1
Forensische Victimologie
Week 1: Emancipatie & Juridische Kaders
‘Forensische’ Victimologie?
- Oorspronkelijke victimologie: Sterk georiënteerd op strafrecht > Hulpwetenschap voor strafrecht.
Focus op eigen rol slachtoffer bij totstandkoming van een misdrijf > Wat heeft het slachtoffer gedaan
waardoor er uiteindelijk een strafbaar feit door de dader is gepleegd?
- Hedendaagse victimologie: Ook georiënteerd op andere rechtsgebieden dan het strafrecht. Meer
onderwerpen dan alleen de rol van het slachtoffer bij totstandkoming van een misdrijf.
Definitie ‘Forensisch’ In Deze Cursus
> Strafrecht …
- Risicotaxatie en Bescherming
- Opsporing
- Vervolging
- Berechting
- Compensatie (vergoeding)
> Civiel recht …
- Compensatie (vergoeding)
- Risicotaxatie en Bescherming
> Bestuursrecht …
- Risicotaxatie en Bescherming
- Compensatie (vergoeding)
- Uitkering wegens arbeidsongeschiktheid
Forensische Victimologie Onderwerpen
- Bepaling slachtofferschap > Hoe bepaal je of iemand het slachtoffer van een strafbaar feit is
geworden. M.n. vaststelling geloofwaardigheid en betrouwbaarheid bijv. van verklaringen
- Schadevaststelling > Gevolgen slachtoffer (materiële & immateriële schade)
- Vaststelling causaliteit > Causaal verband m.b.t. gebeurtenis en schade
- Risicotaxatie > Inschatten risico slachtofferschap
, 2
Overzicht Hoorcollege 1
1. Slachtofferemancipatie: een korte geschiedenis
2. Overzicht relevante wet- en regelgeving
3. Schadevergoedingsrecht
Forensische Victimologie & TVOH...
Waarom zijn de onthullingen rondom TVOH zo relevant voor deze cursus en in het bijzonder voor de
thematiek van vandaag?
- Slachtoffers zelf aan de bel getrokken, m.b.v. Boos (Tim Hofman) > strafrechtelijke aandacht en media
aandacht gekregen
- Ook beleidswijzigingen geofferd n.a.v. deze casus
- Emancipatie van slachtoffers in de praktijk, ook nu nog
- Ook, geloofwaardigheid/betrouwbaarheid (bv. Van verklaringen) van slachtoffers in rechtszaak tegen
Ali B en hoe je dat vaststelt, zijn belangrijke onderwerpen in dit vak
Slachtofferemancipatie: Een korte geschiedenis
Slachtofferemancipatie
> Verschillende factoren …
1. Toegenomen mondigheid burgers
• Slachtoffers komen op voor zichzelf, met name vanaf jaren ’70, m.b.t. allerlei categorieën van
slachtofferschap, bijv. vrouwen > seksueel geweld.
• Gold ook voor maatschappij als geheel, zich uitten over zaken waar gevoelen van ongenoegen
over waren/men het niet mee eens was
2. Terroristische acties in jaren ‘70 vorige eeuw
• Aantal acties door Molukse jongeren > pleitten voor een vrije staat voor henzelf en familie op
de zuid Molukken
3. Vrouwenbeweging
• Breder dan alleen slachtofferervaringen van vrouwen, bijv. ook stemrecht
• Grond- en mensenrechten van vrouwen in geheel
4. Toename criminaliteit
• Criminaliteit cijfers stegen vanaf jaren ’60 > zowel geregistreerde criminaliteit als in
slachtoffersurveys toename te zien.
• Toename als gevolg van vrouwenbewegingen, bijv. vrouwen gingen vaker de deur uit voor
werk. Gelegenheidstheorie > blootgesteld aan mogelijkheden criminaliteit
> Let op! De meeste van deze verklaringen hebben een ‘endogeen’ karakter:
- Dit betekent dat ze niet de primaire oorzaak zijn van de slachtofferemancipatie.
• Bv. Dat burgers mondiger werden was ook het gevolg van de opkomst van radio/televisie.
