Week 1: Inleiding
In de praktijk
Procesafspraken / afdoeningsvoorstellen: afspraak tussen verdachte en OM leidend tot een
afdoeningsvoorstel dat aan de rechter wordt voorgelegd. Dus niet over de procedure, maar
overeenstemming over de eindbeslissing: welke straf krijgt de verdachte (niet) ter zake van welke
strafbare feiten.
a. Oorzaak:
I. Capaciteitsproblemen bij rechtspraak en OM, sommige zaken bleven lang of
permanent liggen;
II. Toenemende omvang en complexiteit van zaken en de grote hoeveelheden
onderzoekswensen van procespartijen. Met als gevolg het regelmatig schenden van
de redelijke termijn abi artikel 6 EVRM, lange doorlooptijden. Veelal gecompenseerd in
strafmaat, hetgeen een onwenselijke situatie is.
b. Voordelen: tijd, efficiëntie, minder werkdruk rechter, OM kan geen korte vrijheidsstraf
opleggen-> dit is voordelig want hier willen we vanaf.
c. Nadelen: materiële waarheid wordt misschien niet altijd achterhaald, marginale toetsing
rechter?, externe openbaarheid (als volk kan je niet achterhalen wat er is gebeurd);
Aanwezigheid verdachte bij afspraken. Rechter kan slechts achteraf toetsen of verdachte
vrijwillig procesafspraken is aangegaan. Toetsing lastig als de verdachte er niet is. Rechter
moet voldoende motiveren dat het de vrijwilligheid van verdachte heeft kunnen vaststellen.
Lastig zonder verklaring verdachte.
d. HR 27 september 2022 op vordering P-G tot cassatie in het belang der wet:
ECLI:NL:HR:2022:1252, NJ 2023/31, m.nt. Mevis
e. HR zegt: mag wel, maar de rechter blijft verantwoordelijk en hij stelt voorwaarden. In het
nieuwe WvSv wordt het geregeld in de zin tot hoever de HR er iets over heeft gezegd. RvdR
was het hier niet mee eens en stelde voor eerst in de praktijk af te wachten hoe het bevalt.
f. Alsnog: Regeling voor procesafspraken in Eerste Aanvullingswet Mod. Sv. Tot dan: Aanwijzing
procesafspraken in strafzaken (Staatscourant 2023/22351)
g. Advies RvR:
I. Door een wettelijke regeling nu al te formuleren en het wetgevingsproces te starten,
wordt het lastiger de komende jaren optimaal te gebruiken voor de noodzakelijke
verdere rechtsontwikkeling, ook op een mogelijke andere wijze dan in de
voorliggende regeling voorzien.
II. Er zal immers in de praktijk op de nieuwe regeling worden geanticipeerd, waarbij zich
onwenselijke of onpraktische processuele consequenties kunnen voordoen.
III. Het zal dan mogelijk tot belangrijke -ook corrigerende- jurisprudentie leiden, terwijl
het aanbrengen van belangrijke wijzigingen in de voorgenomen regeling (omdat
knelpunten optreden) lastig zal blijken wanneer een regeling inmiddels als
wetsvoorstel is ingediend bij de Tweede Kamer.
IV. Het zal bovendien voor de praktijk lastiger kunnen zijn alternatieve werkwijzen te
ontwikkelen, indien deze strijdig zijn met het wetsontwerp.
Voorbeeld accent verschuiving naar wat er in de eerdere fase gebeurt; beweging naar voren:
verdachte en verhoor. Sinds de verdachte een raadsman bij zijn verhoor mag hebben en met hem
voorafgaand aan zijn aller eerste verhoor al mag spreken, verwacht je vaker beroep op zwijgrecht.
OvJ speelt hierop in door meer in te spelen op het vooronderzoek en de zaak al zo kant en klaar
mogelijk te hebben voordat hij de verdachte verhoort. Een goede advocaat weet dit en adviseert je
juist om meteen te verklaren.
Verhouding OM en slachtoffer: kort geding om hoger beroep in te stellen? Mag OM zelf van kort
geding gebruik maken? ECLI in sheet.
College van P-G’s, aanwijzingsbevoegdheid Minister en toezicht P-G bij HR, art. 122 RO; staat ter
discussie: OM is daarmee geen ‘rechterlijke autoriteit’ als vereist in diverse modaliteiten van
internationale samenwerking in strafzaken.
