Leefwerelden van
jongeren
JOKE HERMES, ROEL VAN GOOR & MACHTEND DE JONG
COMPLEET BOEK
,Hoofdstuk 1 – een brede blik op jongeren
1.1 In het kort
Met jongeren worden doorgaans mensen tussen de 12 en 25 jaar bedoeld. Dit boek
beschrijft vooral 12- tot 18-jarigen, tenzij anders vermeld.
1.2 Van moratorium naar schermgebied
De levens van de meeste hedendaagse jongeren zijn ver verwijderd van wat nog in
de vorige eeuw gold als het ideaal voor de adolescentie: een ‘moratorium’, dat
letterlijk uitstel betekent. Het is voor jongeren nodig om niet al te veel verplichtingen
te hebben en voldoende tijd te hebben om te kunnen experimenteren en verkennen
zonder dat dat hun blijvende schade geeft.
Volgens de Amerikaanse psycholoog Arnett heeft er zich een nieuwe levensfase
gemanifesteerd na de adolescentie; emerging adulthood. Als jongeren de
adolescentie zijn ontgroeid, verkeren ze nog in een voorstadium van de
volwassenheid. Ze kennen psychologisch al veel zelfstandigheid, maar blijven
maatschappelijk afhankelijk. Deze nieuwe fase kenmerkt zich door blijvende
onzekerheid en vragen rondom beroep, partner en samenlevingsvorm. Aan de ene
kant worden jongeren aangesproken op zelfstandigheid en eigen
verantwoordelijkheid, aan de andere kant blijven ze geconfronteerd worden met
afhankelijkheden en worden ze weinig betrokken bij beslissingen die er voor hen toe
doen. Arnett spreekt van een ‘schemergebied’.
Sommige sociologen beschouwen de nieuwe generaties van na 1980, waaronder de
huidige jongeren, beschouwen als een aparte sociale klasse. Ze worden ook wel
(post)millennials genoemd, omdat ze rond de eeuwwisseling zijn geboren. Deze
jongeren kunnen nauwelijks meer rekenen op de bestaanszekerheden van vorige
generaties. Het gaat dan om werk, inkomen, huisvesting en maatschappelijke positie.
De enige zekerheid die overblijft, is dat zo hoog mogelijk eindigen in het onderwijs de
beste kansen biedt op interessant werk en inkomen. Ouders proberen hun kinderen
daarom met bijles, huiswerkbegeleiding en examentraining zo goed mogelijk door het
voortgezet onderwijs te loodsen. De huidige scholieren worden daarom ook wel de
bijlesgeneratie genoemd.
1.3 Hedendaagse levensvoorwaarden
De leefwereld van jongeren staat niet op zichzelf, maar is sterk afhankelijk van
maatschappelijke en culturele mogelijkheden en onmogelijkheden.
Invloed van technologie
Een voorbeeld van een levensvoorwaarde is de nieuwe informatie en
communicatietechnologie die het leven van alledag en de tijd- en
ruimteverhoudingen ingrijpend heeft veranderd. Jongeren van nu behoren tot de
generatie die van jongs af aan met smartphone en laptop opgroeit, deze technologie
is voor hen vanzelfsprekend en voelt onmisbaar.
,Vier veranderingen door deze technologische ontwikkeling vallen op vanwege hhun
doorwerking in de leefwereld van jongeren:
De miniaturisering: veertig jaar geleden waren computers met wat opslag
ruimte nog enorm groot, tegenwoordig kunnen we al een USB stick
meenemen in onze zak. Deze miniaturisering werkt individualisering en
mobiliteit in de hand.
De nieuwe technologie is een massaproduct geworden op een
consumptiemarkt: het is betaalbaar voor bijna iedereen.
We leven in een wereld van onmiddellijkheid : om te communiceren is afstand
nauwelijks meer een belemmering. Via internet hebben jongeren bovendien
onmiddellijke toegang tot veel kennis en informatie.
