Hoorcollege 1 Bestuur en samenleving
Bestuurskunde staat zeer onder druk en het is nog maar de vraag hoeveel banen er over
4 jaar over zijn. Ook in de consultancy. Tegelijkertijd zijn er veel Nederlanders bezorgd
over beleid en bestuur in Nederland en stellen dat er redelijk wat maatschappelijke
problemen zijn. VU is wel de bestuurskunde-afdeling in Nederland die het meest gericht
is op veiligheidsbeleid!
Wat gaan we doen?
Het vak is opgedeeld in vier thema’s:
1) Wetenschap en wetenschappelijk geïnformeerd overheidsbeleid
2) Beleidsethiek en ambtelijk vakmanschap
3) Opkomst van de moderne staat in de 19e eeuw en haar relatie tot politiek,
rechtsstaat en media
4) De verhouding markt-staat en de rol van Big-Tech & AI daartussen
Momenteel veel discussie of de wetenschap in Nederland wel goed is georganiseerd.
Bestuurskundigen zouden eigenlijk moeten zorgen dat opleidingen voor bepaalde banen
(bv. leraar) goedkoper zijn en Bestuurskunde duur (zijn immers genoeg).
Bestuurskunde = houdt zich bezig met het oplossen van maatschappelijke problemen.
Het stelt organisaties in staat om processen van openbaar bestuur te begrijpen en aan
te pakken.
Wat speelt er momenteel rond de beleidswereld?
I. De overheid heeft haar vertrouwen/gezag verspeeld. Hoe kunnen zij dit terug
winnen?
o Er is georganiseerd onvermogen, het onderwijsbeleid is in zwaar weer, het
huizemarktbeleid is in zwaar weer. Daarnaast is er geen sprake meer van
‘positioneel gezag’ (gezag op basis van je positie/beroep), aangezien
mensen niet meer onder de indruk zijn van dit werk. In plaats daarvan is
gezag iets geworden wat je moet verdienen.
II. De macht van de overheid over zichzelf is groot. Hoe kan deze ‘beamtenstaat’ tot
verantwoording worden geroepen?
o Dick Schoof zelf is een oud-ambtenaar, het leger en andere organisaties
(universiteiten, RIVM, NB/ECB) worden steeds autonomer, bedrijven als
Schiphol (eigendom van A’dam en R’dam) en Chemours zijn slecht
bestuurbaar.
III. Wetenschap heeft beperkt invloed op beleid. De invloed van media is daarentegen
groot.
o Wetenschap is weinig geïnteresseerd in concreet beleid, beleidsmakers
weten wetenschappers niet te vinden, beleidsmakers zijn gevoelig voor
beeldvorming (lezen de krant, kijken tv, sociale media) en willen ingrijpen.
IV. Burger heeft erg hoge verwachtingen.
1
, o Verwachtingen van burgers van het leven in het algemeen nemen enorm
toe, de burger zoekt naar manieren van inspraak, overheid slaagt er
nauwelijks in transparant te zijn
New public management
Organisatie als Schiphol/NS wordt ingericht alsof het een (privaat) bedrijf is, waarbij de
burger als ‘klant’ wordt gezien en de dienstverlening als ‘producten’. Daarbij wordt breed
ingezet op de marktwerking en geldt doelmatigheid als hoogste goed. Hier is veel kritiek
op.
2
,Hoorcollege 2 Bestuur en samenleving
Bij bestuurskunde gaat het om de inrichting van de publieke zaak. Hiervoor bestaan
verschillende soorten instituten:
- Ministeries: hieronder vallen instituten zoals de belastingdienst.
- Agentschap: verzelfstandigd, maar valt nog onder ministerie.
- ZBO: Zelfstandig Bestuursorgaan buiten verantwoordelijkheid van het ministerie.
- Rechtspersoon met wettelijke taak: professionele private partijen, zoals
ziekenhuizen en scholen.
- Staatsdeelneming: de overheid is hierbij, soms gedeeltelijk, eigenaar om het
maatschappelijke belang waar het bedrijf aan bijdraagt, beter te beschermen
(bv. Schiphol & Volksbank). De minister heeft hier nauwelijks zeggenschap over.
Volgens Weber is één van de problemen van de bestuurskunde de beambtenstaat: er
zijn instituten met erg veel macht, die weinig verantwoording hoeven af te leggen aan de
minister en waaraan de minister weinig sturing kan geven.