Hierdoor kregen mensen een podium om ongenoegens te uiten en konden ze een groter publiek
bereiken.
- Voorts is ook sprake van endogeniteit wanneer verschillende verklaringen met elkaar samenhangen.
• Bv. Dat vrouwen voor hun rechten opkwamen, kan bijvoorbeeld te maken hebben met het feit
dat burgers mondiger werden.
- Ook is sprake van endogeniteit wanneer een omgekeerd verband tussen een verklarende factor en de
uitkomst die men probeert te verklaren niet kan worden uitgesloten.
• Bv. Zo kan niet worden uitgesloten dat de slachtofferemancipatie ervoor heeft gezorgd dat meer
mensen aangifte zijn gaan doen, met als gevolg dat de criminaliteitscijfers stegen.
, 3
- Tegenover ‘endogene’ factoren staan ‘exogene’ factoren. Dit zijn factoren die niet door andere
factoren worden verklaard. Dit geldt bijvoorbeeld voor de opkomst van radio en televisie
Succesvolle slachtofferbeweging
> Kenmerken succesvolle slachtofferbeweging …
- Geschikte aanleiding > Bijv. programma TVOH (slachtoffers die naar voren kwamen) of docu’s
- Vertolker(-s) met aanzien
• ‘Law of the few’
• Klein groepje mensen verantwoordelijk voor grote veranderingen (bijv. Tim Hofman)
- Wetenschappelijke onderbouwing > Om het geluid van de slachtoffers kracht bij te zetten, wordt
verwezen naar resultaten van wetenschappelijk onderzoek, waaruit omvang van probleem blijkt
- Juiste timing en politiek klimaat > Bv. houding tov slachtofferverklaring of maatschappelijke veiligheid
- Media-aandacht
De genoemde kenmerken moeten niet worden geïnterpreteerd als limitatieve voorwaarden voor een
succesvolle slachtofferbeweging; soms zijn 1 of 2 kenmerken voldoende om veranderingen ten behoeve
van een groep slachtoffers in gang te zetten > Dé slachtofferbeweging bestaat niet
Voorbeeld tentamenvraag: Welke van de tijdens het eerste hoorcollege genoemde kenmerken van een
succesvolle slachtofferbeweging hebben een endogeen karakter? Leg uit
Zes Cases
1. WOII
2. Vietnam (belangrijke rol PTSS)
3. De Molukse acties
4. De vrouwenbeweging
5. Fysieke kindermishandeling
6. Sekstoerisme en vrouwenhandel
Bij de emancipatie van deze verschillende categorieën slachtoffers spelen telkens, in meerdere of mindere
mate, één of meer kenmerken van een succesvolle slachtofferbeweging een rol. Al deze cases zijn, zoals
we zullen zien, relevant voorde cursus Forensische Victimologie > Let op: kenmerken
De Tweede Wereldoorlog
- Vlak na de oorlog: slachtoffermarginalisatie
- Tijdens de Neurenbergprocessen waren geen slachtoffers (van de Holocaust) als toehoorders
aanwezig. Wel werden enkele overlevenden van de vernietigingskampen als getuigen ondervraagd
tijdens de zittingsdagen.
- Proces tegen oorlogsmisdadigers > bijzonder vanuit huidig victimologisch/slachtoffer perspectief:
slachtoffers volkomen afwezig. Alleen aanwezig als rol van getuigen, maar bijv. geen spreekrecht
m.b.t. impact van nazi misdaden. Geen aandacht voor leed slachtoffers.
> Uitzondering: Verzetsstrijders …
- Voor verzetsstrijders was wel het een en ander geregeld voor hun leed tijdens WOII.
- Al vóór het einde van de Tweede Wereldoorlog bundelden verschillende Verzetsorganisaties de
krachten om na de oorlog erkenning te krijgen. Dit deden zij, onder de naam ‘Stichting 1940-1944’.
Verzetsstrijders vormden de eerste groep slachtoffers waarvoor de overheid compensatie regelingen
in het leven riep.