De verhouding tot de imaginaire en virtuele wereld is gewijzigd : vroeger kon je
alleen kijken naar een tv; inmiddels zijn schermen een middel geworden voor
actieve betrokkenheid en interactie.
Eerst was er veel enthousiasme en euforie rondom de digitalisering. Later ontstond
er meer verontrusting en kritiek. De smartphone is namelijk een groot onderdeel van
het bestaan van jongeren geworden. Sommige jongeren voelen zichzelf
ongemakkelijk als hun telefoon niet in de buurt is, omdat ze bang zijn dingen te
missen.
De Engelse breinonderzoekster Susan Greenfield waarschuwt tegen de mogelijke
kwalijke invloeden van de virtuele wereld waarin jongeren steeds meer tijd
doorbrengen. Zij suggereert dat er een verband is tussen de schermcultuur waaraan
kinderen en jongeren deelnemen en de aandachts-en concentratieproblemen waar
zovelen van hen tegenwoordig mee worstelen.
Individualisering
Individualisering verwijst naar het proces waarin mensen steeds meer als individu in
plaats van als groep aan de samenleving deelnemen en worden aangesproken op
eigen keuzes en verantwoordelijkheden. Centraal in de individualisering stond de
losmaking van het individu uit traditionele verbanden van sociaal milieu, gezin, buurt,
school en de kerk. Jongeren worden tegenwoordig geacht om aan het roer van hun
eigen leven te gaan staan, keuzes te maken, te presteren en verantwoordelijk te zijn
voor eigen geluk en succes. Kiezen is daarmee een verplichting geworden: jongeren
moeten zelf sturing leren geven aan het leven.
Op psychologisch niveau zijn deze maatschappelijke veranderingen gepaard gegaan
met nieuwe aanspreekvormen en verwachtingen die kunnen worden samengevat
onder het begrip expressief individualisme. Kenmerkend voor deze ontwikkeling s
de nadruk op het individuele welzijn, de ontplooiing van eigen potenties, individuele
autonomie, zelfbeschikking en vrijheid.
De emancipatie die individualisering in de jaren zestig en zeventig kenmerkte, is
geleidelijk omgebogen in de richting van een utilitarisme dat het individu aanspreekt
als de ondernemer van zijn of haar eigen leven die zelf moeten zorgen voor resultaat
en succes.
, Deelname aan de samenleving komt dus niet langer vanzelfsprekend tot stand, maar
vraagt om doordenking en keuzes, een ontwikkeling die sociologen samenvatten met
het begrip reflexieve maatschappij. Op alle levensterreinen dient zich een niet-
aflatende stroom van informatie aan die geordend en verwerkt moet worden; een
veelheid aan onderwerpen, feiten, interpretaties, zienswijzen, standpunten en
meningen die elkaar bovendien vaak tegenspreken. Jongeren moeten leren deze
stroom te overzien, te ordenen, te begrijpen, te doordenken, ze moeten leren keuzes
te maken en deze te verantwoorden. Deze nieuwe reflexiviteit veroorzaakt
gemakkelijk twijfel die wordt gevoed door informatie uit media, opvattingen van
experts en bevindingen uit de moderne wetenschap.
Jongeren hebben eigenlijk op belangrijke levensgebieden nauwelijks iets te kiezen.
Jongeren krijgen bijvoorbeeld al op 12-jarige leeftijd een bindend schooladvies met
gevolgen voor hun schoolloopbaan en toekomst. Volgens onderwijskundigen gebeurt
dit op een te jonge leeftijd, wat de sociale en etnische verschillen vergroot.