Wetenschap
Wetenschap = het zoeken naar de verklaringen achter oppervlakteverschijnselen (bv.
aantal mensen in de zaal) aan de hand van algemeenheden/wetmatigheden (in de
natuurkunde meer wetmatigheden, in de sociologie of bestuurskunde algemeenheden).
Die feiten/oppervlakteverschijnselen worden methodologisch verkregen en
vervolgens verklaard.
Er zijn twee tradities in wetenschapstheoretici (wetenschappers die de wetenschap
bestuderen)
- Ontologie (zijnsleer): stellen dat wetenschap er is om te beschrijven wat feitelijk
is. Zij stellen de vraag wat er bestaat, en wat maakt dat iets bestaat (bv. hoeveel
mensen hebben long-COVID? Hoeveel stoelen in de zaal?)
- Epistemologie (kennisleer): stellen de vraag wat kennis is en hoe kennis
verworven kan worden. Hoe weet je zeker dat feiten uit de ontologie kloppen en
hoe verkrijg je deze kennis? (bv. hoe weet je dat mensen long-COVID hebben?
Hoe bewijzen we dat we bestaan?). Het gaat dus ook om hoe wij denken over
feiten, methodes en theorieën.
Wat is het verschil tussen wetenschap en ideologie?
- Volgens Frederick Taylor is ideologie datgene wat jou legitimeert om iets te doen
(bv. hoofddoek dragen door islam), terwijl wetenschap verklaart (bv. jij draagt
altijd lange broek, want jouw ouders deden dat ook). Ideologie is dus subjectief
en fungeert als legitimeringsgrond voor bepaalde belangen, normen en waarden.
De wetenschap wil verder en zoekt daar een verklaring voor. Daarmee
reductioneert de wetenschap vaak een ideologie.
- Reductionisme = wanneer een wetenschapper een fenomeen zo beschrijft dat
het geen recht wordt gedaan. Het wordt op een lager niveau verklaard dan het
zich afspeelt (bv. mensen willen samenwonen omdat ze van elkaar houden.
Wetenschap slaat het plat en zegt ‘want dat is goed voor de reproductie’).
3
, Wetenschap speelt zich af binnen peer review journals. Om die te lezen moet je goed
opletten. Data wordt namelijk snel verkeerd begrepen. Maar in de media wordt data nog
sneller verkeerd begrepen. Je moet vooral goed opletten bij het lezen van cijfers. Zie
bijvoorbeeld onderstaand verschil in cijfers (de linker relativeert).
Zo is er bijvoorbeeld ook een veiligheidsparadox in Nederland met betrekking tot
geweldsincidenten. Er vinden namelijk minder geweldsincidenten plaats, terwijl de
aandacht in de media toeneemt. Dit komt doordat we een steeds lagere tolerantie
hebben voor incidenten, omdat we ze niet meer gewend zijn, waardoor we ons
vervolgens minder veilig voelen. Ook rapporteren we daardoor sneller. Dus als je alleen
mediaberichten zou bestuderen, zou je denken dat het geweld juist toeneemt.
Bestuurskunde van kennisinstituten
Er zijn vele bestuurskundige vragen met betrekking tot universiteiten. Hoe richten we
universiteiten in? Volgens welke financiering? Zou de VU iets moeten betekenen voor
Nederland of Amsterdam? En hoe verhoudt de universiteit zich ten opzichte van HBO,
MBO en middelbare scholen?
Bestuurskundig is er een groot probleem in tekortberoepen (bv. leraren) dat wij zelf
bestuurskundig moeten oplossen. Maar tegelijkertijd wordt er juist gepleit voor een
studiefinanciering per student. Dit leidt tot massa-universiteiten met nog meer
bestuurskundigen, die helemaal niet nodig zijn. Juist de opleidingen voor tekortberoepen
zouden gefinancieerd moeten worden. Ook kunnen andere middelen ingezet worden om
deze studies populairder te maken.
Taal in de Bestuurskunde
Het is belangrijk om je bewust te zijn van de invloed van taal. Zo heb je bestuurskunde,
public administration en verwaltungslehre. Zij betekenen niet allemaal exact hetzelfde.
Laatstgenoemde is de juridische traditie van bestuurskunde, terwijl public
administration meer administratief lijkt te zijn.
Ook kan een woord als verantwoordelijkheid verschillende betekenissen hebben
(responsible, accountable, faithfullness).