- Verder bleef het rondom slachtofferschap van WOII verdacht stil (‘hadden wel iets anders aan ons
hoofd’, land opbouwen) > veranderde rond jaren ‘70
, 4
> Emancipatie begin jaren ’70 …
- De Drie van Breda > drie oorlogsmisdadigers die vast zaten. Voornemen van Justitie om deze gratie te
verlenen (aanleiding) > voornemen opgepakt door media > stroom protesten (o.a. mensen/families
die slachtoffer waren geweest van nazi gedragingen)
- Jan Bastiaans (voormalig hoogleraar psychiatrie UL en voor vechter van de erkenning van het
Konzentrationslager (KZ) -syndroom) > Belangrijke rol in vertolken van geluid slachtoffers (bijv. radio-
uitzendingen. Vertolker met aanzien)
- Misdadigers uiteindelijk geen gratie verleent
- KZ: symptomen die waren ontstaan doordat je vast had gezeten, bijv. in concentratiekamp
Door het voornemen van Van Agt werden (onbedoeld) allerlei onverwerkte trauma’s bij slachtoffers
– die zich tot dat moment relatief stil hadden gehouden in het publieke debat – naar boven gebracht.
Slachtoffers gingen zich alsnog roeren, kregen aandacht in de media en vonden in Jan Bastiaans,
psychiater en hoogleraar in Leiden, een medestander met gezag, die bovendien bereid was voor hun
belangen op te komen. De rol van Bastiaans is een goed voorbeeld van ‘the law of the few’. Om zijn
beweringen over het slachtofferleed kracht bij te zetten, beriep hij zich bovendien op de resultaten
van zijn eigen wetenschappelijke onderzoek, waarover hij onder andere rapporteerde in zijn
proefschrift Psychosomatische gevolgen van onderdrukking en verzet.
> Resultaten slachtofferbeweging I …
- Hulpverlening slachtoffers WOII
• Tot jaren ‘70:
Hulpverlening gericht op praktische (huisvesting, kleding, voedsel) en medische zorg. Zaken
geregeld voor slachtoffers (tot dat moment vooral bezig met opbouwen land, veranderde o.a.
door Jan Bastiaans. Hulpverlening kwam op gang)
• Begin jaren ‘70:
Lobby Bastiaans: Opkomst psychosociale hulpverlening (bijv. oprichting Stichting Centrum
Post-concentratiekamp Syndroom)
De hulpverlening na de oorlog werd aanvankelijk gekenmerkt door een gigantische versplintering. Dat
kwam enerzijds door gebrekkige communicatiemiddelen; omdat veel telefoonlijnen en andere
middelen van communicatie niet (goed) functioneerden, konden hulpverleningsacties slecht
gecoördineerd worden. Anderzijds kwam dit door de manier waarop hulpverlening in die tijd geregeld
was; Nederland was na de oorlog nog geen verzorgingsstaat. Ondersteuning van hulpbehoevende
burgers vond vaak plaats via particuliere initiatieven (bijv. armenzorg) of de kerk (die later dus als
grote slachtoffermaker te boek kwam te staan).
Opgemerkt kan worden dat Bastiaans zelf een zeer omstreden methode gebruikte om zijn patiënten te
behandelen voor hun oorlogstrauma’s. Hij diende hen namelijk LSD (of Penthotal) toe, zodat zij
herinneringen aan hun trauma’s tijdens therapiesessies gemakkelijker konden ophalen.
> Resultaten slachtofferbeweging II …
➢ Schadevergoeding slachtoffers WOII
- Kort na de Tweede Wereldoorlog:
• 1947: Wet buitengewoon pensioen (uitsluitend verzetsslachtoffers) > schadevergoeding
actief slachtofferschap (slachtoffers omdat ze zelf iets deden/actie ondernamen)
• Aanvankelijk alleen voor verzetsstrijders
• ‘Recht op terugbetaling achterstallig loon’
- Eind jaren ’40 – eind jaren’60:
• Rijksgroep regelingen (als onderdeel Algemene Bijstandswet)
> zorgverlening passief slachtofferschap
Forensische Victimologie
Week 1: Emancipatie & Juridische Kaders
‘Forensische’ Victimologie?