Rol RC: het feit dat hij ook onderzoekshandelingen kan bevelen maakt dat er veel actoren zijn die
zich bezig houden met totstandkoming dossier.
Beweging naar voren: Het idee is dat de RC het onderzoek zo inricht dat alle
onderzoekshandelingen zijn verricht, dat op het ott het onderzoek pan-klaar is. Dit staat in nieuwe
WvSv.
Beweging: waar het om de verdachte gaat (materiele waarheidsvinding) zie je een verslapping van
het onmiddellijkheidsbeginsel, maar daar waar het om het slachtoffer gaat (bijv verdachte moet
aanwezig zijn bij spreekrecht) zie je een versterking van het onmiddellijkheidsbeginsel.
Positie slachtoffer: je ontwikkelt één partij met eigen positie in het strafproces, maar dat wordt
onvoldoende afgewogen met de andere partijen. Terwijl de enige die recht heeft op een eerlijk
1
, proces is de verdachte, maar de ontwikkeling van deze positie heeft invloed op de positie van de
verdachte. Het zijn geen los van elkaar handelende actoren, maar in onderlinge samenhang.
Grotere positie van de één, heeft invloed op de ander.
Modernisering: het nieuwe wetboek wordt gestroomlijnd, maar de kern beginselen van het
strafprocesrecht blijven gehandhaafd.
College 1 – kader waarbinnen bewegingen in het strafprocesrecht plaatsvinden
Het vak verloopt in grote lijnen het verloop van een (regulier) strafproces; gaat om de ontwikkeling/
bewegingen daarbinnen. Belangrijke aandachtspunten zijn daarbij dus (in willekeurige volgorde):
De diverse actoren binnen de strafrechtspleging
EVRM (mn art. 5,6 en 8)
EU-recht
Theorie & geschiedenis
Praktische uitwerking en actualiteiten
Rechtsvergelijking
Modernisering WvSv
Op dinsdagen om 12:30 plaatst de HR uitspraken op rechtspraak.nl. Die worden donderdag in college
besproken.
College vraag: In welke zaken verwijst de HR naar de punten in de motivering van de AG? Waarom?
Wat is de aanleiding?
Inleiding
Strafprocesrecht bestaat uit het geheel van regels die betrekking hebben op de toepassing van het
strafrecht in een concreet geval. Strafvordering zorgt voor realisatie van het materiële strafrecht
en is (uiteindelijk) gericht op de totstandkoming van een beslissing van de strafrechter. Het
strafprocesrecht is de schakel tussen het strafbare feit en de reactie daarop.
Doel strafprocesrecht
Primair waarheidsvinding en zo juiste toepassing van het materiele strafrecht (op de werkelijk
schuldigen). Maar toch ook nevendoelstellingen:
Adequate overheidsreactie voor alle betrokkenen
Recht op een eerlijk proces en een zekere beperking
Regulering van overheidsmacht
Het regelen van de schakel tussen het strafbaar feit en de door de rechter op te leggen
strafrechtelijke sanctie.
Speciale preventie
Generale preventie
Voorkomen eigenrichting
Orde scheppen in de samenleving
Genoegdoening slachtoffer
Handhaving van normen
a. Proportionaliteit (krijgt plek in nieuwe wetboek)
b. Subsidiariteit (idem)
c. Reactie op vormverzuimen (359a Sv)
In andere landen? Doelen in andere democratische landen zijn hetzelfde.
Verschillende veranderingen:
Let op: belangen (positie en rechten) van de ene procesdeelnemer kán ten koste gaan van de
belangen van de andere. In het bijzonder spanning tussen uitbreiding rechten slachtoffer en
positie verdachte.
Vergeet ook efficiëntie niet als factor bij de invulling van de rol van de diverse procesdeelnemers
(procesafspraken!).
Algemeen: strafrecht is meer dan alleen berechting en bestraffing; juris (het recht) en wetgeving
over procespositie verschuift. Concentratie op wat er in de concrete zaak op het spel staat ipv
telkens automatische toepassing van algemene regels.
Grote ontwikkeling: differentiatie. Van één manier voor alles, naar allemaal nieuwe varianten en
differentiaties. Het is minder algemene regels toepassen, maar vanuit die algemene regels kijken
naar: wat kunnen we daarmee in dit geval?
