SAMENVATTING
ONTWIKKELINGSLEER
2023-2024
Inhoudsopgave
Sessie 1 – Introduc0e………………………………………………….………………………………………………………………………2
Sessie 2 – Theorieën ontwikkelingspsychologie……………………………………….…………………………………………7
Sessie 3 – Prenatale onwikkeling, ontwikkeling van de hersenen en sensorische ontwikkeling…………13
Sessie 4 – Cogni0eve ontwikkeling 1: Piaget…………………………………………………………………………..…………22
Sessie 5 – Cogni0eve ontwikkeling 2…………………………………………………………………………………………………29
Sessie 6 – Taal, intelligen0e en educa0e/werk………………………………………………………………………………….38
Sessie 7 – Emo0onele ontwikkeling………………………………………………………………………………………………….46
Sessie 8 – Sociale cogni0e en morele ontwikkeling……………………………………………..……………………………52
Sessie 9 – Sociale ontwikkeling 1………………………………………………………………………………………………………60
Sessie 10 – Sociale ontwikkeling 2……………………………………………………………………………………………….……70
Sessie 11 – Ontwikkeling van het zelf en de persoonlijkheid……………………………………………………………..76
Sessie 12 – Contextuele effecten van ontwikkeling: Familie………………………………………………………………83
Sessie 13 – Gezondheid en ontwikkelingsstoornissen……………………………………………………………………….90
1
,Ontwikkelingsleer
Sessie 1 – Introduc0e
1. Wat is ontwikkelingspsychologie?
Smalle visie op ontwikkeling
• Sequen&eel: verschillende stadia/niveaus/fases
• Unidirec&oneel: eerdere veranderingen zijn een voorwaarde voor latere
• End state (eindstaat): hogere waarde dan de oorspronkelijke staat
• Kwalita&ef: structurele transforma0es
• Universeel: hetzelfde voor iedereen
• Biologische groei: onaVankelijk van cultuur
• Onomkeerbaar: in de vooruitgang
Brede visie op ontwikkeling
• Niet noodzakelijk gebaseerd op fases die elkaar opvolgen
• Hee[ niet al0jd een eindstaat die een hogere waarde hee[ (bijvoorbeeld persoonlijkheid)
• Is zowel kwalita0ef als kwan0ta0ef (bv. Taal – aantal woorden)
• Kan universeel zijn, maar ook verschillen tussen personen
• Wordt beinvloed door cultuur en biologie
• Kan binnen personen in posi0eve zin veranderd maar ook beperkt worden, aVankelijk van de
omstandigheden (plas0sch)
Ontwikkelingspsychologie: Defini0e
Ontwikkelingspsychologie betre[ de veranderingen binnen personen gedurende de levensloop, en
de verschillen en onvereenkomsten tussen personen met betrekking tot de aard van de
veranderingen
Het doel is niet alleen om deze intrapersoonlijke (= binnen persoon) veranderingen en
interpersoonlijk (= tussen personen) verschillen te beschrijven, maar ook om te verklaren
waarom ze plaatsvinden en om te zoeken naar manieren om ze zo op0maal mogelijk te
veranderen
2. Wat ontwikkelt wanneer, hoe, en waarom?
De “Wat” in ontwikkelingspsychologie – onderwerpen van deze cursus
Samenhang tussen Biologie, Cogni0es, Emo0es en Sociaal
De “Wanneer“ in ontwikkelingspsychologie
Wat ontwikkelt wanneer?
→ Bij het bestuderen van de norma0eve ontwikkeling, linken we belangrijke veranderingen in de
ontwikkeling aan bepaalde lee[ijden
2
,BELANGRIJK: Biologische lee[ijd is nooit verantwoordelijk voor veranderingen, en verklaart
veranderingen daarom ook niet.
• Veranderingen kunnen alleen correleren met lee[ijd – “vehicle” of change
• Doel = het linken van de veranderingen aan de „waarom“: welke mechanismen drijven
ontwikkeling?
