Samenvatting SDEN4 - Vinoloog Boek 3: Italië
H. van Beek, 15-02-2025
,(21) Italië
21.1 Inleiding
Wijngaardareaal is de laatste jaren teruggelopen, van 1.227.000 ha in 1980, naar 719.000 ha in 2020.
Vrijwel overal vind je in Italië wijnbouw. Gemiddelde consumptie per persoon in 2020 46,6 liter (Fr. 46
liter). Wijn in Italië is onderdeel van de maaltijd. Zeker de rode zijn ‘eetwijnen’. De wijnconsumptie
daalt, net zoals in andere landen. De jeugd drinkt liever b.v. bier. Veel export naar Duitsland, VK en
VS. Er is een enorme diversiteit in rassen en er zijn diverse opleidingsinstituten. De populariteit van
de Italiaanse keuken is medebepalend voor het succes van de wijnen.
---------------------------------
Tweedeling Italië:
Virtuele scheidingslijn bij Rome/Ancona. Gebied ten zuiden daarvan (incl. Sicilië en Sardinië) wordt
ook wel Mezzogiorno genoemd. Vanaf daar een kloof van mentale en economische aard. Zuiden is
aanmerkelijk armer. Dit zie je ook terug in een veel hoger aantal DOCG’s in het noorden.
--------------------------------
21.2 Historie
Grieken, Etrusken en Romeinen
Grieken zijn begonnen met wijnbouw in Zuid-Italië en op Sicilië. De Etrusken zetten de wijnbouw
verder voort in Midden-Italië, met name Toscane. In de zevende en zesde eeuw voor Chr. is de
Etruskische cultuur overgegaan in de Romeinse. In de derde eeuw voor Chr. (Hannibal trekt binnen)
waren er van de Povlakte tot in Campanië wijngaarden te vinden.
De Romeinen hebben een cruciale rol gespeeld bij de verbreiding van wijngaarden. Niet alleen in
Italië, maar ook in Frankrijk, Spanje, België en Engeland. Wijn werd in die tijd vooral gedronken bij
gebrek aan iets anders. Wijn werd aangelengd met (zee)water, versterkt met kruiden of gezoet met
honing. Het geleidingssysteem van de Etrusken werd lang gebruikt (meterslange wijnranken werden
in bomen geleid). Dit leverde wijnen van matige kwaliteit op.
Pompeï was in de Romeinse tijd het handelscentrum van de wijn. Wijn kon vervoerd worden, eerst in
Griekse amforen en later in houten fusten, afkomstig van de Kelten. Ceacubum, Falernum,
Massicum, Surrentinum en Gauranum waren beroemde Romeinse wijnen. De uitbarsting van de
Vesuvius in 79 nChr. betekende het einde van de positie van Pompeï.
Renaissance en Risorgimento
Na de val van het Romeinse Rijk zorgden invallen van o.a. Ostrogoten en Longobarden voor een
verdeling van Italië in talloze staatjes. Ook de invloed van Karel de Grote, Arabieren en Rooms-
Katholieke kerk was in de eeuwen daarna duidelijk aanwezig. Van eenheid was geen sprake. De
monniken hielden de wijncultuur in stand. In de Renaissance (1.300-1.500) werd wijn belangrijker dan
in de Middeleeuwen en kwaliteit speelde daarbij een rol. Dat ging gepaard met een enorme opleving
van kunst, wetenschap, architectuur en mode. Aan het einde van de Middeleeuwen ontstond een
bloeiende wijnhandel, terwijl het land erg verdeeld was. In de 14e en 15e eeuw kwamen enkele
beroemde Italiaanse wijndynastieën op, zoals Antinori, Frescobaldi en Ricasoli. De 16e eeuw stond
,bol van de oorlogen. Ook in de eeuwen daarna was het land sterk versnipperd. Verschillende
druivenrassen uit omringende landen werden ook in Italië aangeplant.
Graaf Camillo Benzo di Cavour startte eind 19e eeuw de Risorgimento (herrijzenis), een offensief om
een einde te maken aan de versnippering. Met de machtsoverdracht aan Vittorio Emanuelle II als
eerste koning was de eenwording een feit. De Risorgimento was voltooid (1870).
Tegenslagen en verdeeldheid
Naast de Phylloxera-uitbraak en diverse andere ziekten werd Italië begin 20ste eeuw getroffen door
een periode van economisch en sociaal verval, o.a. door de Eerste Wereldoorlog. Velen emigreerden
om aan de malaise te ontkomen. Politieke verdeeldheid belemmerde in diverse regio’s de
ontwikkeling van de landbouw. Het nieuwgevormde Italië werd geremd door onderlinge twisten.
----------------------------
Mezzadria
Grootgrondbezit was funest voor de ontwikkeling van de Italiaanse landbouw. Mezzadria is een
pachtsom die uit de helft (mezzo) van de opbrengst van het land bestond. Daardoor was er geen
enkele initiatief tot kwaliteitsverbetering. In 1945 werd de Mezzadria afgeschaft. In de jaren ’60 en ’70
trokken veel jongeren naar de steden. Wijnboer zijn leverde niets op en had een slecht imago. Met
behulp van lokale en met name Europese subsidies werden veel wijngaarden aangelegd of herplant,
helaas voor massaproductie.
-----------------------------
Rinascimento
In 1963 kwam Italië bij de EU. In de jaren ’80 een ware wedergeboorte van de wijnbouw: de
Rinascimento. In amper 20 jaar tijd kwam Italië op het hoogste kwaliteitsniveau. Vooral aandacht voor
authentieke rassen en terroir. Het ging om tipicita, kenmerkende eigenschappen waarmee men zich
kon onderscheiden. De grote rassen zijn geaccepteerd, maar nog altijd van ondergeschikt belang.