Het blijft de heersende opvatting dat jongeren leven in een keuzemaatschappij en dat
zij zelf verantwoordelijkheid dragen voor hun keuzes. Bij jongeren roepen de
maatschappelijke druk en verplichtingen tot zelfstandigheid, reflectie en
verantwoordelijkheid niet zelden ambivalenties en onzekerheden op. Terwijl er een
appél wordt gedaan op het maken van eigen keuzes, ontbreken voor veel jongeren
de materiële en sociaal-culturele voorwaarden om die zelfstandigheid ook waar te
maken. Ook kunnen tradities en thuiscultuur botsen met de zelfstandigheid die elders
in de maatschappij wordt verlangd. Bovendien wordt er geregeld autonomie geëist
daar waar jongeren er (nog) niet aan toe zijn en juist steun nodig hebben om
autonomie te verwerven.
De laatste decennia is een discussie ontbrand over de vraag of de individualisering
niet te ver is doorgeschoten. Door de gepsychologiseerde individualisering wordt de
aandacht voortdurend op het eigen zelf en het eigen welbevinden van mensen
gericht. psychologen en sociologen waarschuwen dat dit proces eigendunk,
assertiviteit en narcisme in de hand werkt ten koste van het gemeenschapszin. Uit
testen zou blijken dat narcisme onder jongeren alsmaar toeneemt. Opvoeders
zouden te vaak verzuimen om grenzen te stellen en de sociale media zou het
narcisme verder aanwakkeren. Ouders zouden in hun streven om het selfesteem
(zelfwaardering) van hun kinderen te versterken hen te vaak overdreven waarderen
en te veel prijzen. Dit zou weer leiden tot onrealistische levensverwachtingen.
Nauw verwant aan het verschijnsel narcisme is een zucht naar perfectionisme, het
streven om in alles perfect te zijn, zowel in de ogen van zichzelf als in die van de
anderen. Dit zou onder jogneren sterk zijn toegenomen, met name als het gaat om
erkenning en waardering door anderen. De jongeren leggen onrealistische
standaarden op waaraan ze moeten voldoen als het bijvoorbeeld gaat om school- en
studieprestaties, om hoe ze eruitzien en om wat anderen van hen vinden. Dit maakt
hen buitengewoon kwetsbaar voor mislukkingen en tegenslagen en veroorzaakt
onnodige angst- en schaamtegevoelens.
jongeren
JOKE HERMES, ROEL VAN GOOR & MACHTEND DE JONG
COMPLEET BOEK
,Hoofdstuk 1 – een brede blik op jongeren
1.1 In het kort
Met jongeren worden doorgaans mensen tussen de 12 en 25 jaar bedoeld. Dit boek
beschrijft vooral 12- tot 18-jarigen, tenzij anders vermeld.
1.2 Van moratorium naar schermgebied
De levens van de meeste hedendaagse jongeren zijn ver verwijderd van wat nog in
de vorige eeuw gold als het ideaal voor de adolescentie: een ‘moratorium’, dat
letterlijk uitstel betekent. Het is voor jongeren nodig om niet al te veel verplichtingen
te hebben en voldoende tijd te hebben om te kunnen experimenteren en verkennen
zonder dat dat hun blijvende schade geeft.
Volgens de Amerikaanse psycholoog Arnett heeft er zich een nieuwe levensfase
gemanifesteerd na de adolescentie; emerging adulthood. Als jongeren de
adolescentie zijn ontgroeid, verkeren ze nog in een voorstadium van de
volwassenheid. Ze kennen psychologisch al veel zelfstandigheid, maar blijven
maatschappelijk afhankelijk. Deze nieuwe fase kenmerkt zich door blijvende
onzekerheid en vragen rondom beroep, partner en samenlevingsvorm. Aan de ene
kant worden jongeren aangesproken op zelfstandigheid en eigen
verantwoordelijkheid, aan de andere kant blijven ze geconfronteerd worden met
afhankelijkheden en worden ze weinig betrokken bij beslissingen die er voor hen toe
doen. Arnett spreekt van een ‘schemergebied’.
Sommige sociologen beschouwen de nieuwe generaties van na 1980, waaronder de
huidige jongeren, beschouwen als een aparte sociale klasse. Ze worden ook wel
(post)millennials genoemd, omdat ze rond de eeuwwisseling zijn geboren. Deze
jongeren kunnen nauwelijks meer rekenen op de bestaanszekerheden van vorige
generaties. Het gaat dan om werk, inkomen, huisvesting en maatschappelijke positie.