Tijdschaal van ontwikkeling:
• Variabiliteit (= kortetermijn veranderingen die min of meer omkeerbaar zijn) vs. verandering
(= min of meer blijvend)
• Variabiliteit kan verandering voorspellen
Variabiliteit en verandering
De “Wanneer“ in ontwikkelingspsychologie
Leeftijd...
op een continue manier vergelijken tussen groepen
Correla0e tussen lee[ijd & vaardigheid gemiddeld verschil vaardigheid tussen lee[ijdsgroepen
We kunnen kijken naar....
1. Individuen van verschillende lee[ijden op hetzelfde 0jdsmoment: Cross-sec&onele designs
2. Dezelfde individuen op verschillende 0jdsmomenten: Longitudinale designs
Research designs (onderzoeksopzet)
Cross sec&oneel design: Groepen van individuen van verschillende lee[ijden bestuderen op
hetzelfde 0jdsmoment
→ Verschillen tussen personen meten
Longitudinaal design: Één groep van individuen over een langere 0jdsperiode bestuderen
→Verschillen binnen personen meten
Cohorteffecten
Cohort: iedere groep uit dezelfde culturele omgeving en dezelfde 0jdsinterval
Cohorteffect: Verschillen in variabelen die relevant zijn voor de ontwikkeling, die voortkomen uit (niet-
lee[ijdsgerelateerde) factoren waaraan iedere geboortecohort is blootgesteld
→ Geobserveerde verschillen zijn veroorzaakt door cohortkenmerken
3
, Cross-sec0onele designs
Voordelen
• Economisch mbt 0jd (weinig 0jd tussen me0ng en resultaten)
• Redelijk goedkoop
• Toont overeenkomsten en verschillen tussen lee[ijdsgroepen
Nadelen
• Lee[ijdseffecten zijn verstrengeld met cohorteffecten
• Geen informa0e over individuele paden van ontwikkeling (interpersoonlijke verschillen ipv
intrapersoonlijke verandering)
• Beperkt generaliseerbaar naar andere meetmomenten
Longitudinale designs
Voordelen
• Echte me0ng van intrapersoonlijke verandering
• Me0ng van stabiliteit en verandering van ontwikkelingsvariabelen
Nadelen
• Lee[ijdseffecten zijn verstrengeld met 0jd-van-me0ng effecten, test-hertest effecten,
arri0on (uitval)effecten
• Beperkt generaliseerbaar naar andere cohorten
• Kost veel 0jd
• Kost veel geld
Sequen0e-modellen
Sequen&e-model: combina0e van cross-sec0onele en longitudinale design
Meetmethoden
• Zelf-rapportage vs. rapportage ‘by proxy’ (Bv. ouder, partner, verzorger): Interview,
vragenlijsten, dagboeken
• Gedragsobserva0e [naturalis0sch versus gestructureerd]
• Gestandardiseerde Testen/Testbarerijen [vergelijking met norm]
• Experimenten (Vergelijking van lee[ijdsgroepen of experimentele condi0es met bijv.