Individuele wijnmakers zoals Piero Antinori e.a. en de oenoloog Giacomo Tachis waren van
baanbrekend belang. Verder diverse verbeteringsprogramma’s, zoals Chianti Classico 2000. Alles
gericht op kwaliteitsverbetering.
21.3 Bodem
Wijngaarden liggen tussen 37 en 47 graden noorderbreedte. Twee bodemtypen zijn in Italië dominant
voor kwaliteitswijnbouw:
a. Vulkanische bodems: Sicilië, Campanië, Castelli Romani (onder Rome) en Soave. Dit geeft
wijnen met een ‘minerale’ toets
b. Kalk- en mergelrijke bodems: Piemonte, Friuli, Toscane en Salento (schiereiland Puglia).
‘Heuvel’ in het Italiaans is colle (meervoud colli) als mannelijk woord en collina (meervoud colline) als
vrouwelijk woord. Wijngaarden met colli of colline liggen relatief hoog. Vergelijk Côtes en Couteaux in
Frankrijk.
,We kennen de volgende gebergten in Italië: Alpen, kustgebergten (voornamelijk in westen),
Dolomieten (noordoosten) en de Apennijnen. De Apennijnen kennen een opmerkelijk verschil in pH-
waarde tussen west en oost: west 4,5-6,5, oost 7-9.
Terroir
De Italianen waren lange tijd onverschillig t.o.v. terroir en specifieke herkomst van de wijnen. Er is
(nog steeds) geen officiële classificatie zoals bv in Frankrijk. De kennis van bodems en terroir staat in
Italië nog in de kinderschoenen. Bekende uitzondering op de regel is Piemonte.
,21.4 Klimaat
We kennen in Italië 5 klimaatzones volgens Ratti:
a. Klimaatzone 1: noorden (vini pedemontani):
Wijngebieden omsloten door bergketens. Povlakte ligt centraal in dit gebied.Vanuit zuidoosten
stroomt warme lucht binnen, waardoor er vaak zachte winters zijn. In oosten opening naar
Adriatische Zee. Globaal genomen een landklimaat. Grond is koeler dan elders in Italië. Het
westelijke deel heeft relatief zure bodems.
Aostadal / Piemonte / Lombardije / Trento-Alto Adige (Sudtirol) / Veneto / Friuli-Venezia Giulia
, b. Klimaatzone 2: het centrale deel (vini centrali)
Van rivier Po t/m Bologna. Deze Povlakte is erg vruchtbaar. Met minder zure grond. Qua
klimaat vooral beïnvloedt door Adriatische Zee. Hier veel licht gestructureerde wijnen met
matig alcoholgehalte.
Emilia-Romagna
c. Klimaatzone 3: het westen (vini tirrenici)
Heuvels langs kust Tyrreense Zee. Gemiddelde temperatuur rond 21 graden. Bodems minder
zuur, m.u.v. Toscane, en rijk aan organisch materiaal. Evenwichtige wijnen met een goed
rijpingspotentieel. Warmte en zon voor voldoende alcohol en verkoeling van zee voor juiste
zuren.
Ligurgia / Toscana / Umbria / Latium (Lazio) / Campania / Basilicata / Calabria
d. Klimaatzone 4: het oosten (vini adriatici)
Oostelijke zone, voornamelijk droog en warm. Onder invloed van Adriatische Zee. Apennijnen
beschermen tegen westenwinden. Hoge temperaturen. Geen zure bodems.
Marken / Abruzzen / Molise / Puglia
e. Klimaatzone 5: de eilanden (vini mediterranei)
Belangrijkste zijn Sicilië en Sardinië, resp. 17,4 en 16 graden gemiddelde jaartemperatuur.
Geologisch niet vergelijkbaar. Sicilië is een bergeiland, Sardinië heeft in het midden
vruchtbare bodems van Iberische oorsprong. Druiven van beide eilanden bevatten veel suiker
en dus veel alcohol.
21.5 Druivenrassen
Druivenras (wit of blauw) HA aanplant
Sangiovese (b) 54.000
Montepulciano (b) 27.000
Glera (w) 27.000
Pinot grigio (w) 25.000
Merlot (b) 24.000
Italia (tafeldruif) 22.000
Catarratto bianco (w) 21.000
Trebbiano Toscano / Ugni blanc (w) 21.000
Chardonnay (w) 20.000
Barbera (b) 18.000
In werkelijk heel Italië staan druivenranken aangeplant. Eind vorige eeuw waren vooral de
internationale rassen populair (pinots, chardonnay, cabernet sauvignon, sauvignon blanc, syrah en
viognier). Nu is de focus gericht op eeuwenoude authentieke variëteiten die herontdekt werden. Denk
aan timorasso en sagrantino.
Witte druivenrassen (19x)
Vele Italiaanse witte wijnen zijn herkenbaar aan hun frisse zuren en een ‘bittertje’ in de afdronk.
Albana
Voornamelijk in Romagna.
Weinig aromatisch, geschikt om te drogen voor zoete wijnen, veel tannine in de pitten.
,Arneis (nebbiolo bianco / barolo bianco)
Vooral in Piemonte (Roero/Langhe).
Laag rendement, rijpt vroeg, lage zuurgraad, doorgaans droge wijnen die je jong drinkt.
Catarratto
Sicilië.
Fruitig karakter, laag tot gemiddeld zuur, veel alcohol. Vroeger gebruikt voor maken van Marsala.
Cortese (de hoffelijke)
Piemonte.
Zachte delicate wijnen, van licht en fris tot complex. Zit in Gavi, Monferrato en Colli Tortonesi.
