AFP
2.1 Afweersysteem
Het menselijk lichaam staat permanent bloot aan bedreigingen vanuit de omgeving. Micro-
organismen proberen voortdurend ons lichaam binnen te dringen en kunnen allerlei
aandoeningen veroorzaken. Om onszelf tegen deze aandoeningen te beschermen, heeft het
menselijk lichaam de beschikking over het immuunsysteem, ook wel afweersysteem
genoemd.
Het immuunsysteem is in staat het verschil te zien tussen ‘lichaamseigen’ en
‘lichaamsvreemd’. Het zal lichaamseigen cellen herkennen omdat deze specifieke
identificatiemoleculen op hun oppervlak hebben. Cellen en stoffen die deze specifieke
identificatiemoleculen niet bezitten, zullen als lichaamsvreemd worden beschouwd en
worden aangevallen. Een chemische stof die door het immuunsysteem wordt geïdentificeerd
als lichaamsvreemd en die het afweersysteem activeert, noemen we antigeen.
De afweer tegen schadelijke micro-organismen en stoffen kent een aangeboren, aspecifiek
deel en een verworven, specifiek deel.
Het aangeboren, aspecifieke deel is te allen tijde in het lichaam aanwezig en ook altijd actief.
Het specifieke deel van het immuunsysteem moet eerst geactiveerd worden voordat het
werkzaam is. Dit vindt plaats wanneer het specifieke deel van het immuunsysteem wordt
blootgesteld aan een bepaald antigeen.
Het verworven afweersysteem zorgt ervoor dat ons lichaam weerstand opbouwt tegen
bepaalde micro-organismen, lichaamsvreemde stoffen en abnormale cellen, de zogenoemde
immuniteit.
Twee orgaanstelsels spelen een rol bij de afweer: de huid en slijmvliezen, en het lymfestelsel.
De huid en slijmvliezen vormen een fysieke en chemische barrière. In het lymfestelsel
verblijven de B- en T-cellen. Deze cellen worden geactiveerd zodra ze in aanraking komen
met micro-organismen of ontspoorde cellen.
Lymfestelsel
Het lymfestelsel, ofwel lymfatisch systeem, is een belangrijk orgaanstelsel voor onze afweer.
Het bestaat uit een vertakt stelsel van lymfevaten door het hele lichaam en lymfatisch
weefsel, dat zich in de lymfeklieren en in andere lymfatische organen bevindt, zoals de milt,
de thymus en de amandelen.
De drie belangrijkste functies van het lymfestelsel zijn:
- Afweer
- Vetabsorptie uit de dunne darm
- Transport van weefselvocht
Het weefselvocht in de lymfevaten, wordt gefilterd in de lymfeklieren. De lymfeklieren zorgen
ervoor dat micro-organismen onschadelijk worden gemaakt. Macrofagen spelen daarbij een
belangrijke rol. Naast deze macrofagen spelen ook de B- en T-lymfocyten in de lymfeklieren
een rol bij de afweer. Om de afweerreactie van het lichaam versterken, zullen de T- en B-
lymfocyten zich vermenigvuldigen in de lymfeklieren; dit veroorzaakt zwelling van de
lymfeklieren.
Het netwerk van lymfevaten mondt uiteindelijk uit in de linker en rechtersleutelbeenaderen.
Het gefilterde weefselvocht komt zo weer terug in de bloedsomloop.
,Aspecifiek afweersysteem
Het aspecifieke afweersysteem zorgt er vanaf de geboorte voor dat het lichaam wordt
beschermd tegen micro-organismen en schadelijke stoffen. Dit systeem bestaat uit een
eerste en tweede verdedigingslinie.
Eerste verdedigingslinie: Fysieke en chemische barrière
De eerste verdedigingslinie bestaat uit de huid en de slijmvliezen. De huid vormt door zijn
bouw en samenstelling een stevige barrière tegen schadelijke invloeden vanuit de omgeving.
