stoornissen
waarbij medicijnen nodig zijn. Het uitgangspunt is medische verklaring en behandeling,
wat wel altijd plaatsvindt in combinatie met psychologische behandeling,
- Klinische psychologie: richt zich ook op de stoornissen, maar niet op medicatie. Het
uitgangspunt is psychologische verklaring en behandeling.
- Psycholoog: algemene term van iedereen die psychologie heeft gestudeerd. Wordt ook
wel basispsycholoog genoemd.
- GZ-psycholoog: heeft de postdoctorale GZ-opleiding afgerond. Dit doe je naast je baan
als psycholoog in de praktijk.
- Klinisch psycholoog: na de GZ-opleiding kun je een opleiding doen tot klinisch
psycholoog. Dan volg je naast je baan als psycholoog nog 4 jaar een opleiding. Je doet
daarin wetenschappelijk onderzoek en leert over management en beleid.
- Psychotherapeut: wordt je als je een andere postdoctorale opleiding hebt gevolgd. Je
houdt je vooral bezig met complexe problematiek, meestal persoonlijkheidsstoornissen.
Dit is een 3-tot-4-jarige opleiding die vooral gericht is op gespreksvoering en
behandeling.
- Psychiater: heeft geneeskunde gestudeerd en de specialisatie psychiatrie gevolgd.
De term “psycholoog” is niet beschermd in Nederland, vandaar dat er BIG en NIP registraties
zijn om aan te tonen dat je een opleiding hebt gedaan en kennis van zaken hebt, om zo de
kwaliteit in de GGZ te waarborgen.
Therapie of behandeling is een systematisch proces om mensen te helpen hun
psychologische moeilijkheden te overwinnen. Het vereist meestal een patiënt, een therapeut en
een serie van therapeutische contacten. Wanneer je een abnormaliteit als een ziekte ziet wordt
2
, Psychopathologie TiU
Fundamentals of Abnormal Psychology - Comer & Comer
MechteldC
gesproken van patiënt (meestal in ziekenhuizen) en wanneer je een abnormaliteit als een
probleem in het leven ziet wordt gesproken van cliënt (in de meeste GGZ-instellingen).
Er is door de tijd heen verschillend tegen abnormaal gedrag en de behandeling aangekeken:
- Oudheid: abnormaal gedrag was het werk van kwade geesten. Het menselijk lichaam
was de strijdgrond tussen externe krachten van goed en kwaad. Abnormaal gedrag werd
gezien als de winst van kwade geesten. De geneeswijze was om de demonen uit een
lichaam te verdrijven. Trepanation is een operatievorm waarbij met een stenen
instrument een cirkel uit de schedel werd weggesneden. Later werd gedacht aan
bezitting door de duivel, wat werd behandeld door exorcisme.
- Griekse en Romeinse tijd: H ippocrates zag abnormaal gedrag als een ziekte die
ontstaan was uit interne, fysieke problemen. Hij geloofde dat neuropathologie de
oorzaak was en dat dit kwam door een disbalans van vier lichamelijke vloeistoffen die
mentaal en fysiek functioneren beïnvloeden, oftewel humors (geel gal, zwart gal, bloed
en slijm). Deze disbalans veroorzaakte bijvoorbeeld manie of melancholie. Zijn
behandeling bestond uit het leiden van een rustig leven, een dieet met veel groenten,
gematigdheid, beweging, celibatair leven en bloedingen.
- Middeleeuwen: er werd weer gedacht dat psychopathologie werd veroorzaakt door
kwade demonen met als oplossing exorcisme. Later kwam er een meer medische kijk en
werden mensen behandeld in het ziekenhuis.
- De Renaissance: asielen werden populair, dit is een instituut dat zorg biedt aan mensen
met mentale stoornissen, eigenlijk was het een soort gevangenis.
- 19e eeuw: moral treatment, een aanpak die de nadruk legde op morele begeleiding en
humaan en respectvolle behandeling. Dit leidde tot state hospitals,
overheids-gecontroleerde publiekelijke mentale instellingen in de Verenigde Staten.
Echter nam dit later weer af, omdat er (1) een tekort was aan geld, verzorgers en het
herstelpercentage achteruit liep, (2) mensen effectievere behandelingen nodig hadden
dan er waren en (3) een nieuwe golf van vooroordelen over mensen met mentale
stoornissen, namelijk dat ze raar en gevaarlijk waren.