Erbaluce
Vooral in Caluso, ten noordoosten van Turijn.
Autochtone druif, veelzijdig, van mousserend tot stil en van droog tot zoet. Caluso Passito van
ingedroogde erbalucedruiven.
Falanghina
Rond Napels (Campania).
Romeinen gebruikten hem voor beroemde wijn Falernum. Naam verwijst naar ‘falangha’, een houten
stok ter ondersteuning van de plant. Laatrijper. Laag rendement is voorwaarde voor kwaliteit. Twee
variëteiten: falanghina beneventana en falanghina flegrea, beide met hoge zuurgraad. Laatste is
meest geteeld, aromatischer en zit in DOC’s.
Fiano
Campania.
Fruitig met gemiddelde zuurgraad. Wijnen kunnen goed ouderen.
Garganega
Verona (Soave).
Soave is belangrijkste wijn. Dikke schil en daardoor geschikt voor appassimento. Krachtige aroma’s.
Glera (prosecco)
Lombardije; Valdobbiadene, Treviso, Padua.
Wordt sinds 2009 niet langer prosecco genoemd. Naam ‘prosecco’ alleen nog voor wijnen met een
DOC- of DOCG-status. Weing suikers en frisse zuurgraad. Goede basis voor mousserende wijnen.
Greco (greco di Tufo)
Campania.
Vulkanische bodems. Krachtige wijnen met kruidig karakter. Mooie zuurgraad. Kan wijnen met een
roze gloed geven.
Greco bianco (pecorello bianco)
Calabria.
Vooral voor passito-wijnen.
Malvasia
Meerdere regio’s.
Naam wordt in Spanje, Portugal en Italië gebruikt voor een veelheid aan rassen. Witte wijnen met een
diepe, gouden kleur. Het woord ‘malmsey’ (Madeira) is er ook van afgeleid. In Italië 15 rassen met
‘malvasia’ in de naam.
Moscato (= Franse muscat)
Meerdere regio’s.
In Italië 7 verschillende muscato-soorten. De muscato bianco (= muscat blanc a petit grains) is de
,meest aangeplante. Gebruikt voor o.a. Moscato d’Asti. Op Pantelleria staat de muscat d’Alexandrie
die ze daar zibibbo noemen.
Passerina
Marken.
Frisse zuurgraad. Voor stille wijn, spumante en passito.
Pecorino
Abruzzen.
Hoge zuurgraad, hoge suikerwaarden, veel alcohol. Groeit in populariteit.
---------------------------------
Riesling Italico is Italiaanse naam voor welschriesling. Voor echte riesling gebruikt men de naam
riesling renano (Rijn).
---------------------------------
Trebbiano Toscane (Franse ugni blanc)
Toscane.
Een van de oudste en meest aangeplante druivenrassen ter wereld. Hoge opbrengsten. Laatrijper.
Enigszins karakterloos. Hoge zuurgraad. Wordt vaak gemengd met andere druivenrassen. Vooral
voor distillatie-industrie belangrijk.
De naam trebbiano komt veel voor in Italië. Soms betreft het rassen die behalve de naam geen
enkele overeenkomst hebben.
Verdicchio (trebbiano di Soave)
Marken.
Vrijwel identiek aan trebbiano di Lugana. Frisse en krokante wijnen met een stevige zuurgraad en
typisch amandelbittertje in de afdronk. Vanwege flinke zuurgraad geschikt voor mousserende wijnen.
4 ondersoorten: verdicchio bianco, verde, giallo en vero.
Vermentino (pigato, favorita, Franse rolle)
Piemonte, Toscane, Sardinië, Ligurgië.
Gebaat bij veel zonlicht en daarom vaak aan de kust (reflectie zeewater).
Vernaccia
Toscane.
Verzamelnaam voor verschillende druivenrassen. In principe wit. Er bestaat ook een blauwe variant,
vernaccia nera.
Blauwe druivenrassen (15x)
De inheemse rassen zijn bijna allemaal laatrijpend. Uitzondering is de dolcetto.
Aglianico
Campania, Basilicata en Puglia.
Eeuwenoud blauw druivenras. Dikke schil, hoge zuurgraad en stevige tannines. Soms pas in
november geoogst ondanks zuidelijke ligging. Wijnen zijn diep van kleur en aroma’s van leer, teer,
chocolade, tabak.
,Barbera
Piemonte (maar ook in heel Italië).
In Piemonte 50% van de aanplant. Laatrijper, 2 weken na dolcetto. Veel kleur, hoge zuurgraad, weinig
tannine. Geliefd bij consument (doordrinker). Universele maaltijdbegeleider.
Corvina
Valpolicella.
Belangrijkste druif in gebied Valpolicella. Geen gemakkelijk druivenras. Gevoelig voor direct zonlicht.
Daarom vaak pergola (pergola veronese met horizontale tak). Basisdruivenras voor Recioto en
Amarone.
Corvinone (‘grote corvina’)
Grote, lange trossen zeer geschikt voor appassimento.
Dolcetto (‘kleine zoete’)
Piemonte.
Na nebbiolo en barbera belangrijkste in Piemonte. Naam refereert aan zoetheid van druiven bij oogst.
Vroegrijper. Beste fruit als stokken 20-35 jaar oud zijn. Moeilijk in de wijngaard en moeilijk te vinifiëren
druif. Veel tannine. Vroeger veel micro-oxygenatie, nu vervangen door houtrijping. Komt vrijwel altijd
als monocépage op de markt.
Freisa
Piemonte.
Populariteit neemt af. Verwant aan nebbiolo en viognier. Stevige tannines en hoge zuurgraad, net als
nebbiolo. Voor stille en mousserende wijnen.
Lambrusco
Emilia-Romagna.