De enige zekerheid die overblijft, is dat zo hoog mogelijk eindigen in het onderwijs de
beste kansen biedt op interessant werk en inkomen. Ouders proberen hun kinderen
daarom met bijles, huiswerkbegeleiding en examentraining zo goed mogelijk door het
voortgezet onderwijs te loodsen. De huidige scholieren worden daarom ook wel de
bijlesgeneratie genoemd.
1.3 Hedendaagse levensvoorwaarden
De leefwereld van jongeren staat niet op zichzelf, maar is sterk afhankelijk van
maatschappelijke en culturele mogelijkheden en onmogelijkheden.
Invloed van technologie
Een voorbeeld van een levensvoorwaarde is de nieuwe informatie en
communicatietechnologie die het leven van alledag en de tijd- en
ruimteverhoudingen ingrijpend heeft veranderd. Jongeren van nu behoren tot de
generatie die van jongs af aan met smartphone en laptop opgroeit, deze technologie
is voor hen vanzelfsprekend en voelt onmisbaar.
,Vier veranderingen door deze technologische ontwikkeling vallen op vanwege hhun
doorwerking in de leefwereld van jongeren:
De miniaturisering: veertig jaar geleden waren computers met wat opslag
ruimte nog enorm groot, tegenwoordig kunnen we al een USB stick
meenemen in onze zak. Deze miniaturisering werkt individualisering en
mobiliteit in de hand.
De nieuwe technologie is een massaproduct geworden op een
consumptiemarkt: het is betaalbaar voor bijna iedereen.
We leven in een wereld van onmiddellijkheid : om te communiceren is afstand
nauwelijks meer een belemmering. Via internet hebben jongeren bovendien
onmiddellijke toegang tot veel kennis en informatie.
De verhouding tot de imaginaire en virtuele wereld is gewijzigd : vroeger kon je
alleen kijken naar een tv; inmiddels zijn schermen een middel geworden voor
actieve betrokkenheid en interactie.
Eerst was er veel enthousiasme en euforie rondom de digitalisering. Later ontstond
er meer verontrusting en kritiek. De smartphone is namelijk een groot onderdeel van
het bestaan van jongeren geworden. Sommige jongeren voelen zichzelf
ongemakkelijk als hun telefoon niet in de buurt is, omdat ze bang zijn dingen te
missen.
De Engelse breinonderzoekster Susan Greenfield waarschuwt tegen de mogelijke
kwalijke invloeden van de virtuele wereld waarin jongeren steeds meer tijd
doorbrengen. Zij suggereert dat er een verband is tussen de schermcultuur waaraan
kinderen en jongeren deelnemen en de aandachts-en concentratieproblemen waar
zovelen van hen tegenwoordig mee worstelen.
Individualisering
Individualisering verwijst naar het proces waarin mensen steeds meer als individu in
plaats van als groep aan de samenleving deelnemen en worden aangesproken op
eigen keuzes en verantwoordelijkheden. Centraal in de individualisering stond de
losmaking van het individu uit traditionele verbanden van sociaal milieu, gezin, buurt,
school en de kerk. Jongeren worden tegenwoordig geacht om aan het roer van hun
eigen leven te gaan staan, keuzes te maken, te presteren en verantwoordelijk te zijn
voor eigen geluk en succes. Kiezen is daarmee een verplichting geworden: jongeren
moeten zelf sturing leren geven aan het leven.
Op psychologisch niveau zijn deze maatschappelijke veranderingen gepaard gegaan
met nieuwe aanspreekvormen en verwachtingen die kunnen worden samengevat
onder het begrip expressief individualisme. Kenmerkend voor deze ontwikkeling s
de nadruk op het individuele welzijn, de ontplooiing van eigen potenties, individuele
autonomie, zelfbeschikking en vrijheid.