- Oorspronkelijke victimologie: Sterk georiënteerd op strafrecht > Hulpwetenschap voor strafrecht.
Focus op eigen rol slachtoffer bij totstandkoming van een misdrijf > Wat heeft het slachtoffer gedaan
waardoor er uiteindelijk een strafbaar feit door de dader is gepleegd?
- Hedendaagse victimologie: Ook georiënteerd op andere rechtsgebieden dan het strafrecht. Meer
onderwerpen dan alleen de rol van het slachtoffer bij totstandkoming van een misdrijf.
Definitie ‘Forensisch’ In Deze Cursus
> Strafrecht …
- Risicotaxatie en Bescherming
- Opsporing
- Vervolging
- Berechting
- Compensatie (vergoeding)
> Civiel recht …
- Compensatie (vergoeding)
- Risicotaxatie en Bescherming
> Bestuursrecht …
- Risicotaxatie en Bescherming
- Compensatie (vergoeding)
- Uitkering wegens arbeidsongeschiktheid
Forensische Victimologie Onderwerpen
- Bepaling slachtofferschap > Hoe bepaal je of iemand het slachtoffer van een strafbaar feit is
geworden. M.n. vaststelling geloofwaardigheid en betrouwbaarheid bijv. van verklaringen
- Schadevaststelling > Gevolgen slachtoffer (materiële & immateriële schade)
- Vaststelling causaliteit > Causaal verband m.b.t. gebeurtenis en schade
- Risicotaxatie > Inschatten risico slachtofferschap
, 2
Overzicht Hoorcollege 1
1. Slachtofferemancipatie: een korte geschiedenis
2. Overzicht relevante wet- en regelgeving
3. Schadevergoedingsrecht
Forensische Victimologie & TVOH...
Waarom zijn de onthullingen rondom TVOH zo relevant voor deze cursus en in het bijzonder voor de
thematiek van vandaag?
- Slachtoffers zelf aan de bel getrokken, m.b.v. Boos (Tim Hofman) > strafrechtelijke aandacht en media
aandacht gekregen
- Ook beleidswijzigingen geofferd n.a.v. deze casus
- Emancipatie van slachtoffers in de praktijk, ook nu nog
- Ook, geloofwaardigheid/betrouwbaarheid (bv. Van verklaringen) van slachtoffers in rechtszaak tegen
Ali B en hoe je dat vaststelt, zijn belangrijke onderwerpen in dit vak
Slachtofferemancipatie: Een korte geschiedenis
Slachtofferemancipatie
> Verschillende factoren …
1. Toegenomen mondigheid burgers
• Slachtoffers komen op voor zichzelf, met name vanaf jaren ’70, m.b.t. allerlei categorieën van
slachtofferschap, bijv. vrouwen > seksueel geweld.
• Gold ook voor maatschappij als geheel, zich uitten over zaken waar gevoelen van ongenoegen
over waren/men het niet mee eens was
2. Terroristische acties in jaren ‘70 vorige eeuw
• Aantal acties door Molukse jongeren > pleitten voor een vrije staat voor henzelf en familie op
de zuid Molukken
3. Vrouwenbeweging
• Breder dan alleen slachtofferervaringen van vrouwen, bijv. ook stemrecht
• Grond- en mensenrechten van vrouwen in geheel
4. Toename criminaliteit
• Criminaliteit cijfers stegen vanaf jaren ’60 > zowel geregistreerde criminaliteit als in
slachtoffersurveys toename te zien.
• Toename als gevolg van vrouwenbewegingen, bijv. vrouwen gingen vaker de deur uit voor
werk. Gelegenheidstheorie > blootgesteld aan mogelijkheden criminaliteit
> Let op! De meeste van deze verklaringen hebben een ‘endogeen’ karakter:
- Dit betekent dat ze niet de primaire oorzaak zijn van de slachtofferemancipatie.
• Bv. Dat burgers mondiger werden was ook het gevolg van de opkomst van radio/televisie.