Lambruscofamilie kent meerdere variëteiten (60!). Lambrusco di Sorbara levert goede wijnen op door
lage opbrengst.
Montepulciano
Abruzzen (maar ook elders).
Vooral bekend van Montepulciano d’Abruzzo.
Nebbiolo (spanna, picutener/picotendro, chiavennasca)
Piemonte.
Naam verwijst naar Italiaanse woord voor mist, ‘nebbia’. Relatie met druivenras freisa. De druif is het
succes achter de wijnen Barbaresco en Barolo, maar komt ook voor in andere delen van Italië en ook
in diverse andere landen. Hij gedijt het beste op een bodem van kalksteen en klei (mergel). Hij heeft
een lang groeiseizoen nodig. Knopzetting is vroeg (1-15 april), 2 weken eerder dan de barbera.
Gevoelig dus voor nachtvorst in de lente. Rijping tot eind oktober, 2-4 weken later dan de barbera.
Daardoor is hij weer kwetsbaar voor slecht weer. Beteugelen van de opbrengst is een voorwaarde
voor goede kwaliteit. 35-40 hl/ha. Hoog suiker- en zuurgehalte en veel tannine vragen om een
zorgvuldige vinificatie, waarbij invloed van zuurstof erg belangrijk is. Gisting en lagering op hout
spelen daarom een grote rol. De wijn kenmerkt zich door zijn lichte kleur (pinot noir) en een hoog
zuur- en tanninegehalte. Na enkele jaren flesrijping ontstaan aardse en animale aroma’s.
Nebbiolo kent 40 verschillende klonen, maar men gaat uit van 3 hoofdsoorten: lampia, michet en
bolla. Lampia komt het meest voor. De lange tijd als 4 e kloon beschouwde nebbiolo rosé is in feite een
andere variëteit met een ander DNA.
Negroamaro
Puglia.
Kenmerkend is een ‘zoetje’ in de afdronk. Vaak en blend met montepulciano, malvasia nera en/of
primitivo. Wordt ook gebruikt voor het maken van rosés.
, Nero d’Avola (calabrese)
Sicilië.
Vernoemd naar plaatsje Avola. Diepe kleur en krachtige structuur. Daarom ook veel in blends
gebruikt.
Primitivo (zinfandel VS)
Puglia.
Naam is afgeleid van het Latijnse woord ‘primitivus’, wat ‘als eerste rijp’ betekent. Hij rijpt dus snel en
zit vol suiker. Wijnen met veel alcohol (15-16%). Onregelmatige groei van de tros leidt tot onrijpe
druiven, die juist weer voor frisheid zorgen. Zeer consumentvriendelijk. Zachte wijn, weinig tannine,
jam-achtig, laag zuurgehalte.
Rondinella
Veneto.
Geeft Recioto en Amarone hun kenmerkende kersensmaak. Laag suikergehalte, daarom vaak
appassimento. Vernoemd naar zwarte kleur van een zwaluw, ‘rondine’ genoemd.
Sangiovese (diverse, waaronder… brunello, bruneletto, calabrese (?), negretta, nielluccio e.a.
Midden-Italië.
Met 54.000 ha aanplant belangrijkste ras in Italië. Ook buiten Europa. Naam kan een verbastering zijn
van ‘sanguis lovis’, Latijn voor ‘bloed van Jupiter’. Opbrengst moet voor wijnen van kwaliteit beperkt
gehouden worden. Gevoelig voor neerslag, maar ook direct zonlicht. Bladmanagement is daarom erg
belangrijk. Ideale bodem is de ‘galestro’, mergelachtig met veel verweerde lei- en kalksteen. Deze
vooral in gebied van Chianti Classico. Botrytis en nachtvorst zijn grote vijanden. Het extraheren moet
zeer zorgvuldig gebeuren om een teveel aan bittere en agressieve tannine te voorkomen. Daarom
lagere temperatuur bij vergisting en extractie via pigeage i.p.v. remontage. Malo vindt ook plaats op
houten vaten. Druif absorbeert snel houtaroma’s en verliest daardoor zijn fruitigheid. Daarom meer en
meer lagering op oude vaten. Hoge zuurgraad en stevige tannine.
Vernaccia nera (o.a. morone, tai rosso, tranese en cannonau (Sardinië))
Marken en Toscane.
Verzamelnaam voor verschillende druivenrassen die niet altijd met elkaar verwant zijn. Genetisch is
de vernaccia nera gelijk aan de grenache noir/garnacha. Slechts 300 ha aanplant in Italië.
21.6 Wijnbouw
Totale productie in 2023 42,5 miljoen hl, 60% wit, 40% rood en rosé. 48% BOB, 27% BGA, 25% ‘wijn’.
Meest productieve regio is Veneto met 10,5 mln/hl, gevolgd door Puglia (6,9) Emilia Romagna (6,2),
Sicilië (4,8), Piemonte (1,9) en Abruzzen (1,8). Veneto absolute leider voor witte wijn (8,8 mln/hl)
vooral door productie van prosecco en pinot grigio delle Venezie. Rode wijn vooral uit Puglia (3,8
mln/hl), vooral verkocht in bulk. Veneto ook leider van DOP-wijnen (8 mln/hl) en Puglia voor IGP-
wijnen (2,2 mln/hl). In heel Italië veel handelshuizen en coöperaties als tussenschakel tussen de
wijnboeren en de consument. Heeft te maken met enorme versnippering van de wijngaarden,
gemiddeld 2 ha groot.