2
,Hoofddoel is (dus) tweezijdig (uit MvT modernisering)= Het gaat in het strafprocesrecht (nog steeds)
erom dat de strafwet wordt toegepast op werkelijk schuldige en niet op de onschuldige, maar
(neven)doelstellingen zijn verbreed=
- Naast de tweeledige hoofddoelstelling van het strafprocesrecht zijn andere doelstellingen een
belangrijkere plaats gaan innemen. Tot die nevendoelstellingen van strafvordering behoort dat
de rechten en vrijheden van andere bij het strafproces betrokken personen worden geëerbiedigd
actoren.
Wat is belangrijker formeel of materieel? Zonder het één is het ander er niet en andersom.
De regeling van het strafprocesrecht moet twee belangen verwezenlijken en met elkaar
verenigen:
Adequate rechtshandhaving (effectieve bestrijding in criminaliteit); toepassing /realisatie van
het materiële strafrecht in concrete gevallen
Daadwerkelijke rechtsbescherming van burgers die (ook potentieel) met het strafrecht in
aanraking komen; voorop als verdachte, maar ook als slachtoffer, of anderszins, kritisch-
belangstellende rechtsburgers
Systematisch evenwicht tussen beide (algemene) belangen geeft het strafprocesrecht
legitimiteit, zowel in het stelsel van het WvSv als in de toepassing (van elk regeltje) in de praktijk).
Sr-rechtshandhaving: het ‘moet kunnen’, maar wel binnen ‘klassieke’ grenzen van
rechtsstatelijkheid:
Klassieke uitgangspunten en beginselen
1. Klassieke uitgangspunten:
a. Rechterlijke onafhankelijkheid
b. Rechterlijke onpartijdigheid
c. Beroepsrechters ipv juryrechtspraak
d. Vervolgingsmonopolie OM
e. Opportuniteitsbeginsel
f. Verplicht tot strafrechtelijk optreden (positieve verplichting vanuit EVRM)
g. Correctiemechanismen: art. 12 Sv
h. Strafvorderlijke legaliteit
i. Geen procedure zonder aanleiding
j. Vermoeden van onschuld
k. Hoor- en wederhoor
l. Recht op rechtsbijstand
m. Recht op vertaling en vertolking
n. Zwijgrecht
o. Interne openbaarheid
p. Externe openbaarheid
q. Motivering
r. Onmiddellijkheidsbeginsel: zittingsrecht doet recht op basis van materiaal dat ter zitting door
hemzelf of ten overstaan van hem naar voren is gebracht.
2. Beginselen van behoorlijk strafprocesrecht
a. Beleidsvrijheid, maar geen willekeur
b. Verbod van willekeur
c. Jurisprudentiële erkenning
d. Materiële en processuele beginselen
e. Vertrouwensbeginsel
f. Gelijkheidsbeginsel
g. Detournement de pouvoir: overheid mag de bevoegdheid niet voor een ander doel gebruiken
h. Redelijke en billijke belangenafweging
Voorbeelden:
Vrijheidsbeneming kan al voor de berechting, maar met waarborgen, ook ‘van buiten’: art. 15 GW
en art. 5 EVRM;
Indringend verhoren mag, maar met cautie, met raads- m/v en niet martelen
In het voorbereidend onderzoek talloze beperkingen mits ‘in het belang van het onderzoek’ maar
vaak wel met een incidenteel rechtsmiddel;
Ingrijpende dwangmiddelen: kan, maar wel met machtiging R-C; art. 13 GW.
Berechten is voorbehouden aan de rechter, art. 113 GW, en vereist een ‘eerlijk proces’: art. 6 EVRM,
47 EU-Handvest en 17 Grondwet.
Veroordelen kan, maar wel wettig en overtuigend bewezen.
3
, Rechterlijke onafhankelijkheid / onpartijdigheid: beroepsrechters; externe openbaarheid; motivering
van vonnissen;
Vervolgingsmonopolie OM want / op basis van opportuniteitsbeginsel
Strafvorderlijke legaliteit; geen procedure zonder aanleiding
Vermoeden van onschuld
Processuele grondrechten: hoor- en wederhoor, recht op rechtsbijstand en op vertaling en
vertolking, zwijgrecht, interne openbaarheid
Onmiddellijkheidsbeginsel
Deels in WvSv deels daarbuiten: o.a. Grondwet, waaronder motivering (art. 121), recht op berechting
(art. 113) en recht op eerlijk proces (art. 17 lid 1).