gedragsma0ge of neurobiologische uitkomstmaten)
Uitdagingen in onderzoek
In onderzoek naar ontwikkeling focussen we op lee[ijdsgroepen (baby’s, kinderen, oudere
volwassenen) die van jongere volwassenen kunnen verschillen in:
• Recep0e en produc0e van spraak → baby’s kunnen nog niet praten
• Sensomotorische vaardigheden → ouderen horen slecht(er)
• Sugges0biliteit → kinderen zijn meer beïnvloedbaar dan volwassenen
• Aandachtsspanne/vermoeidheid → kinderen weinig aandachtsspan/ ouderen snel vermoeid
• Subjec0eve betekenis van concepten → hoe gezond ben je? 20-jarige vs 80-jarige
• Ongediagnos0ceerde klinische beperkingen → ouder die alzheimer hee[ zonder dat hij dit weet
4
ONTWIKKELINGSLEER
2023-2024
Inhoudsopgave
Sessie 1 – Introduc0e………………………………………………….………………………………………………………………………2
Sessie 2 – Theorieën ontwikkelingspsychologie……………………………………….…………………………………………7
Sessie 3 – Prenatale onwikkeling, ontwikkeling van de hersenen en sensorische ontwikkeling…………13
Sessie 4 – Cogni0eve ontwikkeling 1: Piaget…………………………………………………………………………..…………22
Sessie 5 – Cogni0eve ontwikkeling 2…………………………………………………………………………………………………29
Sessie 6 – Taal, intelligen0e en educa0e/werk………………………………………………………………………………….38
Sessie 7 – Emo0onele ontwikkeling………………………………………………………………………………………………….46
Sessie 8 – Sociale cogni0e en morele ontwikkeling……………………………………………..……………………………52
Sessie 9 – Sociale ontwikkeling 1………………………………………………………………………………………………………60
Sessie 10 – Sociale ontwikkeling 2……………………………………………………………………………………………….……70
Sessie 11 – Ontwikkeling van het zelf en de persoonlijkheid……………………………………………………………..76
Sessie 12 – Contextuele effecten van ontwikkeling: Familie………………………………………………………………83
Sessie 13 – Gezondheid en ontwikkelingsstoornissen……………………………………………………………………….90
1
,Ontwikkelingsleer
Sessie 1 – Introduc0e
1. Wat is ontwikkelingspsychologie?
Smalle visie op ontwikkeling
• Sequen&eel: verschillende stadia/niveaus/fases
• Unidirec&oneel: eerdere veranderingen zijn een voorwaarde voor latere
• End state (eindstaat): hogere waarde dan de oorspronkelijke staat
• Kwalita&ef: structurele transforma0es
• Universeel: hetzelfde voor iedereen
• Biologische groei: onaVankelijk van cultuur
• Onomkeerbaar: in de vooruitgang
Brede visie op ontwikkeling
• Niet noodzakelijk gebaseerd op fases die elkaar opvolgen
• Hee[ niet al0jd een eindstaat die een hogere waarde hee[ (bijvoorbeeld persoonlijkheid)
• Is zowel kwalita0ef als kwan0ta0ef (bv. Taal – aantal woorden)
• Kan universeel zijn, maar ook verschillen tussen personen
• Wordt beinvloed door cultuur en biologie
• Kan binnen personen in posi0eve zin veranderd maar ook beperkt worden, aVankelijk van de
omstandigheden (plas0sch)
Ontwikkelingspsychologie: Defini0e
Ontwikkelingspsychologie betre[ de veranderingen binnen personen gedurende de levensloop, en
de verschillen en onvereenkomsten tussen personen met betrekking tot de aard van de
veranderingen
Het doel is niet alleen om deze intrapersoonlijke (= binnen persoon) veranderingen en
interpersoonlijk (= tussen personen) verschillen te beschrijven, maar ook om te verklaren
waarom ze plaatsvinden en om te zoeken naar manieren om ze zo op0maal mogelijk te
veranderen
2. Wat ontwikkelt wanneer, hoe, en waarom?
De “Wat” in ontwikkelingspsychologie – onderwerpen van deze cursus
Samenhang tussen Biologie, Cogni0es, Emo0es en Sociaal
De “Wanneer“ in ontwikkelingspsychologie
Wat ontwikkelt wanneer?
→ Bij het bestuderen van de norma0eve ontwikkeling, linken we belangrijke veranderingen in de
ontwikkeling aan bepaalde lee[ijden
2
,BELANGRIJK: Biologische lee[ijd is nooit verantwoordelijk voor veranderingen, en verklaart
veranderingen daarom ook niet.
• Veranderingen kunnen alleen correleren met lee[ijd – “vehicle” of change
• Doel = het linken van de veranderingen aan de „waarom“: welke mechanismen drijven
ontwikkeling?