4
Bestuurskunde staat zeer onder druk en het is nog maar de vraag hoeveel banen er over
4 jaar over zijn. Ook in de consultancy. Tegelijkertijd zijn er veel Nederlanders bezorgd
over beleid en bestuur in Nederland en stellen dat er redelijk wat maatschappelijke
problemen zijn. VU is wel de bestuurskunde-afdeling in Nederland die het meest gericht
is op veiligheidsbeleid!
Wat gaan we doen?
Het vak is opgedeeld in vier thema’s:
1) Wetenschap en wetenschappelijk geïnformeerd overheidsbeleid
2) Beleidsethiek en ambtelijk vakmanschap
3) Opkomst van de moderne staat in de 19e eeuw en haar relatie tot politiek,
rechtsstaat en media
4) De verhouding markt-staat en de rol van Big-Tech & AI daartussen
Momenteel veel discussie of de wetenschap in Nederland wel goed is georganiseerd.
Bestuurskundigen zouden eigenlijk moeten zorgen dat opleidingen voor bepaalde banen
(bv. leraar) goedkoper zijn en Bestuurskunde duur (zijn immers genoeg).
Bestuurskunde = houdt zich bezig met het oplossen van maatschappelijke problemen.
Het stelt organisaties in staat om processen van openbaar bestuur te begrijpen en aan
te pakken.
Wat speelt er momenteel rond de beleidswereld?
I. De overheid heeft haar vertrouwen/gezag verspeeld. Hoe kunnen zij dit terug
winnen?
o Er is georganiseerd onvermogen, het onderwijsbeleid is in zwaar weer, het
huizemarktbeleid is in zwaar weer. Daarnaast is er geen sprake meer van
‘positioneel gezag’ (gezag op basis van je positie/beroep), aangezien
mensen niet meer onder de indruk zijn van dit werk. In plaats daarvan is
gezag iets geworden wat je moet verdienen.
II. De macht van de overheid over zichzelf is groot. Hoe kan deze ‘beamtenstaat’ tot
verantwoording worden geroepen?
o Dick Schoof zelf is een oud-ambtenaar, het leger en andere organisaties
(universiteiten, RIVM, NB/ECB) worden steeds autonomer, bedrijven als
Schiphol (eigendom van A’dam en R’dam) en Chemours zijn slecht
bestuurbaar.
III. Wetenschap heeft beperkt invloed op beleid. De invloed van media is daarentegen
groot.
o Wetenschap is weinig geïnteresseerd in concreet beleid, beleidsmakers
weten wetenschappers niet te vinden, beleidsmakers zijn gevoelig voor
beeldvorming (lezen de krant, kijken tv, sociale media) en willen ingrijpen.
IV. Burger heeft erg hoge verwachtingen.
1
, o Verwachtingen van burgers van het leven in het algemeen nemen enorm
toe, de burger zoekt naar manieren van inspraak, overheid slaagt er
nauwelijks in transparant te zijn
New public management
Organisatie als Schiphol/NS wordt ingericht alsof het een (privaat) bedrijf is, waarbij de
burger als ‘klant’ wordt gezien en de dienstverlening als ‘producten’. Daarbij wordt breed
ingezet op de marktwerking en geldt doelmatigheid als hoogste goed. Hier is veel kritiek
op.
2
,Hoorcollege 2 Bestuur en samenleving
Bij bestuurskunde gaat het om de inrichting van de publieke zaak. Hiervoor bestaan
verschillende soorten instituten:
- Ministeries: hieronder vallen instituten zoals de belastingdienst.
- Agentschap: verzelfstandigd, maar valt nog onder ministerie.
- ZBO: Zelfstandig Bestuursorgaan buiten verantwoordelijkheid van het ministerie.
- Rechtspersoon met wettelijke taak: professionele private partijen, zoals
ziekenhuizen en scholen.
- Staatsdeelneming: de overheid is hierbij, soms gedeeltelijk, eigenaar om het
maatschappelijke belang waar het bedrijf aan bijdraagt, beter te beschermen
(bv. Schiphol & Volksbank). De minister heeft hier nauwelijks zeggenschap over.
Volgens Weber is één van de problemen van de bestuurskunde de beambtenstaat: er
zijn instituten met erg veel macht, die weinig verantwoording hoeven af te leggen aan de
minister en waaraan de minister weinig sturing kan geven.