- Begin 20e eeuw: somatogenenetisch perspectief, het idee dat abnormaal functioneren
een fysieke oorzaak heeft en psychogenic perspectief, het idee dat de belangrijkste
oorzaken van abnormaal functioneren psychologisch zijn. Freud ontwikkelde de
psychopathologie, de theorie of behandeling van abnormaal mentaal functioneren dat
de nadruk legt op onbewuste psychologische krachten als de oorzaak van
psychopathologie.
Voor 1950 bestond bijna alle outpatient care uit private psychotherapie, een regeling waarbij
een persoon een therapeut direct betaalde voor de behandelingen. In 1950 werden nieuwe
psychotropische medicaties uitgevonden, dit zijn medicijnen die vooral het brein beïnvloeden
en veel symptomen van mentaal dysfunctioneren beïnvloeden. Hierdoor ontstond
deïnstitutionalisatie, het vrijlaten van honderdduizenden patiënten van publieke mentale
ziekenhuizen.
3
, Psychopathologie TiU
Fundamentals of Abnormal Psychology - Comer & Comer
MechteldC
De huidige stand van zaken in de psychopathologie is dat het uitgangspunt ambulante zorg is.
Er is vermaatschappelijking van de zorg en een toenemende invloed van zorgverzekeringen
(managed care program), want niet alle behandelingen worden vergoed. De nadruk ligt op
preventie van stoornissen, het bevorderen van de mentale gezondheid (bijvoorbeeld meditatie)
en positieve psychologie (de studie en verbetering van positieve gevoelens, kenmerken en
vermogens). Multiculturele psychologie ( het bekijken van de impact van cultuur, ras, etniciteit
en gender op gedrag en gedachtes en kijken naar hoe zulke factoren de oorzaak en
behandeling van abnormaal gedrag kunnen beïnvloeden) is belangrijker geworden, omdat we in
een multiculturele samenleving leven, mensen met een Turkse of Marokkaanse achtergrond
stoppen vaker met hun behandeling en dat kan voorkomen worden. Er is tegenwoordig een
grote verscheidenheid aan hulpverleners (bijvoorbeeld psychiaters, maatschappelijk werkers,
SPV’ers, counsellors, etc.). Telemental health speelt tegenwoordig ook een rol, dit is het
gebruik van digitale technologieën om mental health services te bieden zonder dat de therapeut
fysiek aanwezig is. De evidence-based practice is erg belangrijk. Dit betekent dat
wetenschappelijk onderzoek en behandeling nauw op elkaar aansluiten. Wetenschappelijk
onderzoek bekijkt de factoren waar behandeling zich op dient te richten en bekijkt ook de
effectiviteit van behandelingen. Deze resultaten worden verspreid door publicaties in
wetenschappelijke tijdschriften. Er zijn verschillende instituten die deze losse resultaten weer
samenvoegen en richtlijnen opstellen voor behandelingen. Een belangrijk Nederlands instituut is
het Trimbos Instituut. Het doel van de gestandaardiseerde protocollen voor behandelingen is
om de kwaliteit van de zorg te verbeteren en resultaten van een behandeling meetbaar en
vergelijkbaar te maken. Er is ook kritiek, omdat je door protocollen het individu uit het oog kunt
verliezen en te weinig rekening houdt met verschillende aspecten van een persoon en de
interactie met de omgeving. Daarom wordt er tegenwoordig wel gekeken naar nieuwe,
gestandaardiseerde protocollen, maar met oog voor individuele verschillen en behoeften.
-Hoofdstuk 2 - Modellen van Abnormaliteit-
Er zijn verschillende soorten modellen, een set van assumpties en concepten die
wetenschappers helpen bij het verklaren en interpreteren van modellen. In dit hoofdstuk zullen
worden besproken: het biologisch model, het psychodynamisch model, het
cognitieve-gedragsmodel, het humanistisch-existentiële model en het socioculturele model.
Het Biologisch Model
Het biologisch model ziet fysieke processen als de sleutel tot menselijk gedrag. Om iemands
gedrag, gedachten en emoties te begrijpen, moeten we iemands biologische basis kennen.
Abnormaal gedrag wordt veroorzaakt door defecte delen van het organisme, vaak in de
anatomie van het brein, hersenchemie of het hersencircuit.
4