Snoei- en geleidingsmethoden
Betere wijngaarden vaak op een helling, steeds hoger vanwege klimaatverandering. Naast unieke
druivenrassen ook eigen snoeiwijzen. Tot in midden van de 20ste eeuw veel polycultuur (tussen
H. van Beek, 15-02-2025
,(21) Italië
21.1 Inleiding
Wijngaardareaal is de laatste jaren teruggelopen, van 1.227.000 ha in 1980, naar 719.000 ha in 2020.
Vrijwel overal vind je in Italië wijnbouw. Gemiddelde consumptie per persoon in 2020 46,6 liter (Fr. 46
liter). Wijn in Italië is onderdeel van de maaltijd. Zeker de rode zijn ‘eetwijnen’. De wijnconsumptie
daalt, net zoals in andere landen. De jeugd drinkt liever b.v. bier. Veel export naar Duitsland, VK en
VS. Er is een enorme diversiteit in rassen en er zijn diverse opleidingsinstituten. De populariteit van
de Italiaanse keuken is medebepalend voor het succes van de wijnen.
---------------------------------
Tweedeling Italië:
Virtuele scheidingslijn bij Rome/Ancona. Gebied ten zuiden daarvan (incl. Sicilië en Sardinië) wordt
ook wel Mezzogiorno genoemd. Vanaf daar een kloof van mentale en economische aard. Zuiden is
aanmerkelijk armer. Dit zie je ook terug in een veel hoger aantal DOCG’s in het noorden.
--------------------------------
21.2 Historie
Grieken, Etrusken en Romeinen
Grieken zijn begonnen met wijnbouw in Zuid-Italië en op Sicilië. De Etrusken zetten de wijnbouw
verder voort in Midden-Italië, met name Toscane. In de zevende en zesde eeuw voor Chr. is de
Etruskische cultuur overgegaan in de Romeinse. In de derde eeuw voor Chr. (Hannibal trekt binnen)
waren er van de Povlakte tot in Campanië wijngaarden te vinden.
De Romeinen hebben een cruciale rol gespeeld bij de verbreiding van wijngaarden. Niet alleen in
Italië, maar ook in Frankrijk, Spanje, België en Engeland. Wijn werd in die tijd vooral gedronken bij
gebrek aan iets anders. Wijn werd aangelengd met (zee)water, versterkt met kruiden of gezoet met
honing. Het geleidingssysteem van de Etrusken werd lang gebruikt (meterslange wijnranken werden
in bomen geleid). Dit leverde wijnen van matige kwaliteit op.
Pompeï was in de Romeinse tijd het handelscentrum van de wijn. Wijn kon vervoerd worden, eerst in
Griekse amforen en later in houten fusten, afkomstig van de Kelten. Ceacubum, Falernum,
Massicum, Surrentinum en Gauranum waren beroemde Romeinse wijnen. De uitbarsting van de
Vesuvius in 79 nChr. betekende het einde van de positie van Pompeï.
Renaissance en Risorgimento
Na de val van het Romeinse Rijk zorgden invallen van o.a. Ostrogoten en Longobarden voor een
verdeling van Italië in talloze staatjes. Ook de invloed van Karel de Grote, Arabieren en Rooms-
Katholieke kerk was in de eeuwen daarna duidelijk aanwezig. Van eenheid was geen sprake. De
monniken hielden de wijncultuur in stand. In de Renaissance (1.300-1.500) werd wijn belangrijker dan
in de Middeleeuwen en kwaliteit speelde daarbij een rol. Dat ging gepaard met een enorme opleving
van kunst, wetenschap, architectuur en mode. Aan het einde van de Middeleeuwen ontstond een
bloeiende wijnhandel, terwijl het land erg verdeeld was. In de 14e en 15e eeuw kwamen enkele
beroemde Italiaanse wijndynastieën op, zoals Antinori, Frescobaldi en Ricasoli. De 16e eeuw stond
,bol van de oorlogen. Ook in de eeuwen daarna was het land sterk versnipperd. Verschillende
druivenrassen uit omringende landen werden ook in Italië aangeplant.
Graaf Camillo Benzo di Cavour startte eind 19e eeuw de Risorgimento (herrijzenis), een offensief om
een einde te maken aan de versnippering. Met de machtsoverdracht aan Vittorio Emanuelle II als
eerste koning was de eenwording een feit. De Risorgimento was voltooid (1870).
Tegenslagen en verdeeldheid
Naast de Phylloxera-uitbraak en diverse andere ziekten werd Italië begin 20ste eeuw getroffen door
een periode van economisch en sociaal verval, o.a. door de Eerste Wereldoorlog. Velen emigreerden
om aan de malaise te ontkomen. Politieke verdeeldheid belemmerde in diverse regio’s de
ontwikkeling van de landbouw. Het nieuwgevormde Italië werd geremd door onderlinge twisten.
----------------------------
Mezzadria
Grootgrondbezit was funest voor de ontwikkeling van de Italiaanse landbouw. Mezzadria is een
pachtsom die uit de helft (mezzo) van de opbrengst van het land bestond. Daardoor was er geen
enkele initiatief tot kwaliteitsverbetering. In 1945 werd de Mezzadria afgeschaft. In de jaren ’60 en ’70
trokken veel jongeren naar de steden. Wijnboer zijn leverde niets op en had een slecht imago. Met
behulp van lokale en met name Europese subsidies werden veel wijngaarden aangelegd of herplant,
helaas voor massaproductie.
-----------------------------
Rinascimento
In 1963 kwam Italië bij de EU. In de jaren ’80 een ware wedergeboorte van de wijnbouw: de
Rinascimento. In amper 20 jaar tijd kwam Italië op het hoogste kwaliteitsniveau. Vooral aandacht voor
authentieke rassen en terroir. Het ging om tipicita, kenmerkende eigenschappen waarmee men zich
kon onderscheiden. De grote rassen zijn geaccepteerd, maar nog altijd van ondergeschikt belang.