Wetenschap
Wetenschap = het zoeken naar de verklaringen achter oppervlakteverschijnselen (bv.
aantal mensen in de zaal) aan de hand van algemeenheden/wetmatigheden (in de
natuurkunde meer wetmatigheden, in de sociologie of bestuurskunde algemeenheden).
Die feiten/oppervlakteverschijnselen worden methodologisch verkregen en
vervolgens verklaard.
Er zijn twee tradities in wetenschapstheoretici (wetenschappers die de wetenschap
bestuderen)
- Ontologie (zijnsleer): stellen dat wetenschap er is om te beschrijven wat feitelijk
is. Zij stellen de vraag wat er bestaat, en wat maakt dat iets bestaat (bv. hoeveel
mensen hebben long-COVID? Hoeveel stoelen in de zaal?)
- Epistemologie (kennisleer): stellen de vraag wat kennis is en hoe kennis
verworven kan worden. Hoe weet je zeker dat feiten uit de ontologie kloppen en
hoe verkrijg je deze kennis? (bv. hoe weet je dat mensen long-COVID hebben?
Hoe bewijzen we dat we bestaan?). Het gaat dus ook om hoe wij denken over
feiten, methodes en theorieën.
Wat is het verschil tussen wetenschap en ideologie?
- Volgens Frederick Taylor is ideologie datgene wat jou legitimeert om iets te doen
(bv. hoofddoek dragen door islam), terwijl wetenschap verklaart (bv. jij draagt
altijd lange broek, want jouw ouders deden dat ook). Ideologie is dus subjectief
en fungeert als legitimeringsgrond voor bepaalde belangen, normen en waarden.
De wetenschap wil verder en zoekt daar een verklaring voor. Daarmee
reductioneert de wetenschap vaak een ideologie.
- Reductionisme = wanneer een wetenschapper een fenomeen zo beschrijft dat
het geen recht wordt gedaan. Het wordt op een lager niveau verklaard dan het
zich afspeelt (bv. mensen willen samenwonen omdat ze van elkaar houden.
Wetenschap slaat het plat en zegt ‘want dat is goed voor de reproductie’).
3
, Wetenschap speelt zich af binnen peer review journals. Om die te lezen moet je goed
opletten. Data wordt namelijk snel verkeerd begrepen. Maar in de media wordt data nog
sneller verkeerd begrepen. Je moet vooral goed opletten bij het lezen van cijfers. Zie
bijvoorbeeld onderstaand verschil in cijfers (de linker relativeert).
Zo is er bijvoorbeeld ook een veiligheidsparadox in Nederland met betrekking tot
geweldsincidenten. Er vinden namelijk minder geweldsincidenten plaats, terwijl de
aandacht in de media toeneemt. Dit komt doordat we een steeds lagere tolerantie
hebben voor incidenten, omdat we ze niet meer gewend zijn, waardoor we ons
vervolgens minder veilig voelen. Ook rapporteren we daardoor sneller. Dus als je alleen
mediaberichten zou bestuderen, zou je denken dat het geweld juist toeneemt.
Bestuurskunde van kennisinstituten
Er zijn vele bestuurskundige vragen met betrekking tot universiteiten. Hoe richten we
universiteiten in? Volgens welke financiering? Zou de VU iets moeten betekenen voor
Nederland of Amsterdam? En hoe verhoudt de universiteit zich ten opzichte van HBO,
MBO en middelbare scholen?
Bestuurskundig is er een groot probleem in tekortberoepen (bv. leraren) dat wij zelf
bestuurskundig moeten oplossen. Maar tegelijkertijd wordt er juist gepleit voor een
studiefinanciering per student. Dit leidt tot massa-universiteiten met nog meer
bestuurskundigen, die helemaal niet nodig zijn. Juist de opleidingen voor tekortberoepen
zouden gefinancieerd moeten worden. Ook kunnen andere middelen ingezet worden om
deze studies populairder te maken.
Taal in de Bestuurskunde
Het is belangrijk om je bewust te zijn van de invloed van taal. Zo heb je bestuurskunde,
public administration en verwaltungslehre. Zij betekenen niet allemaal exact hetzelfde.
Laatstgenoemde is de juridische traditie van bestuurskunde, terwijl public
administration meer administratief lijkt te zijn.
Ook kan een woord als verantwoordelijkheid verschillende betekenissen hebben
(responsible, accountable, faithfullness).
4