Deels typisch Nederlands, deels universeel / ook in sv-rechtstelsels van andere landen.
Belangrijke boodschap van dit college:
De regeling van het strafproces(recht) is ontworpen als een zorgvuldig afgestemd geheel;
Waarbinnen (diverse, heel verschillende) organen in interactie met elkaar handelingen verrichten,
een rol spelen, hun rol moeten kunnen spelen
Met ook autonome-normatieve invloed ‘van buiten’: Grondwet, EVRM/EU, Wet RO (onafhankelijke
rechter), Wet op rechtsbijstand, Advocatenwet.
Daarbinnen normering door ‘Beginselen van behoorlijk strafprocesrecht’
Balans instrumentaliteit en rechtsbescherming als integraal onderdeel van legitieme
strafvordering (stelsel WvSv) en in elke concrete toepassing daarvan; steeds: in het algemeen belang.
Bronnen
1. Legaliteitsbeginsel: Art. 1 Sv verbiedt delegatie en subdelegatie niet, zo bepaalt de HR, maar de
kwaliteitsgarantie maakt dat gepleit wordt dat de burger beter beschermd is door de Wifz.
Hoofdregel is dat o.g.v. art. 1 Sv en 107 GW het strafprocesrecht zoveel mogelijk door de wetgever
in formele zin wordt bepaald.
2. Strafvordering: omvat handelingen opsporingsambtenaren, wijze procederen in strafzaken, de
organisatie van de bij de strafrechtspleging betrokken organen, vanaf de opsporing (de ruimere
betekenis), de uiteenlopende bevoegdheden in een specifieke wettelijke regeling (bijv. Politiewet),
3. De exclusiviteit van de wettelijke regeling: de wet kan niet alle handelingen codificeren, of alle
administratieve procedures. Dus in WvSv staan de belangrijkste punten. Verder worden ook erkend:
buitenwettelijke dwangmiddelen, voeging af informandum (OM die naast het strafbaar feit ook een
ander strafbaar feit ter afdoening aan de rechter voorlegt), strafbaarstelling van
voorbereidingshandelingen (die de gemeente probeert tegen te gaan) en richtlijnen van het OM.
4. Interpretatie van strafprocessuele voorschriften: strikte binding aan de wet, geen extensieve
interpretatie bij dwangmiddelen (niet over de grenzen gaan die de wetgever heeft getrokken).
5. De wet als bron van strafprocesrecht: WvSv is de centrale tekst van het Nederlands
strafprocesrecht. Daarnaast Wet Ro en Grondwet.
6. Beleidsregels: aanwijzingen, richtlijnen voor strafvordering, handleidingen en instructies.
7. Verdragen en EU-recht: kan een beroep gedaan worden op de één ieder verbindende bepalingen,
art. 93 GW.
8. Ongeschreven recht: rechtsbeginselen vullen art. 1 Sv aan, maar ze kunnen ook zorgen voor een
vermindering van rechtsbescherming.
Geschiedenis
(1) De oorsprong van ons strafproces
Het Nederlandse strafproces(recht) kent een tijdperk vóór de Franse tijd 1795-1813
Het belang van de Franse tijd:
a. Eenheid in het landsbestuur
b. Uniformiteit in het recht
c. Codificatie van wetboeken, bij democratisch proces vastleggen van algemene regels. Codificatie
is anders dan legaliteit.
Ons strafprocesrecht en rechterlijke organisatie komen uit Frankrijk:
a. de Napoleontische wetboeken worden ingevoerd in Nederland in 1811.
b. De gedachten van de Franse wetgever over het strafproces en over de organen die daarin een
bepalende rol spelen:
I. Reactie op de recente Franse geschiedenis
II. Uniforme regeling van strafproces in algemene, democratisch besloten wetten, waarborgen
ter willekeur / misbruik: legitimiteit
III. Codificatie en legaliteitsbeginsel als fundamentele rechtswaarborg
c. De regeling van het vooronderzoek als systeem van checks and balances: organieke
benadering van de regeling van het strafproces.