Individuele wijnmakers zoals Piero Antinori e.a. en de oenoloog Giacomo Tachis waren van
baanbrekend belang. Verder diverse verbeteringsprogramma’s, zoals Chianti Classico 2000. Alles
gericht op kwaliteitsverbetering.
21.3 Bodem
Wijngaarden liggen tussen 37 en 47 graden noorderbreedte. Twee bodemtypen zijn in Italië dominant
voor kwaliteitswijnbouw:
a. Vulkanische bodems: Sicilië, Campanië, Castelli Romani (onder Rome) en Soave. Dit geeft
wijnen met een ‘minerale’ toets
b. Kalk- en mergelrijke bodems: Piemonte, Friuli, Toscane en Salento (schiereiland Puglia).
‘Heuvel’ in het Italiaans is colle (meervoud colli) als mannelijk woord en collina (meervoud colline) als
vrouwelijk woord. Wijngaarden met colli of colline liggen relatief hoog. Vergelijk Côtes en Couteaux in
Frankrijk.
,We kennen de volgende gebergten in Italië: Alpen, kustgebergten (voornamelijk in westen),
Dolomieten (noordoosten) en de Apennijnen. De Apennijnen kennen een opmerkelijk verschil in pH-
waarde tussen west en oost: west 4,5-6,5, oost 7-9.
Terroir
De Italianen waren lange tijd onverschillig t.o.v. terroir en specifieke herkomst van de wijnen. Er is
(nog steeds) geen officiële classificatie zoals bv in Frankrijk. De kennis van bodems en terroir staat in
Italië nog in de kinderschoenen. Bekende uitzondering op de regel is Piemonte.
,21.4 Klimaat
We kennen in Italië 5 klimaatzones volgens Ratti:
a. Klimaatzone 1: noorden (vini pedemontani):
Wijngebieden omsloten door bergketens. Povlakte ligt centraal in dit gebied.Vanuit zuidoosten
stroomt warme lucht binnen, waardoor er vaak zachte winters zijn. In oosten opening naar
Adriatische Zee. Globaal genomen een landklimaat. Grond is koeler dan elders in Italië. Het
westelijke deel heeft relatief zure bodems.
Aostadal / Piemonte / Lombardije / Trento-Alto Adige (Sudtirol) / Veneto / Friuli-Venezia Giulia
, b. Klimaatzone 2: het centrale deel (vini centrali)
Van rivier Po t/m Bologna. Deze Povlakte is erg vruchtbaar. Met minder zure grond. Qua
klimaat vooral beïnvloedt door Adriatische Zee. Hier veel licht gestructureerde wijnen met
matig alcoholgehalte.
Emilia-Romagna
c. Klimaatzone 3: het westen (vini tirrenici)
Heuvels langs kust Tyrreense Zee. Gemiddelde temperatuur rond 21 graden. Bodems minder
zuur, m.u.v. Toscane, en rijk aan organisch materiaal. Evenwichtige wijnen met een goed
rijpingspotentieel. Warmte en zon voor voldoende alcohol en verkoeling van zee voor juiste
zuren.
Ligurgia / Toscana / Umbria / Latium (Lazio) / Campania / Basilicata / Calabria
d. Klimaatzone 4: het oosten (vini adriatici)
Oostelijke zone, voornamelijk droog en warm. Onder invloed van Adriatische Zee. Apennijnen
beschermen tegen westenwinden. Hoge temperaturen. Geen zure bodems.
Marken / Abruzzen / Molise / Puglia
e. Klimaatzone 5: de eilanden (vini mediterranei)
Belangrijkste zijn Sicilië en Sardinië, resp. 17,4 en 16 graden gemiddelde jaartemperatuur.
Geologisch niet vergelijkbaar. Sicilië is een bergeiland, Sardinië heeft in het midden
vruchtbare bodems van Iberische oorsprong. Druiven van beide eilanden bevatten veel suiker
en dus veel alcohol.
21.5 Druivenrassen
Druivenras (wit of blauw) HA aanplant
Sangiovese (b) 54.000
Montepulciano (b) 27.000
Glera (w) 27.000
Pinot grigio (w) 25.000
Merlot (b) 24.000
Italia (tafeldruif) 22.000
Catarratto bianco (w) 21.000
Trebbiano Toscano / Ugni blanc (w) 21.000
Chardonnay (w) 20.000
Barbera (b) 18.000
In werkelijk heel Italië staan druivenranken aangeplant. Eind vorige eeuw waren vooral de
internationale rassen populair (pinots, chardonnay, cabernet sauvignon, sauvignon blanc, syrah en
viognier). Nu is de focus gericht op eeuwenoude authentieke variëteiten die herontdekt werden. Denk
aan timorasso en sagrantino.
Witte druivenrassen (19x)
Vele Italiaanse witte wijnen zijn herkenbaar aan hun frisse zuren en een ‘bittertje’ in de afdronk.
Albana
Voornamelijk in Romagna.
Weinig aromatisch, geschikt om te drogen voor zoete wijnen, veel tannine in de pitten.
,Arneis (nebbiolo bianco / barolo bianco)
Vooral in Piemonte (Roero/Langhe).
Laag rendement, rijpt vroeg, lage zuurgraad, doorgaans droge wijnen die je jong drinkt.
Catarratto
Sicilië.
Fruitig karakter, laag tot gemiddeld zuur, veel alcohol. Vroeger gebruikt voor maken van Marsala.
Cortese (de hoffelijke)
Piemonte.
Zachte delicate wijnen, van licht en fris tot complex. Zit in Gavi, Monferrato en Colli Tortonesi.
Erbaluce
Vooral in Caluso, ten noordoosten van Turijn.
