Recht decentrale overheden
Week 1
Lokaal bestuur = gemeente
Kenmerken
De gemeente heeft de jurisdictie over een bepaald gebied: elke gemeente heeft eigen regels
en verordeningen die alleen gelden voor die gemeente.
De gemeente is echter wel ondergeschikt aan een hogere autoriteit; de gemeente moet
binnen de grenzen van hogere wet- en regelgeving blijven.
Het bestuur van de gemeente is democratisch gelegitimeerd door middel van
gemeenteraadsverkiezingen.
De gemeente heeft het recht om van haar burgers belasting te heffen.
De gemeente heeft een open huishouding; het gemeentelijke takenpakket is in principe
onbeperkt.
De gemeente is de fysiek meest nabije en territoriaal kleinste overheidslaag.
Gedecentraliseerde eenheidsstaat
Huis van Thorbecke
Gedecentraliseerde eenheidsstaat
Huidige inrichting van het Nederlands binnenlands bestuur is gestoeld op de Grondwet van
Thorbecke uit 1848, met drie hoofdlagen van bestuur: gemeente, provincie en rijk
o Eenheidsstaat: primaat van de rijksoverheid;
o Gedecentraliseerd: gemeenten en provincies besturen mee in medebewind, maar
hebben ook zelfstandige, autonome taken.
Nederland is een gedecentraliseerde eenheidsstaat. ‘Eenheidsstaat’ staat voor een uniform
bestuursstelsel met een duidelijk primaat van de landelijke overheid. Uniform wil zeggen dat elke
(provincie en) gemeente in principe dezelfde taken en verantwoordelijkheden heeft (elke bestuurslaag
is verplicht uitvoering te geven aan hogere regelgeving van de centrale overheid, ook wel
medebewind genoemd).
De toevoeging ‘gedecentraliseerd’ duidt erop dat gemeenten (en provincies), ondanks het primaat
van het rijk, voor bepaalde onderwerpen zelfstandige bevoegdheden en een eigen stem hebben.
Dat betekent dat taken, bevoegdheden en verantwoordelijkheden niet allemaal van ‘bovenaf’ door de
Rijksoverheid worden geregeld. Ook decentrale overheden, zoals gemeentes en provincies hebben
een deel van de taken. Binnen ons huidige stelsel geldt het uitgangspunt: ‘decentraal wat kan,
centraal wat moet’ (117 lid 2 Gemw, 115 lid 2 Pw). Oftewel, een zo groot mogelijke beleidsvrijheid
voor de decentrale overheden (116 lid 1 Gemw,114 lid 1 Pw).
,Autonomie en medebewind
Onderscheid in taken van de gemeente
Artikel 124 Grondwet
o Voor provincies en gemeenten wordt de bevoegdheid tot regeling en bestuur inzake
hun huishouding aan hun besturen overgelaten.
Artikel 108 Gemeentewet
o De bevoegdheid tot regeling en bestuur inzake de huishouding van de gemeente
wordt aan het gemeentebestuur overgelaten.
autonomie
o Regeling en bestuur kunnen van de besturen van provincies en gemeenten worden
gevorderd bij of krachtens een andere dan deze wet.
Medebewind
Autonomie betekent dat gemeenten vrij zijn in de regeling en het bestuur hetgeen zij in belang van
hun huishouding nodig achten. Huishouding (= een open begrip) houdt in dat gemeenten de belangen
mogen behartigen die zij willen behartigen. Het gemeentebestuur is dus vrij in de keuze van de te
behartigen belangen. Daarnaast heeft het de vrijheid te bepalen op welke wijze en met welk doel het
bestuur het belang wil behartigen. Ze oefenen deze ‘eigen’ bevoegdheden op eigen initiatief en
zelfstandig uit. Gemeente ontwikkelt uit eigen beweging beleid. Geen minimumniveau van
gemeentelijke autonomie, ook niet bepaald dat autonomie substantieel moet zijn. De gemeente mag
niet treden in de bijzondere belangen van ingezetenen (de ondergrens) en zij heeft rekening te houden
met hogere regelgeving (de bovengrens).