4
In de praktijk
Procesafspraken / afdoeningsvoorstellen: afspraak tussen verdachte en OM leidend tot een
afdoeningsvoorstel dat aan de rechter wordt voorgelegd. Dus niet over de procedure, maar
overeenstemming over de eindbeslissing: welke straf krijgt de verdachte (niet) ter zake van welke
strafbare feiten.
a. Oorzaak:
I. Capaciteitsproblemen bij rechtspraak en OM, sommige zaken bleven lang of
permanent liggen;
II. Toenemende omvang en complexiteit van zaken en de grote hoeveelheden
onderzoekswensen van procespartijen. Met als gevolg het regelmatig schenden van
de redelijke termijn abi artikel 6 EVRM, lange doorlooptijden. Veelal gecompenseerd in
strafmaat, hetgeen een onwenselijke situatie is.
b. Voordelen: tijd, efficiëntie, minder werkdruk rechter, OM kan geen korte vrijheidsstraf
opleggen-> dit is voordelig want hier willen we vanaf.
c. Nadelen: materiële waarheid wordt misschien niet altijd achterhaald, marginale toetsing
rechter?, externe openbaarheid (als volk kan je niet achterhalen wat er is gebeurd);
Aanwezigheid verdachte bij afspraken. Rechter kan slechts achteraf toetsen of verdachte
vrijwillig procesafspraken is aangegaan. Toetsing lastig als de verdachte er niet is. Rechter
moet voldoende motiveren dat het de vrijwilligheid van verdachte heeft kunnen vaststellen.
Lastig zonder verklaring verdachte.
d. HR 27 september 2022 op vordering P-G tot cassatie in het belang der wet:
ECLI:NL:HR:2022:1252, NJ 2023/31, m.nt. Mevis
e. HR zegt: mag wel, maar de rechter blijft verantwoordelijk en hij stelt voorwaarden. In het
nieuwe WvSv wordt het geregeld in de zin tot hoever de HR er iets over heeft gezegd. RvdR
was het hier niet mee eens en stelde voor eerst in de praktijk af te wachten hoe het bevalt.
f. Alsnog: Regeling voor procesafspraken in Eerste Aanvullingswet Mod. Sv. Tot dan: Aanwijzing
procesafspraken in strafzaken (Staatscourant 2023/22351)
g. Advies RvR:
I. Door een wettelijke regeling nu al te formuleren en het wetgevingsproces te starten,
wordt het lastiger de komende jaren optimaal te gebruiken voor de noodzakelijke
verdere rechtsontwikkeling, ook op een mogelijke andere wijze dan in de
voorliggende regeling voorzien.
II. Er zal immers in de praktijk op de nieuwe regeling worden geanticipeerd, waarbij zich
onwenselijke of onpraktische processuele consequenties kunnen voordoen.
III. Het zal dan mogelijk tot belangrijke -ook corrigerende- jurisprudentie leiden, terwijl
het aanbrengen van belangrijke wijzigingen in de voorgenomen regeling (omdat
knelpunten optreden) lastig zal blijken wanneer een regeling inmiddels als
wetsvoorstel is ingediend bij de Tweede Kamer.
IV. Het zal bovendien voor de praktijk lastiger kunnen zijn alternatieve werkwijzen te
ontwikkelen, indien deze strijdig zijn met het wetsontwerp.
Voorbeeld accent verschuiving naar wat er in de eerdere fase gebeurt; beweging naar voren:
verdachte en verhoor. Sinds de verdachte een raadsman bij zijn verhoor mag hebben en met hem
voorafgaand aan zijn aller eerste verhoor al mag spreken, verwacht je vaker beroep op zwijgrecht.
OvJ speelt hierop in door meer in te spelen op het vooronderzoek en de zaak al zo kant en klaar
mogelijk te hebben voordat hij de verdachte verhoort. Een goede advocaat weet dit en adviseert je
juist om meteen te verklaren.
Verhouding OM en slachtoffer: kort geding om hoger beroep in te stellen? Mag OM zelf van kort
geding gebruik maken? ECLI in sheet.
College van P-G’s, aanwijzingsbevoegdheid Minister en toezicht P-G bij HR, art. 122 RO; staat ter
discussie: OM is daarmee geen ‘rechterlijke autoriteit’ als vereist in diverse modaliteiten van
internationale samenwerking in strafzaken.