De slijmvliezen produceren slijm waarin schadelijke stoffen en micro-organismen in blijven
hangen. In de luchtwegen zorgen microscopische trilhaartjes van de slijmvliezen er tevens
voor dat deze schadelijke stoffen en organismen richting de mond-keelholte worden
getransporteerd. Daar kunnen ze worden uitgehoest of ingeslikt.
Naast deze fysieke barrière zorgen zweet en talg uit de huid en speeksel in de keelholte voor
een chemische barrière. In de ogen zorgt het traanvocht hiervoor.
Tweede verdedigingslinie
Schadelijke micro-organismen die in staat zijn om de eerste verdedigingslinie te doorbreken
en in het lichaam te komen krijgen te maken met de tweede verdedigingslinie. Hier vinden
verschillende processen plaats:
- (Acute) lokale ontstekingsreacties (vasculaire fase)
- Koorts
- Vernietiging van ziekteverwekkers
- Complementactivatie en cytokineproductie
Acute lokale ontstekingsreactie
Binnendringende micro-organismen kunnen weefselbeschadiging veroorzaken. Het lichaam
reageert op deze weefselbeschadiging met een lokale ontstekingsreactie.
De vijf belangrijkste waarneembare symptomen die met deze ontstekingsreactie
samenhangen zijn:
- Rubor; roodheid
- Calor; warmte
- Dolor; pijn
- Tumor; zwelling
- Functio laesa; functieverlies
Deze symptomen zijn het gevolg van de vaatveranderingen die optreden in reactie op
ontstekingsmediatoren zoals histamine; dit is de vasculaire fase van de afweer.
Ontstekingsmediatoren worden afgegeven door onder andere mestcellen (gespecialiseerde
witte bloedcellen). De vasculaire fase kenmerkt zich door een verhoogde permeabiliteit van
de wanden in de omgeving van het ontstekingsgebied (veroorzaakt zwelling) en een
verwijding van de kleinere bloedvaten (vasodilatatie), wat voor de rubor en calor zorgt.
Deze acute ontstekingsreactie is een nuttige en noodzakelijke activiteit van het lichaam in het
kader van de afweer. De ontstekingsreactie voorkomt verdere verspreiding van pathogene
micro-organismen, bevordert de afvoer van celresten en pathogene micro-organismen, en
ondersteunt het reparatiemechanisme van het beschadigde weefsel.
, Koorts
Een lokale ontsteking gaat soms gepaard met een verhoogde lichaamstemperatuur. De
lichaamsthermosstaat in de hypothalamus staat dan onder invloed van prostaglandinen
hoger afgesteld dan anders. Deze prostaglandinen komen vrij in reactie op bepaalde
pyrogenen (koortsopwekkende chemische verbindingen die vrijkomen bij een ontsteking).
Door de verhoogde lichaamstemperatuur functioneert het afweersysteem in een hogere
versnelling: de fagocytose (vernietiging van ziekteverwekkers) wordt gestimuleerd, productie
van antilichamen verhoogd, het weefselherstel versneld en het effect van interferonen
(eiwitten die infecties bestrijden) versterkt. Te langdurige of te hoge koorts kan ook
schadelijke effecten hebben.
Vernietiging van ziekteverwekkers door fagocyten en NK-cellen
In de cellulaire fase van een ontstekingsreactie komen onder andere grote hoeveelheden
leukocyten (witte bloedcellen) vrij uit de lymfeklieren. We spreken van leukocytose als het
aantal leukocyten in het bloed abnormaal verhoogd is. Deze leukocyten zullen de
ziekteverwekkers aanvallen, in aanvulling op de vasculaire ontstekingsreactie. De
belangrijkste soorten leukocyten die en rol spelen bij de aspecifieke afweer zijn:
- De fagocyt is een type witte bloedcel die lichaamsvreemde stoffen en micro-
organismen vernietigt door ze te omsluiten. Dit aspecifieke proces heet fagocytose.