Voorbeelden: cultuur, sport, recreatie, een groot gedeelte van de subsidiëring, verkeersplannen,
grondbeleid, privaatrechtelijke handelen etc. In de tweede plaats: taken die de Gemeentewet
voorschrijft: het vaststellen van de APV, de handhaving van de openbare orde.
Medebewind: een ander overheidsverband vordert medewerking van de gemeente. Zie verschil
autonomie; daar ligt het initiatief bij de gemeente. De gemeente werkt dus mee aan het beleid dat, al
dan niet in hoofdlijnen, door een ander (hoger) overheidsverband is vastgesteld. De medewerking is
gericht op de uitvoering van dat beleid.
Wat doet een gemeente?
Burgerzaken: de gemeente houdt bij wie in de gemeente woont via het Basisregistratie
Personen en geeft officiële documenten af, zoals paspoorten, rijbewijzen etc.
Openbare orde en veiligheid: De burgemeester in de gemeente heeft het gezag over de
politie en de brandweer. Bovendien stelt elke gemeente een APV op, waarin regels staan over
bijvoorbeeld het afsteken van vuurwerk, de sluitingstijden van cafés en het plaatsen van
bewakingscamera’s.
Sociale Zaken en werkgelegenheid: elke gemeente is bijvoorbeeld verantwoordelijk voor de
uitvoering van de Participatiewet.
Zorg, welzijn en volksgezondheid: elke gemeente is bijvoorbeeld verantwoordelijk voor de
uitvoering van de Wet maatschappelijke ondersteuning en voor de jeugdzorg, elke gemeente
heeft een GGD en de gemeente houdt toezicht op de kinderopvanginstellingen.
Onderwijs: de gemeente is verantwoordelijk voor het toezicht op de Leerplichtwet en is
verantwoordelijk voor de huisvesting van (basis)scholen.
Asielbeleid en integratie: gemeenten moeten bijvoorbeeld asielzoekers met een tijdelijke
verblijfsvergunning volgens een bepaalde verdeelsleutel van het Rijk huisvesten.
Ruimtelijke ordening en Volkshuisvesting: elke gemeenteraad dient een Omgevingsplan vast
te stellen en de gemeente houdt toezicht op de woningbouw en maakt daarover afspraken
met woningcorporaties
, Verkeer en vervoer: de gemeente moet zorgen voor aanleg en onderhoud van fietspaden,
parkeerterreinen, trottoirs en autowegen. Om alle verkeer in goede banen te leiden, stellen
veel gemeenten een verkeer- en vervoerplan op.
Sport, cultuur en recreatie: gemeenten stellen subsidies en gebouwen beschikbaar voor
sportclubs, theaters, zwembaden, enzovoort. Daarnaast ligt de zorg voor natuur- en
recreatiegebieden vaak bij gemeenten.
Inrichting gemeente
Gemeenten zijn publiekrechtelijke rechtspersonen die in de Grondwet worden opgericht: art.
123/124 Grondwet.
Belangrijk is ook artikel 125 Grondwet:
• Aan het hoofd van de provincie en de gemeente staan provinciale staten
onderscheidenlijk de gemeenteraad. Hun vergaderingen zijn openbaar, behoudens bij
de wet te regelen uitzonderingen.
• Van het bestuur van de provincie maken ook deel uit gedeputeerde staten en de
commissaris van de Koning, van het bestuur van de gemeente het college van
burgemeester en wethouders en de burgemeester.(NB: vergelijkbaar met art. 6
Gemeentewet)
De organisatie van de gemeente is vastgelegd in de Gemeentewet.
Gemeenteraad
Gekozen volksvertegenwoordigers
Volksvertegenwoordigend orgaan. Artikel 7 Gemeentewet.
De omvang van de gemeenteraad is afhankelijk van het aantal inwoners van de betreffende
gemeente. De kleinste gemeenteraad bestaat uit 9 leden (<3.001 inwoners) tot maximaal 45
raadsleden (>200.000 inwoners). Zie artikel 8 Gemeentewet.