Rol RC: het feit dat hij ook onderzoekshandelingen kan bevelen maakt dat er veel actoren zijn die
zich bezig houden met totstandkoming dossier.
Beweging naar voren: Het idee is dat de RC het onderzoek zo inricht dat alle
onderzoekshandelingen zijn verricht, dat op het ott het onderzoek pan-klaar is. Dit staat in nieuwe
WvSv.
Beweging: waar het om de verdachte gaat (materiele waarheidsvinding) zie je een verslapping van
het onmiddellijkheidsbeginsel, maar daar waar het om het slachtoffer gaat (bijv verdachte moet
aanwezig zijn bij spreekrecht) zie je een versterking van het onmiddellijkheidsbeginsel.
Positie slachtoffer: je ontwikkelt één partij met eigen positie in het strafproces, maar dat wordt
onvoldoende afgewogen met de andere partijen. Terwijl de enige die recht heeft op een eerlijk
1
, proces is de verdachte, maar de ontwikkeling van deze positie heeft invloed op de positie van de
verdachte. Het zijn geen los van elkaar handelende actoren, maar in onderlinge samenhang.
Grotere positie van de één, heeft invloed op de ander.
Modernisering: het nieuwe wetboek wordt gestroomlijnd, maar de kern beginselen van het
strafprocesrecht blijven gehandhaafd.
College 1 – kader waarbinnen bewegingen in het strafprocesrecht plaatsvinden
Het vak verloopt in grote lijnen het verloop van een (regulier) strafproces; gaat om de ontwikkeling/
bewegingen daarbinnen. Belangrijke aandachtspunten zijn daarbij dus (in willekeurige volgorde):
De diverse actoren binnen de strafrechtspleging
EVRM (mn art. 5,6 en 8)
EU-recht
Theorie & geschiedenis
Praktische uitwerking en actualiteiten
Rechtsvergelijking
Modernisering WvSv
Op dinsdagen om 12:30 plaatst de HR uitspraken op rechtspraak.nl. Die worden donderdag in college
besproken.
College vraag: In welke zaken verwijst de HR naar de punten in de motivering van de AG? Waarom?
Wat is de aanleiding?
Inleiding
Strafprocesrecht bestaat uit het geheel van regels die betrekking hebben op de toepassing van het
strafrecht in een concreet geval. Strafvordering zorgt voor realisatie van het materiële strafrecht
en is (uiteindelijk) gericht op de totstandkoming van een beslissing van de strafrechter. Het
strafprocesrecht is de schakel tussen het strafbare feit en de reactie daarop.
Doel strafprocesrecht
Primair waarheidsvinding en zo juiste toepassing van het materiele strafrecht (op de werkelijk
schuldigen). Maar toch ook nevendoelstellingen:
Adequate overheidsreactie voor alle betrokkenen
Recht op een eerlijk proces en een zekere beperking
Regulering van overheidsmacht
Het regelen van de schakel tussen het strafbaar feit en de door de rechter op te leggen
strafrechtelijke sanctie.
Speciale preventie
Generale preventie
Voorkomen eigenrichting
Orde scheppen in de samenleving
Genoegdoening slachtoffer
Handhaving van normen
a. Proportionaliteit (krijgt plek in nieuwe wetboek)
b. Subsidiariteit (idem)
c. Reactie op vormverzuimen (359a Sv)
In andere landen? Doelen in andere democratische landen zijn hetzelfde.
Verschillende veranderingen:
Let op: belangen (positie en rechten) van de ene procesdeelnemer kán ten koste gaan van de
belangen van de andere. In het bijzonder spanning tussen uitbreiding rechten slachtoffer en
positie verdachte.
Vergeet ook efficiëntie niet als factor bij de invulling van de rol van de diverse procesdeelnemers
(procesafspraken!).
Algemeen: strafrecht is meer dan alleen berechting en bestraffing; juris (het recht) en wetgeving
over procespositie verschuift. Concentratie op wat er in de concrete zaak op het spel staat ipv
telkens automatische toepassing van algemene regels.
Grote ontwikkeling: differentiatie. Van één manier voor alles, naar allemaal nieuwe varianten en
differentiaties. Het is minder algemene regels toepassen, maar vanuit die algemene regels kijken
naar: wat kunnen we daarmee in dit geval?