Tijdschaal van ontwikkeling:
• Variabiliteit (= kortetermijn veranderingen die min of meer omkeerbaar zijn) vs. verandering
(= min of meer blijvend)
• Variabiliteit kan verandering voorspellen
Variabiliteit en verandering
De “Wanneer“ in ontwikkelingspsychologie
Leeftijd...
op een continue manier vergelijken tussen groepen
Correla0e tussen lee[ijd & vaardigheid gemiddeld verschil vaardigheid tussen lee[ijdsgroepen
We kunnen kijken naar....
1. Individuen van verschillende lee[ijden op hetzelfde 0jdsmoment: Cross-sec&onele designs
2. Dezelfde individuen op verschillende 0jdsmomenten: Longitudinale designs
Research designs (onderzoeksopzet)
Cross sec&oneel design: Groepen van individuen van verschillende lee[ijden bestuderen op
hetzelfde 0jdsmoment
→ Verschillen tussen personen meten
Longitudinaal design: Één groep van individuen over een langere 0jdsperiode bestuderen
→Verschillen binnen personen meten
Cohorteffecten
Cohort: iedere groep uit dezelfde culturele omgeving en dezelfde 0jdsinterval
Cohorteffect: Verschillen in variabelen die relevant zijn voor de ontwikkeling, die voortkomen uit (niet-
lee[ijdsgerelateerde) factoren waaraan iedere geboortecohort is blootgesteld
→ Geobserveerde verschillen zijn veroorzaakt door cohortkenmerken
3
, Cross-sec0onele designs
Voordelen
• Economisch mbt 0jd (weinig 0jd tussen me0ng en resultaten)
• Redelijk goedkoop
• Toont overeenkomsten en verschillen tussen lee[ijdsgroepen
Nadelen
• Lee[ijdseffecten zijn verstrengeld met cohorteffecten
• Geen informa0e over individuele paden van ontwikkeling (interpersoonlijke verschillen ipv
intrapersoonlijke verandering)
• Beperkt generaliseerbaar naar andere meetmomenten
Longitudinale designs
Voordelen
• Echte me0ng van intrapersoonlijke verandering
• Me0ng van stabiliteit en verandering van ontwikkelingsvariabelen
Nadelen
• Lee[ijdseffecten zijn verstrengeld met 0jd-van-me0ng effecten, test-hertest effecten,
arri0on (uitval)effecten
• Beperkt generaliseerbaar naar andere cohorten
• Kost veel 0jd
• Kost veel geld
Sequen0e-modellen
Sequen&e-model: combina0e van cross-sec0onele en longitudinale design
Meetmethoden
• Zelf-rapportage vs. rapportage ‘by proxy’ (Bv. ouder, partner, verzorger): Interview,
vragenlijsten, dagboeken
• Gedragsobserva0e [naturalis0sch versus gestructureerd]
• Gestandardiseerde Testen/Testbarerijen [vergelijking met norm]
• Experimenten (Vergelijking van lee[ijdsgroepen of experimentele condi0es met bijv.
gedragsma0ge of neurobiologische uitkomstmaten)
Uitdagingen in onderzoek
In onderzoek naar ontwikkeling focussen we op lee[ijdsgroepen (baby’s, kinderen, oudere
volwassenen) die van jongere volwassenen kunnen verschillen in:
• Recep0e en produc0e van spraak → baby’s kunnen nog niet praten
• Sensomotorische vaardigheden → ouderen horen slecht(er)
• Sugges0biliteit → kinderen zijn meer beïnvloedbaar dan volwassenen
• Aandachtsspanne/vermoeidheid → kinderen weinig aandachtsspan/ ouderen snel vermoeid
• Subjec0eve betekenis van concepten → hoe gezond ben je? 20-jarige vs 80-jarige
• Ongediagnos0ceerde klinische beperkingen → ouder die alzheimer hee[ zonder dat hij dit weet
4