De gemeenteraad, afgekort ook wel de raad genoemd, wordt rechtstreeks door de inwoners
van de gemeente gekozen (artikel 129 Grondwet). Dat gebeurt om de vier jaar bij de
gemeenteraadsverkiezingen (in 2026 is de volgende).
Vereisten om gekozen te kunnen worden als gemeenteraadslid: artikel 10 Gemeentewet.
o Incompatibiliteiten: artikelen 13 en 15 Gemeentewet
Verkiezingen verlopen volgens het stelsel van evenredige vertegenwoordiging; aantal
stemmen / aantal zetels = kiesdeler.
Gemeenteraadsverkiezingen vaak een graadmeter voor landelijke politiek, maar de invloed
van lokale partijen moet zeker niet onderschat worden.
Artikel 15 Gemeentewet (verboden handelingen). De handelingen betreffen voornamelijk het
economisch rechtsverkeer. Waarborg zuivere relatie tussen raadslid enerzijds en de gemeente en het
gemeentebestuur anderzijds.
Gemeenteraad: vergaderingen
Samenstelling en vergaderen
• De leden van één partij in een gemeenteraad vormen tezamen een fractie met als
belangrijkste woordvoerder de fractievoorzitter.
• De burgemeester is de voorzitter van de gemeenteraad (art. 9 Gemeentewet). Als voorzitter
van de gemeenteraad heeft de burgemeester geen stemrecht. Wel kan hij in de vergadering
van de raad aan de discussie deelnemen. De raad wordt in zijn werkzaamheden bijgestaan
door een griffie.
• Gemeenteraadsvergaderingen worden meestal maandelijks gehouden; in grote gemeenten
soms vaker. Ze zijn openbaar. De agenda wordt ruim van tevoren bekend gemaakt, vaak ook
via de plaatselijke krant en de website van de gemeente.
– Gemeenteraadsvergadering Groningen: Link
Week 1
Lokaal bestuur = gemeente
Kenmerken
De gemeente heeft de jurisdictie over een bepaald gebied: elke gemeente heeft eigen regels
en verordeningen die alleen gelden voor die gemeente.
De gemeente is echter wel ondergeschikt aan een hogere autoriteit; de gemeente moet
binnen de grenzen van hogere wet- en regelgeving blijven.
Het bestuur van de gemeente is democratisch gelegitimeerd door middel van
gemeenteraadsverkiezingen.
De gemeente heeft het recht om van haar burgers belasting te heffen.
De gemeente heeft een open huishouding; het gemeentelijke takenpakket is in principe
onbeperkt.
De gemeente is de fysiek meest nabije en territoriaal kleinste overheidslaag.
Gedecentraliseerde eenheidsstaat
Huis van Thorbecke
Gedecentraliseerde eenheidsstaat
Huidige inrichting van het Nederlands binnenlands bestuur is gestoeld op de Grondwet van
Thorbecke uit 1848, met drie hoofdlagen van bestuur: gemeente, provincie en rijk
o Eenheidsstaat: primaat van de rijksoverheid;
o Gedecentraliseerd: gemeenten en provincies besturen mee in medebewind, maar
hebben ook zelfstandige, autonome taken.
Nederland is een gedecentraliseerde eenheidsstaat. ‘Eenheidsstaat’ staat voor een uniform
bestuursstelsel met een duidelijk primaat van de landelijke overheid. Uniform wil zeggen dat elke
(provincie en) gemeente in principe dezelfde taken en verantwoordelijkheden heeft (elke bestuurslaag
is verplicht uitvoering te geven aan hogere regelgeving van de centrale overheid, ook wel
medebewind genoemd).
De toevoeging ‘gedecentraliseerd’ duidt erop dat gemeenten (en provincies), ondanks het primaat
van het rijk, voor bepaalde onderwerpen zelfstandige bevoegdheden en een eigen stem hebben.
