Mens zijn instructiecolleges

Mens zijn Instructiecollege 1 : psychologie


Casus : Je ontmoet mevrouw Stapel, samen met haar man en hun dochter Sanne (15 jaar). Sanne
vertelt dat haar moeder haar heel vaak opbelt omdat ze zich niet goed voelt. Ze heeft angstklachten
en heeft last van hyperventilatie. Sanne, bang dat er iets aan de hand is, gaat dan zo snel mogelijk
naar haar moeder. Mevrouw Stapel zelf zegt hierover dat zij zich op zo’n moment akelig voelt en bang
is iets te krijgen. Ze wil dan niet alleen gelaten worden en vraagt Sanne bij haar te blijven. Meneer
Stapel zegt dat ze altijd al zo is geweest, dat het alleen erger is geworden sinds haar recente
hartinfarct. Daaraan heeft moeder ook verlammingsverschijnselen overgehouden, waardoor ze haar
werk bij de Thuiszorg heeft moeten opgeven. Sanne stelt vaak voor met haar moeder te bidden. Zij
heeft in haar evangelische gemeente de goede uitwerking daarvan gezien. Haar moeder, van huis uit
gereformeerd, moet daar echter niet veel van weten. Sanne probeert haar moeder zo goed mogelijk
te verzorgen, maar ze weet het allemaal niet meer. Ze heeft zelf allerlei lichamelijke klachten, heeft
een gebrek aan eetlust en is de laatste tijd veel afgevallen. Dat past helemaal niet bij haar altijd
vrolijke karakter. De dochter maakt een zeer gespannen indruk en blijkt bij doorvragen forse
depressieve klachten te hebben. Tijdens het gesprek barst ze in tranen uit. Ook mevrouw Stapel en
haar man beginnen te huilen.

Verklaringen vanuit het behaviorisme :
- Hoe zou je de angstaanvallen/hyperventilatie van moeder kunnen verklaren met behulp van
Klassieke conditionering (welke aan de angstaanval (=respons) voorafgaande, en relatief
onschuldige/neutrale stimuli, zijn bij moeder in het verleden geassocieerd geraakt met
werkelijk angst verwekkende (ongeconditioneerde) stimuli, zodat deze (geconditioneerde)
stimuli nu deze (geconditioneerde) angstrespons oproepen)
- Hoe zou je de angstaanvallen/ hyperventilatie van moeder kunnen verklaren met hulp van
operante conditionering. (oftewel: welke reacties/responsen van moeder hebben welke
consequenties en wat is het leereffect daarvan; versterken/in stand houden, of
afzwakken/verdwijnen van de respons?)

, Verklaringen vanuit de psychoanalyse :
- De angstaanvallen van moeder zijn op te vatten als symptoom van een innerlijk conflict, via
het afweermechanisme somatisering.
- De afgeweerde behoefte: verzorgd worden, klein mogen zijn; misschien in orale fase al te
weinig bevrediging basisbehoeften gehad
- Superego: ouderlijke omgeving die uitstraalde dat je sterk en onafhankelijk moet zijn en die
afhankelijkheid/hulp vragen/huilen afstrafte.
- Ego: te zwak om op andere manieren behoeften te realiseren; angst voor afwijzing niet
kunnen hanteren
- Gezonde/rijpe afweer zou bijv. zijn om zorg voor anderen te dragen (altruïsme), zonder
daarin door te schieten; of om haar behoefte aan steun op een volwassen manier een plek te
geven in haar relatie met haar man

Verklaring vanuit Psychoanalyse (heel speculatief, maar soms toch wel waar)
- Niet alleen de angstaanvallen, maar ook de verlammingsverschijnselen zijn symptomen van
een onderliggend onbewust conflict waarbij moeder anderen zou willen slaan
- Woede/agressie om gevoel verlaten te worden, misschien hele huwelijk al door haar man, en
nu dan ook door dochter
- Jaloezie op dochter, omdat die gaat bereiken wat zij nooit heeft kunnen doen
- de klachten zijn dan een onbewuste manier om dit te voorkomen en om haar dochter te
straffen

verklaring vanuit de humanistische psychologie :
- Geen specifieke verklaringen voor (angst)klachten
- Incongruentie; spanning tussen denken (flink zijn) en voelen (behoefte aan zorg, boosheid)
- Ontstaan door gebrek (vooral vroeger) aan onvoorwaardelijke acceptatie
- heeft geleid tot teveel aanpassing/vervreemding van het zelf
- Rogers is veel optimistischer dan Freud over de mogelijkheden om toch weer met deze
afgeweerde gevoelens in contact te komen
- Dat lukt in een relatie die gekenmerkt wordt door echtheid, acceptatie en empathie