Hierdoor kregen mensen een podium om ongenoegens te uiten en konden ze een groter publiek
bereiken.
- Voorts is ook sprake van endogeniteit wanneer verschillende verklaringen met elkaar samenhangen.
• Bv. Dat vrouwen voor hun rechten opkwamen, kan bijvoorbeeld te maken hebben met het feit
dat burgers mondiger werden.
- Ook is sprake van endogeniteit wanneer een omgekeerd verband tussen een verklarende factor en de
uitkomst die men probeert te verklaren niet kan worden uitgesloten.
• Bv. Zo kan niet worden uitgesloten dat de slachtofferemancipatie ervoor heeft gezorgd dat meer
mensen aangifte zijn gaan doen, met als gevolg dat de criminaliteitscijfers stegen.
, 3
- Tegenover ‘endogene’ factoren staan ‘exogene’ factoren. Dit zijn factoren die niet door andere
factoren worden verklaard. Dit geldt bijvoorbeeld voor de opkomst van radio en televisie
Succesvolle slachtofferbeweging
> Kenmerken succesvolle slachtofferbeweging …
- Geschikte aanleiding > Bijv. programma TVOH (slachtoffers die naar voren kwamen) of docu’s
- Vertolker(-s) met aanzien
• ‘Law of the few’
• Klein groepje mensen verantwoordelijk voor grote veranderingen (bijv. Tim Hofman)
- Wetenschappelijke onderbouwing > Om het geluid van de slachtoffers kracht bij te zetten, wordt
verwezen naar resultaten van wetenschappelijk onderzoek, waaruit omvang van probleem blijkt
- Juiste timing en politiek klimaat > Bv. houding tov slachtofferverklaring of maatschappelijke veiligheid
- Media-aandacht
De genoemde kenmerken moeten niet worden geïnterpreteerd als limitatieve voorwaarden voor een
succesvolle slachtofferbeweging; soms zijn 1 of 2 kenmerken voldoende om veranderingen ten behoeve
van een groep slachtoffers in gang te zetten > Dé slachtofferbeweging bestaat niet
Voorbeeld tentamenvraag: Welke van de tijdens het eerste hoorcollege genoemde kenmerken van een
succesvolle slachtofferbeweging hebben een endogeen karakter? Leg uit
Zes Cases
1. WOII
2. Vietnam (belangrijke rol PTSS)
3. De Molukse acties
4. De vrouwenbeweging
5. Fysieke kindermishandeling
6. Sekstoerisme en vrouwenhandel
Bij de emancipatie van deze verschillende categorieën slachtoffers spelen telkens, in meerdere of mindere
mate, één of meer kenmerken van een succesvolle slachtofferbeweging een rol. Al deze cases zijn, zoals
we zullen zien, relevant voorde cursus Forensische Victimologie > Let op: kenmerken
De Tweede Wereldoorlog
- Vlak na de oorlog: slachtoffermarginalisatie
- Tijdens de Neurenbergprocessen waren geen slachtoffers (van de Holocaust) als toehoorders
aanwezig. Wel werden enkele overlevenden van de vernietigingskampen als getuigen ondervraagd
tijdens de zittingsdagen.
- Proces tegen oorlogsmisdadigers > bijzonder vanuit huidig victimologisch/slachtoffer perspectief:
slachtoffers volkomen afwezig. Alleen aanwezig als rol van getuigen, maar bijv. geen spreekrecht
m.b.t. impact van nazi misdaden. Geen aandacht voor leed slachtoffers.
> Uitzondering: Verzetsstrijders …
- Voor verzetsstrijders was wel het een en ander geregeld voor hun leed tijdens WOII.
- Al vóór het einde van de Tweede Wereldoorlog bundelden verschillende Verzetsorganisaties de
krachten om na de oorlog erkenning te krijgen. Dit deden zij, onder de naam ‘Stichting 1940-1944’.
Verzetsstrijders vormden de eerste groep slachtoffers waarvoor de overheid compensatie regelingen
in het leven riep.