Dat betekent dat taken, bevoegdheden en verantwoordelijkheden niet allemaal van ‘bovenaf’ door de
Rijksoverheid worden geregeld. Ook decentrale overheden, zoals gemeentes en provincies hebben
een deel van de taken. Binnen ons huidige stelsel geldt het uitgangspunt: ‘decentraal wat kan,
centraal wat moet’ (117 lid 2 Gemw, 115 lid 2 Pw). Oftewel, een zo groot mogelijke beleidsvrijheid
voor de decentrale overheden (116 lid 1 Gemw,114 lid 1 Pw).
,Autonomie en medebewind
Onderscheid in taken van de gemeente
Artikel 124 Grondwet
o Voor provincies en gemeenten wordt de bevoegdheid tot regeling en bestuur inzake
hun huishouding aan hun besturen overgelaten.
Artikel 108 Gemeentewet
o De bevoegdheid tot regeling en bestuur inzake de huishouding van de gemeente
wordt aan het gemeentebestuur overgelaten.
autonomie
o Regeling en bestuur kunnen van de besturen van provincies en gemeenten worden
gevorderd bij of krachtens een andere dan deze wet.
Medebewind
Autonomie betekent dat gemeenten vrij zijn in de regeling en het bestuur hetgeen zij in belang van
hun huishouding nodig achten. Huishouding (= een open begrip) houdt in dat gemeenten de belangen
mogen behartigen die zij willen behartigen. Het gemeentebestuur is dus vrij in de keuze van de te
behartigen belangen. Daarnaast heeft het de vrijheid te bepalen op welke wijze en met welk doel het
bestuur het belang wil behartigen. Ze oefenen deze ‘eigen’ bevoegdheden op eigen initiatief en
zelfstandig uit. Gemeente ontwikkelt uit eigen beweging beleid. Geen minimumniveau van
gemeentelijke autonomie, ook niet bepaald dat autonomie substantieel moet zijn. De gemeente mag
niet treden in de bijzondere belangen van ingezetenen (de ondergrens) en zij heeft rekening te houden
met hogere regelgeving (de bovengrens).
Voorbeelden: cultuur, sport, recreatie, een groot gedeelte van de subsidiëring, verkeersplannen,
grondbeleid, privaatrechtelijke handelen etc. In de tweede plaats: taken die de Gemeentewet
voorschrijft: het vaststellen van de APV, de handhaving van de openbare orde.
Medebewind: een ander overheidsverband vordert medewerking van de gemeente. Zie verschil
autonomie; daar ligt het initiatief bij de gemeente. De gemeente werkt dus mee aan het beleid dat, al
dan niet in hoofdlijnen, door een ander (hoger) overheidsverband is vastgesteld. De medewerking is
gericht op de uitvoering van dat beleid.
Wat doet een gemeente?
Burgerzaken: de gemeente houdt bij wie in de gemeente woont via het Basisregistratie
Personen en geeft officiële documenten af, zoals paspoorten, rijbewijzen etc.
Openbare orde en veiligheid: De burgemeester in de gemeente heeft het gezag over de
politie en de brandweer. Bovendien stelt elke gemeente een APV op, waarin regels staan over
bijvoorbeeld het afsteken van vuurwerk, de sluitingstijden van cafés en het plaatsen van
bewakingscamera’s.
Sociale Zaken en werkgelegenheid: elke gemeente is bijvoorbeeld verantwoordelijk voor de
uitvoering van de Participatiewet.
Zorg, welzijn en volksgezondheid: elke gemeente is bijvoorbeeld verantwoordelijk voor de
uitvoering van de Wet maatschappelijke ondersteuning en voor de jeugdzorg, elke gemeente
heeft een GGD en de gemeente houdt toezicht op de kinderopvanginstellingen.
Onderwijs: de gemeente is verantwoordelijk voor het toezicht op de Leerplichtwet en is
verantwoordelijk voor de huisvesting van (basis)scholen.