Autochtone druif, veelzijdig, van mousserend tot stil en van droog tot zoet. Caluso Passito van
ingedroogde erbalucedruiven.
Falanghina
Rond Napels (Campania).
Romeinen gebruikten hem voor beroemde wijn Falernum. Naam verwijst naar ‘falangha’, een houten
stok ter ondersteuning van de plant. Laatrijper. Laag rendement is voorwaarde voor kwaliteit. Twee
variëteiten: falanghina beneventana en falanghina flegrea, beide met hoge zuurgraad. Laatste is
meest geteeld, aromatischer en zit in DOC’s.
Fiano
Campania.
Fruitig met gemiddelde zuurgraad. Wijnen kunnen goed ouderen.
Garganega
Verona (Soave).
Soave is belangrijkste wijn. Dikke schil en daardoor geschikt voor appassimento. Krachtige aroma’s.
Glera (prosecco)
Lombardije; Valdobbiadene, Treviso, Padua.
Wordt sinds 2009 niet langer prosecco genoemd. Naam ‘prosecco’ alleen nog voor wijnen met een
DOC- of DOCG-status. Weing suikers en frisse zuurgraad. Goede basis voor mousserende wijnen.
Greco (greco di Tufo)
Campania.
Vulkanische bodems. Krachtige wijnen met kruidig karakter. Mooie zuurgraad. Kan wijnen met een
roze gloed geven.
Greco bianco (pecorello bianco)
Calabria.
Vooral voor passito-wijnen.
Malvasia
Meerdere regio’s.
Naam wordt in Spanje, Portugal en Italië gebruikt voor een veelheid aan rassen. Witte wijnen met een
diepe, gouden kleur. Het woord ‘malmsey’ (Madeira) is er ook van afgeleid. In Italië 15 rassen met
‘malvasia’ in de naam.
Moscato (= Franse muscat)
Meerdere regio’s.
In Italië 7 verschillende muscato-soorten. De muscato bianco (= muscat blanc a petit grains) is de
,meest aangeplante. Gebruikt voor o.a. Moscato d’Asti. Op Pantelleria staat de muscat d’Alexandrie
die ze daar zibibbo noemen.
Passerina
Marken.
Frisse zuurgraad. Voor stille wijn, spumante en passito.
Pecorino
Abruzzen.
Hoge zuurgraad, hoge suikerwaarden, veel alcohol. Groeit in populariteit.
---------------------------------
Riesling Italico is Italiaanse naam voor welschriesling. Voor echte riesling gebruikt men de naam
riesling renano (Rijn).
---------------------------------
Trebbiano Toscane (Franse ugni blanc)
Toscane.
Een van de oudste en meest aangeplante druivenrassen ter wereld. Hoge opbrengsten. Laatrijper.
Enigszins karakterloos. Hoge zuurgraad. Wordt vaak gemengd met andere druivenrassen. Vooral
voor distillatie-industrie belangrijk.
De naam trebbiano komt veel voor in Italië. Soms betreft het rassen die behalve de naam geen
enkele overeenkomst hebben.
Verdicchio (trebbiano di Soave)
Marken.
Vrijwel identiek aan trebbiano di Lugana. Frisse en krokante wijnen met een stevige zuurgraad en
typisch amandelbittertje in de afdronk. Vanwege flinke zuurgraad geschikt voor mousserende wijnen.
4 ondersoorten: verdicchio bianco, verde, giallo en vero.
Vermentino (pigato, favorita, Franse rolle)
Piemonte, Toscane, Sardinië, Ligurgië.
Gebaat bij veel zonlicht en daarom vaak aan de kust (reflectie zeewater).
Vernaccia
Toscane.
Verzamelnaam voor verschillende druivenrassen. In principe wit. Er bestaat ook een blauwe variant,
vernaccia nera.
Blauwe druivenrassen (15x)
De inheemse rassen zijn bijna allemaal laatrijpend. Uitzondering is de dolcetto.
Aglianico
Campania, Basilicata en Puglia.
Eeuwenoud blauw druivenras. Dikke schil, hoge zuurgraad en stevige tannines. Soms pas in
november geoogst ondanks zuidelijke ligging. Wijnen zijn diep van kleur en aroma’s van leer, teer,
chocolade, tabak.
,Barbera
Piemonte (maar ook in heel Italië).
In Piemonte 50% van de aanplant. Laatrijper, 2 weken na dolcetto. Veel kleur, hoge zuurgraad, weinig
tannine. Geliefd bij consument (doordrinker). Universele maaltijdbegeleider.
Corvina
Valpolicella.
Belangrijkste druif in gebied Valpolicella. Geen gemakkelijk druivenras. Gevoelig voor direct zonlicht.
Daarom vaak pergola (pergola veronese met horizontale tak). Basisdruivenras voor Recioto en
Amarone.
Corvinone (‘grote corvina’)
Grote, lange trossen zeer geschikt voor appassimento.
Dolcetto (‘kleine zoete’)
Piemonte.
Na nebbiolo en barbera belangrijkste in Piemonte. Naam refereert aan zoetheid van druiven bij oogst.
Vroegrijper. Beste fruit als stokken 20-35 jaar oud zijn. Moeilijk in de wijngaard en moeilijk te vinifiëren
druif. Veel tannine. Vroeger veel micro-oxygenatie, nu vervangen door houtrijping. Komt vrijwel altijd
als monocépage op de markt.
Freisa
Piemonte.
Populariteit neemt af. Verwant aan nebbiolo en viognier. Stevige tannines en hoge zuurgraad, net als
nebbiolo. Voor stille en mousserende wijnen.
Lambrusco
Emilia-Romagna.