- Verder bleef het rondom slachtofferschap van WOII verdacht stil (‘hadden wel iets anders aan ons
hoofd’, land opbouwen) > veranderde rond jaren ‘70
, 4
> Emancipatie begin jaren ’70 …
- De Drie van Breda > drie oorlogsmisdadigers die vast zaten. Voornemen van Justitie om deze gratie te
verlenen (aanleiding) > voornemen opgepakt door media > stroom protesten (o.a. mensen/families
die slachtoffer waren geweest van nazi gedragingen)
- Jan Bastiaans (voormalig hoogleraar psychiatrie UL en voor vechter van de erkenning van het
Konzentrationslager (KZ) -syndroom) > Belangrijke rol in vertolken van geluid slachtoffers (bijv. radio-
uitzendingen. Vertolker met aanzien)
- Misdadigers uiteindelijk geen gratie verleent
- KZ: symptomen die waren ontstaan doordat je vast had gezeten, bijv. in concentratiekamp
Door het voornemen van Van Agt werden (onbedoeld) allerlei onverwerkte trauma’s bij slachtoffers
– die zich tot dat moment relatief stil hadden gehouden in het publieke debat – naar boven gebracht.
Slachtoffers gingen zich alsnog roeren, kregen aandacht in de media en vonden in Jan Bastiaans,
psychiater en hoogleraar in Leiden, een medestander met gezag, die bovendien bereid was voor hun
belangen op te komen. De rol van Bastiaans is een goed voorbeeld van ‘the law of the few’. Om zijn
beweringen over het slachtofferleed kracht bij te zetten, beriep hij zich bovendien op de resultaten
van zijn eigen wetenschappelijke onderzoek, waarover hij onder andere rapporteerde in zijn
proefschrift Psychosomatische gevolgen van onderdrukking en verzet.
> Resultaten slachtofferbeweging I …
- Hulpverlening slachtoffers WOII
• Tot jaren ‘70:
Hulpverlening gericht op praktische (huisvesting, kleding, voedsel) en medische zorg. Zaken
geregeld voor slachtoffers (tot dat moment vooral bezig met opbouwen land, veranderde o.a.
door Jan Bastiaans. Hulpverlening kwam op gang)
• Begin jaren ‘70:
Lobby Bastiaans: Opkomst psychosociale hulpverlening (bijv. oprichting Stichting Centrum
Post-concentratiekamp Syndroom)
De hulpverlening na de oorlog werd aanvankelijk gekenmerkt door een gigantische versplintering. Dat
kwam enerzijds door gebrekkige communicatiemiddelen; omdat veel telefoonlijnen en andere
middelen van communicatie niet (goed) functioneerden, konden hulpverleningsacties slecht
gecoördineerd worden. Anderzijds kwam dit door de manier waarop hulpverlening in die tijd geregeld
was; Nederland was na de oorlog nog geen verzorgingsstaat. Ondersteuning van hulpbehoevende
burgers vond vaak plaats via particuliere initiatieven (bijv. armenzorg) of de kerk (die later dus als
grote slachtoffermaker te boek kwam te staan).
Opgemerkt kan worden dat Bastiaans zelf een zeer omstreden methode gebruikte om zijn patiënten te
behandelen voor hun oorlogstrauma’s. Hij diende hen namelijk LSD (of Penthotal) toe, zodat zij
herinneringen aan hun trauma’s tijdens therapiesessies gemakkelijker konden ophalen.
> Resultaten slachtofferbeweging II …
➢ Schadevergoeding slachtoffers WOII
- Kort na de Tweede Wereldoorlog:
• 1947: Wet buitengewoon pensioen (uitsluitend verzetsslachtoffers) > schadevergoeding
actief slachtofferschap (slachtoffers omdat ze zelf iets deden/actie ondernamen)
• Aanvankelijk alleen voor verzetsstrijders
• ‘Recht op terugbetaling achterstallig loon’
- Eind jaren ’40 – eind jaren’60:
• Rijksgroep regelingen (als onderdeel Algemene Bijstandswet)
> zorgverlening passief slachtofferschap