Asielbeleid en integratie: gemeenten moeten bijvoorbeeld asielzoekers met een tijdelijke
verblijfsvergunning volgens een bepaalde verdeelsleutel van het Rijk huisvesten.
Ruimtelijke ordening en Volkshuisvesting: elke gemeenteraad dient een Omgevingsplan vast
te stellen en de gemeente houdt toezicht op de woningbouw en maakt daarover afspraken
met woningcorporaties
, Verkeer en vervoer: de gemeente moet zorgen voor aanleg en onderhoud van fietspaden,
parkeerterreinen, trottoirs en autowegen. Om alle verkeer in goede banen te leiden, stellen
veel gemeenten een verkeer- en vervoerplan op.
Sport, cultuur en recreatie: gemeenten stellen subsidies en gebouwen beschikbaar voor
sportclubs, theaters, zwembaden, enzovoort. Daarnaast ligt de zorg voor natuur- en
recreatiegebieden vaak bij gemeenten.
Inrichting gemeente
Gemeenten zijn publiekrechtelijke rechtspersonen die in de Grondwet worden opgericht: art.
123/124 Grondwet.
Belangrijk is ook artikel 125 Grondwet:
• Aan het hoofd van de provincie en de gemeente staan provinciale staten
onderscheidenlijk de gemeenteraad. Hun vergaderingen zijn openbaar, behoudens bij
de wet te regelen uitzonderingen.
• Van het bestuur van de provincie maken ook deel uit gedeputeerde staten en de
commissaris van de Koning, van het bestuur van de gemeente het college van
burgemeester en wethouders en de burgemeester.(NB: vergelijkbaar met art. 6
Gemeentewet)
De organisatie van de gemeente is vastgelegd in de Gemeentewet.
Gemeenteraad
Gekozen volksvertegenwoordigers
Volksvertegenwoordigend orgaan. Artikel 7 Gemeentewet.
De omvang van de gemeenteraad is afhankelijk van het aantal inwoners van de betreffende
gemeente. De kleinste gemeenteraad bestaat uit 9 leden (<3.001 inwoners) tot maximaal 45
raadsleden (>200.000 inwoners). Zie artikel 8 Gemeentewet.
De gemeenteraad, afgekort ook wel de raad genoemd, wordt rechtstreeks door de inwoners
van de gemeente gekozen (artikel 129 Grondwet). Dat gebeurt om de vier jaar bij de
gemeenteraadsverkiezingen (in 2026 is de volgende).
Vereisten om gekozen te kunnen worden als gemeenteraadslid: artikel 10 Gemeentewet.
o Incompatibiliteiten: artikelen 13 en 15 Gemeentewet
Verkiezingen verlopen volgens het stelsel van evenredige vertegenwoordiging; aantal
stemmen / aantal zetels = kiesdeler.
Gemeenteraadsverkiezingen vaak een graadmeter voor landelijke politiek, maar de invloed
van lokale partijen moet zeker niet onderschat worden.
Artikel 15 Gemeentewet (verboden handelingen). De handelingen betreffen voornamelijk het
economisch rechtsverkeer. Waarborg zuivere relatie tussen raadslid enerzijds en de gemeente en het
gemeentebestuur anderzijds.
Gemeenteraad: vergaderingen
Samenstelling en vergaderen
• De leden van één partij in een gemeenteraad vormen tezamen een fractie met als
belangrijkste woordvoerder de fractievoorzitter.
• De burgemeester is de voorzitter van de gemeenteraad (art. 9 Gemeentewet). Als voorzitter
van de gemeenteraad heeft de burgemeester geen stemrecht. Wel kan hij in de vergadering
van de raad aan de discussie deelnemen. De raad wordt in zijn werkzaamheden bijgestaan
door een griffie.
• Gemeenteraadsvergaderingen worden meestal maandelijks gehouden; in grote gemeenten
soms vaker. Ze zijn openbaar. De agenda wordt ruim van tevoren bekend gemaakt, vaak ook
via de plaatselijke krant en de website van de gemeente.
– Gemeenteraadsvergadering Groningen: Link