De emancipatie die individualisering in de jaren zestig en zeventig kenmerkte, is
geleidelijk omgebogen in de richting van een utilitarisme dat het individu aanspreekt
als de ondernemer van zijn of haar eigen leven die zelf moeten zorgen voor resultaat
en succes.
, Deelname aan de samenleving komt dus niet langer vanzelfsprekend tot stand, maar
vraagt om doordenking en keuzes, een ontwikkeling die sociologen samenvatten met
het begrip reflexieve maatschappij. Op alle levensterreinen dient zich een niet-
aflatende stroom van informatie aan die geordend en verwerkt moet worden; een
veelheid aan onderwerpen, feiten, interpretaties, zienswijzen, standpunten en
meningen die elkaar bovendien vaak tegenspreken. Jongeren moeten leren deze
stroom te overzien, te ordenen, te begrijpen, te doordenken, ze moeten leren keuzes
te maken en deze te verantwoorden. Deze nieuwe reflexiviteit veroorzaakt
gemakkelijk twijfel die wordt gevoed door informatie uit media, opvattingen van
experts en bevindingen uit de moderne wetenschap.
Jongeren hebben eigenlijk op belangrijke levensgebieden nauwelijks iets te kiezen.
Jongeren krijgen bijvoorbeeld al op 12-jarige leeftijd een bindend schooladvies met
gevolgen voor hun schoolloopbaan en toekomst. Volgens onderwijskundigen gebeurt
dit op een te jonge leeftijd, wat de sociale en etnische verschillen vergroot.
Het blijft de heersende opvatting dat jongeren leven in een keuzemaatschappij en dat
zij zelf verantwoordelijkheid dragen voor hun keuzes. Bij jongeren roepen de
maatschappelijke druk en verplichtingen tot zelfstandigheid, reflectie en
verantwoordelijkheid niet zelden ambivalenties en onzekerheden op. Terwijl er een
appél wordt gedaan op het maken van eigen keuzes, ontbreken voor veel jongeren
de materiële en sociaal-culturele voorwaarden om die zelfstandigheid ook waar te
maken. Ook kunnen tradities en thuiscultuur botsen met de zelfstandigheid die elders
in de maatschappij wordt verlangd. Bovendien wordt er geregeld autonomie geëist
daar waar jongeren er (nog) niet aan toe zijn en juist steun nodig hebben om
autonomie te verwerven.
De laatste decennia is een discussie ontbrand over de vraag of de individualisering
niet te ver is doorgeschoten. Door de gepsychologiseerde individualisering wordt de
aandacht voortdurend op het eigen zelf en het eigen welbevinden van mensen
gericht. psychologen en sociologen waarschuwen dat dit proces eigendunk,
assertiviteit en narcisme in de hand werkt ten koste van het gemeenschapszin. Uit
testen zou blijken dat narcisme onder jongeren alsmaar toeneemt. Opvoeders
zouden te vaak verzuimen om grenzen te stellen en de sociale media zou het
narcisme verder aanwakkeren. Ouders zouden in hun streven om het selfesteem
(zelfwaardering) van hun kinderen te versterken hen te vaak overdreven waarderen
en te veel prijzen. Dit zou weer leiden tot onrealistische levensverwachtingen.
Nauw verwant aan het verschijnsel narcisme is een zucht naar perfectionisme, het
streven om in alles perfect te zijn, zowel in de ogen van zichzelf als in die van de
anderen. Dit zou onder jogneren sterk zijn toegenomen, met name als het gaat om
erkenning en waardering door anderen. De jongeren leggen onrealistische
standaarden op waaraan ze moeten voldoen als het bijvoorbeeld gaat om school- en
studieprestaties, om hoe ze eruitzien en om wat anderen van hen vinden. Dit maakt
hen buitengewoon kwetsbaar voor mislukkingen en tegenslagen en veroorzaakt
onnodige angst- en schaamtegevoelens.