Belangrijke fagocyten zijn de macrofagen en de neutrofiele granulocyten. Macrofagen
zijn gespecialiseerde fagocyten die voorkomen uit de monocyten en zich in
verschillende weefsels ophouden. De neutrofiele granulocyten bevinden zich normaal
in de bloedbaan, maar worden aangetrokken door bepaalde chemische stoffen die
vrijkomen bij beschadiging van weefsel. Dan treden ze de bloedbaan uit om de
beschadiging of infectie op te ruimen.
- De ‘natural-killer’-cellen zijn een type lymfocyten Deze cellen zijn in staat cellen te
herkennen die zijn geïnfecteerd met virussen. De geïnfecteerde cellen worden
vernietigd doordat de NK-cellen de chemische stof perforine afscheiden. Deze stof
vernietigt de celmembraan van de geïnfecteerde cellen.
Complementactivatie
Het complementsysteem speelt een rol in de aspecifieke en in de specifieke afweer. Het is
een verdedigingssysteem tegen pathogene micro-organismen dat al direct vanaf de geboorte
werkzaam is. Als eiwitten uit het complementsysteem in aanraking komen met
immuuncomplexen of micro-organismen ontstaat een cascade van biochemische reacties.
Deze reacties zorgen er uiteindelijk voor dat het celmembraan van het micro-organisme
uiteenvalt (lysis).
Cytokineproductie
Cytokinen zijn eiwitten die fungeren als chemische boodschappers voor het immuunsysteem.
Ze worden tijdens een infectie of ontsteking gevormd door verschillende cellen die betrokken
zijn bij de afweer. Deze stoffen hebben een activerende en/of remmende werking op het
immuunsysteem en reguleren zo de immuunrespons. Interferonen zijn eiwitten die worden
afgegeven door met virussen geïnfecteerde cellen. Zij remmen onder andere de
vermigvuldiging van virussen.
2.1 Afweersysteem
Het menselijk lichaam staat permanent bloot aan bedreigingen vanuit de omgeving. Micro-
organismen proberen voortdurend ons lichaam binnen te dringen en kunnen allerlei
aandoeningen veroorzaken. Om onszelf tegen deze aandoeningen te beschermen, heeft het
menselijk lichaam de beschikking over het immuunsysteem, ook wel afweersysteem
genoemd.
Het immuunsysteem is in staat het verschil te zien tussen ‘lichaamseigen’ en
‘lichaamsvreemd’. Het zal lichaamseigen cellen herkennen omdat deze specifieke
identificatiemoleculen op hun oppervlak hebben. Cellen en stoffen die deze specifieke
identificatiemoleculen niet bezitten, zullen als lichaamsvreemd worden beschouwd en
worden aangevallen. Een chemische stof die door het immuunsysteem wordt geïdentificeerd
als lichaamsvreemd en die het afweersysteem activeert, noemen we antigeen.
De afweer tegen schadelijke micro-organismen en stoffen kent een aangeboren, aspecifiek
deel en een verworven, specifiek deel.
Het aangeboren, aspecifieke deel is te allen tijde in het lichaam aanwezig en ook altijd actief.
Het specifieke deel van het immuunsysteem moet eerst geactiveerd worden voordat het
werkzaam is. Dit vindt plaats wanneer het specifieke deel van het immuunsysteem wordt
blootgesteld aan een bepaald antigeen.
Het verworven afweersysteem zorgt ervoor dat ons lichaam weerstand opbouwt tegen
bepaalde micro-organismen, lichaamsvreemde stoffen en abnormale cellen, de zogenoemde
immuniteit.
Twee orgaanstelsels spelen een rol bij de afweer: de huid en slijmvliezen, en het lymfestelsel.
De huid en slijmvliezen vormen een fysieke en chemische barrière. In het lymfestelsel
verblijven de B- en T-cellen. Deze cellen worden geactiveerd zodra ze in aanraking komen
met micro-organismen of ontspoorde cellen.