2
,Hoofddoel is (dus) tweezijdig (uit MvT modernisering)= Het gaat in het strafprocesrecht (nog steeds)
erom dat de strafwet wordt toegepast op werkelijk schuldige en niet op de onschuldige, maar
(neven)doelstellingen zijn verbreed=
- Naast de tweeledige hoofddoelstelling van het strafprocesrecht zijn andere doelstellingen een
belangrijkere plaats gaan innemen. Tot die nevendoelstellingen van strafvordering behoort dat
de rechten en vrijheden van andere bij het strafproces betrokken personen worden geëerbiedigd
actoren.
Wat is belangrijker formeel of materieel? Zonder het één is het ander er niet en andersom.
De regeling van het strafprocesrecht moet twee belangen verwezenlijken en met elkaar
verenigen:
Adequate rechtshandhaving (effectieve bestrijding in criminaliteit); toepassing /realisatie van
het materiële strafrecht in concrete gevallen
Daadwerkelijke rechtsbescherming van burgers die (ook potentieel) met het strafrecht in
aanraking komen; voorop als verdachte, maar ook als slachtoffer, of anderszins, kritisch-
belangstellende rechtsburgers
Systematisch evenwicht tussen beide (algemene) belangen geeft het strafprocesrecht
legitimiteit, zowel in het stelsel van het WvSv als in de toepassing (van elk regeltje) in de praktijk).
Sr-rechtshandhaving: het ‘moet kunnen’, maar wel binnen ‘klassieke’ grenzen van
rechtsstatelijkheid:
Klassieke uitgangspunten en beginselen
1. Klassieke uitgangspunten:
a. Rechterlijke onafhankelijkheid
b. Rechterlijke onpartijdigheid
c. Beroepsrechters ipv juryrechtspraak
d. Vervolgingsmonopolie OM
e. Opportuniteitsbeginsel
f. Verplicht tot strafrechtelijk optreden (positieve verplichting vanuit EVRM)
g. Correctiemechanismen: art. 12 Sv
h. Strafvorderlijke legaliteit
i. Geen procedure zonder aanleiding
j. Vermoeden van onschuld
k. Hoor- en wederhoor
l. Recht op rechtsbijstand
m. Recht op vertaling en vertolking
n. Zwijgrecht
o. Interne openbaarheid
p. Externe openbaarheid
q. Motivering
r. Onmiddellijkheidsbeginsel: zittingsrecht doet recht op basis van materiaal dat ter zitting door
hemzelf of ten overstaan van hem naar voren is gebracht.
2. Beginselen van behoorlijk strafprocesrecht
a. Beleidsvrijheid, maar geen willekeur
b. Verbod van willekeur
c. Jurisprudentiële erkenning
d. Materiële en processuele beginselen
e. Vertrouwensbeginsel
f. Gelijkheidsbeginsel
g. Detournement de pouvoir: overheid mag de bevoegdheid niet voor een ander doel gebruiken
h. Redelijke en billijke belangenafweging
Voorbeelden:
Vrijheidsbeneming kan al voor de berechting, maar met waarborgen, ook ‘van buiten’: art. 15 GW
en art. 5 EVRM;
Indringend verhoren mag, maar met cautie, met raads- m/v en niet martelen
In het voorbereidend onderzoek talloze beperkingen mits ‘in het belang van het onderzoek’ maar
vaak wel met een incidenteel rechtsmiddel;
Ingrijpende dwangmiddelen: kan, maar wel met machtiging R-C; art. 13 GW.
Berechten is voorbehouden aan de rechter, art. 113 GW, en vereist een ‘eerlijk proces’: art. 6 EVRM,
47 EU-Handvest en 17 Grondwet.
Veroordelen kan, maar wel wettig en overtuigend bewezen.
3
, Rechterlijke onafhankelijkheid / onpartijdigheid: beroepsrechters; externe openbaarheid; motivering
van vonnissen;
Vervolgingsmonopolie OM want / op basis van opportuniteitsbeginsel
Strafvorderlijke legaliteit; geen procedure zonder aanleiding
Vermoeden van onschuld
Processuele grondrechten: hoor- en wederhoor, recht op rechtsbijstand en op vertaling en
vertolking, zwijgrecht, interne openbaarheid
Onmiddellijkheidsbeginsel
Deels in WvSv deels daarbuiten: o.a. Grondwet, waaronder motivering (art. 121), recht op berechting
(art. 113) en recht op eerlijk proces (art. 17 lid 1).