Lambruscofamilie kent meerdere variëteiten (60!). Lambrusco di Sorbara levert goede wijnen op door
lage opbrengst.
Montepulciano
Abruzzen (maar ook elders).
Vooral bekend van Montepulciano d’Abruzzo.
Nebbiolo (spanna, picutener/picotendro, chiavennasca)
Piemonte.
Naam verwijst naar Italiaanse woord voor mist, ‘nebbia’. Relatie met druivenras freisa. De druif is het
succes achter de wijnen Barbaresco en Barolo, maar komt ook voor in andere delen van Italië en ook
in diverse andere landen. Hij gedijt het beste op een bodem van kalksteen en klei (mergel). Hij heeft
een lang groeiseizoen nodig. Knopzetting is vroeg (1-15 april), 2 weken eerder dan de barbera.
Gevoelig dus voor nachtvorst in de lente. Rijping tot eind oktober, 2-4 weken later dan de barbera.
Daardoor is hij weer kwetsbaar voor slecht weer. Beteugelen van de opbrengst is een voorwaarde
voor goede kwaliteit. 35-40 hl/ha. Hoog suiker- en zuurgehalte en veel tannine vragen om een
zorgvuldige vinificatie, waarbij invloed van zuurstof erg belangrijk is. Gisting en lagering op hout
spelen daarom een grote rol. De wijn kenmerkt zich door zijn lichte kleur (pinot noir) en een hoog
zuur- en tanninegehalte. Na enkele jaren flesrijping ontstaan aardse en animale aroma’s.
Nebbiolo kent 40 verschillende klonen, maar men gaat uit van 3 hoofdsoorten: lampia, michet en
bolla. Lampia komt het meest voor. De lange tijd als 4 e kloon beschouwde nebbiolo rosé is in feite een
andere variëteit met een ander DNA.
Negroamaro
Puglia.
Kenmerkend is een ‘zoetje’ in de afdronk. Vaak en blend met montepulciano, malvasia nera en/of
primitivo. Wordt ook gebruikt voor het maken van rosés.
, Nero d’Avola (calabrese)
Sicilië.
Vernoemd naar plaatsje Avola. Diepe kleur en krachtige structuur. Daarom ook veel in blends
gebruikt.
Primitivo (zinfandel VS)
Puglia.
Naam is afgeleid van het Latijnse woord ‘primitivus’, wat ‘als eerste rijp’ betekent. Hij rijpt dus snel en
zit vol suiker. Wijnen met veel alcohol (15-16%). Onregelmatige groei van de tros leidt tot onrijpe
druiven, die juist weer voor frisheid zorgen. Zeer consumentvriendelijk. Zachte wijn, weinig tannine,
jam-achtig, laag zuurgehalte.
Rondinella
Veneto.
Geeft Recioto en Amarone hun kenmerkende kersensmaak. Laag suikergehalte, daarom vaak
appassimento. Vernoemd naar zwarte kleur van een zwaluw, ‘rondine’ genoemd.
Sangiovese (diverse, waaronder… brunello, bruneletto, calabrese (?), negretta, nielluccio e.a.
Midden-Italië.
Met 54.000 ha aanplant belangrijkste ras in Italië. Ook buiten Europa. Naam kan een verbastering zijn
van ‘sanguis lovis’, Latijn voor ‘bloed van Jupiter’. Opbrengst moet voor wijnen van kwaliteit beperkt
gehouden worden. Gevoelig voor neerslag, maar ook direct zonlicht. Bladmanagement is daarom erg
belangrijk. Ideale bodem is de ‘galestro’, mergelachtig met veel verweerde lei- en kalksteen. Deze
vooral in gebied van Chianti Classico. Botrytis en nachtvorst zijn grote vijanden. Het extraheren moet
zeer zorgvuldig gebeuren om een teveel aan bittere en agressieve tannine te voorkomen. Daarom
lagere temperatuur bij vergisting en extractie via pigeage i.p.v. remontage. Malo vindt ook plaats op
houten vaten. Druif absorbeert snel houtaroma’s en verliest daardoor zijn fruitigheid. Daarom meer en
meer lagering op oude vaten. Hoge zuurgraad en stevige tannine.
Vernaccia nera (o.a. morone, tai rosso, tranese en cannonau (Sardinië))
Marken en Toscane.
Verzamelnaam voor verschillende druivenrassen die niet altijd met elkaar verwant zijn. Genetisch is
de vernaccia nera gelijk aan de grenache noir/garnacha. Slechts 300 ha aanplant in Italië.
21.6 Wijnbouw
Totale productie in 2023 42,5 miljoen hl, 60% wit, 40% rood en rosé. 48% BOB, 27% BGA, 25% ‘wijn’.
Meest productieve regio is Veneto met 10,5 mln/hl, gevolgd door Puglia (6,9) Emilia Romagna (6,2),
Sicilië (4,8), Piemonte (1,9) en Abruzzen (1,8). Veneto absolute leider voor witte wijn (8,8 mln/hl)
vooral door productie van prosecco en pinot grigio delle Venezie. Rode wijn vooral uit Puglia (3,8
mln/hl), vooral verkocht in bulk. Veneto ook leider van DOP-wijnen (8 mln/hl) en Puglia voor IGP-
wijnen (2,2 mln/hl). In heel Italië veel handelshuizen en coöperaties als tussenschakel tussen de
wijnboeren en de consument. Heeft te maken met enorme versnippering van de wijngaarden,
gemiddeld 2 ha groot.
Snoei- en geleidingsmethoden
Betere wijngaarden vaak op een helling, steeds hoger vanwege klimaatverandering. Naast unieke
druivenrassen ook eigen snoeiwijzen. Tot in midden van de 20ste eeuw veel polycultuur (tussen