Lymfestelsel
Het lymfestelsel, ofwel lymfatisch systeem, is een belangrijk orgaanstelsel voor onze afweer.
Het bestaat uit een vertakt stelsel van lymfevaten door het hele lichaam en lymfatisch
weefsel, dat zich in de lymfeklieren en in andere lymfatische organen bevindt, zoals de milt,
de thymus en de amandelen.
De drie belangrijkste functies van het lymfestelsel zijn:
- Afweer
- Vetabsorptie uit de dunne darm
- Transport van weefselvocht
Het weefselvocht in de lymfevaten, wordt gefilterd in de lymfeklieren. De lymfeklieren zorgen
ervoor dat micro-organismen onschadelijk worden gemaakt. Macrofagen spelen daarbij een
belangrijke rol. Naast deze macrofagen spelen ook de B- en T-lymfocyten in de lymfeklieren
een rol bij de afweer. Om de afweerreactie van het lichaam versterken, zullen de T- en B-
lymfocyten zich vermenigvuldigen in de lymfeklieren; dit veroorzaakt zwelling van de
lymfeklieren.
Het netwerk van lymfevaten mondt uiteindelijk uit in de linker en rechtersleutelbeenaderen.
Het gefilterde weefselvocht komt zo weer terug in de bloedsomloop.
,Aspecifiek afweersysteem
Het aspecifieke afweersysteem zorgt er vanaf de geboorte voor dat het lichaam wordt
beschermd tegen micro-organismen en schadelijke stoffen. Dit systeem bestaat uit een
eerste en tweede verdedigingslinie.
Eerste verdedigingslinie: Fysieke en chemische barrière
De eerste verdedigingslinie bestaat uit de huid en de slijmvliezen. De huid vormt door zijn
bouw en samenstelling een stevige barrière tegen schadelijke invloeden vanuit de omgeving.
De slijmvliezen produceren slijm waarin schadelijke stoffen en micro-organismen in blijven
hangen. In de luchtwegen zorgen microscopische trilhaartjes van de slijmvliezen er tevens
voor dat deze schadelijke stoffen en organismen richting de mond-keelholte worden
getransporteerd. Daar kunnen ze worden uitgehoest of ingeslikt.
Naast deze fysieke barrière zorgen zweet en talg uit de huid en speeksel in de keelholte voor
een chemische barrière. In de ogen zorgt het traanvocht hiervoor.
Tweede verdedigingslinie
Schadelijke micro-organismen die in staat zijn om de eerste verdedigingslinie te doorbreken
en in het lichaam te komen krijgen te maken met de tweede verdedigingslinie. Hier vinden
verschillende processen plaats:
- (Acute) lokale ontstekingsreacties (vasculaire fase)
- Koorts
- Vernietiging van ziekteverwekkers
- Complementactivatie en cytokineproductie
Acute lokale ontstekingsreactie
Binnendringende micro-organismen kunnen weefselbeschadiging veroorzaken. Het lichaam
reageert op deze weefselbeschadiging met een lokale ontstekingsreactie.
De vijf belangrijkste waarneembare symptomen die met deze ontstekingsreactie
samenhangen zijn:
- Rubor; roodheid
- Calor; warmte
- Dolor; pijn
- Tumor; zwelling
- Functio laesa; functieverlies
Deze symptomen zijn het gevolg van de vaatveranderingen die optreden in reactie op
ontstekingsmediatoren zoals histamine; dit is de vasculaire fase van de afweer.
Ontstekingsmediatoren worden afgegeven door onder andere mestcellen (gespecialiseerde
witte bloedcellen). De vasculaire fase kenmerkt zich door een verhoogde permeabiliteit van
de wanden in de omgeving van het ontstekingsgebied (veroorzaakt zwelling) en een
verwijding van de kleinere bloedvaten (vasodilatatie), wat voor de rubor en calor zorgt.