Deels typisch Nederlands, deels universeel / ook in sv-rechtstelsels van andere landen.
Belangrijke boodschap van dit college:
De regeling van het strafproces(recht) is ontworpen als een zorgvuldig afgestemd geheel;
Waarbinnen (diverse, heel verschillende) organen in interactie met elkaar handelingen verrichten,
een rol spelen, hun rol moeten kunnen spelen
Met ook autonome-normatieve invloed ‘van buiten’: Grondwet, EVRM/EU, Wet RO (onafhankelijke
rechter), Wet op rechtsbijstand, Advocatenwet.
Daarbinnen normering door ‘Beginselen van behoorlijk strafprocesrecht’
Balans instrumentaliteit en rechtsbescherming als integraal onderdeel van legitieme
strafvordering (stelsel WvSv) en in elke concrete toepassing daarvan; steeds: in het algemeen belang.
Bronnen
1. Legaliteitsbeginsel: Art. 1 Sv verbiedt delegatie en subdelegatie niet, zo bepaalt de HR, maar de
kwaliteitsgarantie maakt dat gepleit wordt dat de burger beter beschermd is door de Wifz.
Hoofdregel is dat o.g.v. art. 1 Sv en 107 GW het strafprocesrecht zoveel mogelijk door de wetgever
in formele zin wordt bepaald.
2. Strafvordering: omvat handelingen opsporingsambtenaren, wijze procederen in strafzaken, de
organisatie van de bij de strafrechtspleging betrokken organen, vanaf de opsporing (de ruimere
betekenis), de uiteenlopende bevoegdheden in een specifieke wettelijke regeling (bijv. Politiewet),
3. De exclusiviteit van de wettelijke regeling: de wet kan niet alle handelingen codificeren, of alle
administratieve procedures. Dus in WvSv staan de belangrijkste punten. Verder worden ook erkend:
buitenwettelijke dwangmiddelen, voeging af informandum (OM die naast het strafbaar feit ook een
ander strafbaar feit ter afdoening aan de rechter voorlegt), strafbaarstelling van
voorbereidingshandelingen (die de gemeente probeert tegen te gaan) en richtlijnen van het OM.
4. Interpretatie van strafprocessuele voorschriften: strikte binding aan de wet, geen extensieve
interpretatie bij dwangmiddelen (niet over de grenzen gaan die de wetgever heeft getrokken).
5. De wet als bron van strafprocesrecht: WvSv is de centrale tekst van het Nederlands
strafprocesrecht. Daarnaast Wet Ro en Grondwet.
6. Beleidsregels: aanwijzingen, richtlijnen voor strafvordering, handleidingen en instructies.
7. Verdragen en EU-recht: kan een beroep gedaan worden op de één ieder verbindende bepalingen,
art. 93 GW.
8. Ongeschreven recht: rechtsbeginselen vullen art. 1 Sv aan, maar ze kunnen ook zorgen voor een
vermindering van rechtsbescherming.
Geschiedenis
(1) De oorsprong van ons strafproces
Het Nederlandse strafproces(recht) kent een tijdperk vóór de Franse tijd 1795-1813
Het belang van de Franse tijd:
a. Eenheid in het landsbestuur
b. Uniformiteit in het recht
c. Codificatie van wetboeken, bij democratisch proces vastleggen van algemene regels. Codificatie
is anders dan legaliteit.
Ons strafprocesrecht en rechterlijke organisatie komen uit Frankrijk:
a. de Napoleontische wetboeken worden ingevoerd in Nederland in 1811.
b. De gedachten van de Franse wetgever over het strafproces en over de organen die daarin een
bepalende rol spelen:
I. Reactie op de recente Franse geschiedenis
II. Uniforme regeling van strafproces in algemene, democratisch besloten wetten, waarborgen
ter willekeur / misbruik: legitimiteit
III. Codificatie en legaliteitsbeginsel als fundamentele rechtswaarborg
c. De regeling van het vooronderzoek als systeem van checks and balances: organieke
benadering van de regeling van het strafproces.
4