Deze acute ontstekingsreactie is een nuttige en noodzakelijke activiteit van het lichaam in het
kader van de afweer. De ontstekingsreactie voorkomt verdere verspreiding van pathogene
micro-organismen, bevordert de afvoer van celresten en pathogene micro-organismen, en
ondersteunt het reparatiemechanisme van het beschadigde weefsel.
, Koorts
Een lokale ontsteking gaat soms gepaard met een verhoogde lichaamstemperatuur. De
lichaamsthermosstaat in de hypothalamus staat dan onder invloed van prostaglandinen
hoger afgesteld dan anders. Deze prostaglandinen komen vrij in reactie op bepaalde
pyrogenen (koortsopwekkende chemische verbindingen die vrijkomen bij een ontsteking).
Door de verhoogde lichaamstemperatuur functioneert het afweersysteem in een hogere
versnelling: de fagocytose (vernietiging van ziekteverwekkers) wordt gestimuleerd, productie
van antilichamen verhoogd, het weefselherstel versneld en het effect van interferonen
(eiwitten die infecties bestrijden) versterkt. Te langdurige of te hoge koorts kan ook
schadelijke effecten hebben.
Vernietiging van ziekteverwekkers door fagocyten en NK-cellen
In de cellulaire fase van een ontstekingsreactie komen onder andere grote hoeveelheden
leukocyten (witte bloedcellen) vrij uit de lymfeklieren. We spreken van leukocytose als het
aantal leukocyten in het bloed abnormaal verhoogd is. Deze leukocyten zullen de
ziekteverwekkers aanvallen, in aanvulling op de vasculaire ontstekingsreactie. De
belangrijkste soorten leukocyten die en rol spelen bij de aspecifieke afweer zijn:
- De fagocyt is een type witte bloedcel die lichaamsvreemde stoffen en micro-
organismen vernietigt door ze te omsluiten. Dit aspecifieke proces heet fagocytose.
Belangrijke fagocyten zijn de macrofagen en de neutrofiele granulocyten. Macrofagen
zijn gespecialiseerde fagocyten die voorkomen uit de monocyten en zich in
verschillende weefsels ophouden. De neutrofiele granulocyten bevinden zich normaal
in de bloedbaan, maar worden aangetrokken door bepaalde chemische stoffen die
vrijkomen bij beschadiging van weefsel. Dan treden ze de bloedbaan uit om de
beschadiging of infectie op te ruimen.
- De ‘natural-killer’-cellen zijn een type lymfocyten Deze cellen zijn in staat cellen te
herkennen die zijn geïnfecteerd met virussen. De geïnfecteerde cellen worden
vernietigd doordat de NK-cellen de chemische stof perforine afscheiden. Deze stof
vernietigt de celmembraan van de geïnfecteerde cellen.
Complementactivatie
Het complementsysteem speelt een rol in de aspecifieke en in de specifieke afweer. Het is
een verdedigingssysteem tegen pathogene micro-organismen dat al direct vanaf de geboorte
werkzaam is. Als eiwitten uit het complementsysteem in aanraking komen met
immuuncomplexen of micro-organismen ontstaat een cascade van biochemische reacties.
Deze reacties zorgen er uiteindelijk voor dat het celmembraan van het micro-organisme
uiteenvalt (lysis).
Cytokineproductie
Cytokinen zijn eiwitten die fungeren als chemische boodschappers voor het immuunsysteem.
Ze worden tijdens een infectie of ontsteking gevormd door verschillende cellen die betrokken
zijn bij de afweer. Deze stoffen hebben een activerende en/of remmende werking op het
immuunsysteem en reguleren zo de immuunrespons. Interferonen zijn eiwitten die worden
afgegeven door met virussen geïnfecteerde cellen. Zij remmen onder andere de
vermigvuldiging van virussen.
