Samenvatting – Introduction to international and European Union law – RR116
Probleem 1 – internationaal recht
LO1: Wat is (interne en externe) zelfbeschikking en wat zijn de voorwaarden daarvoor?
Het recht op zelfbeschikking houdt in dat alle volkeren het recht hebben om vrij te bepalen hoe ze
politiek bestuurd worden en hoe ze hun economische, sociale en culturele ontwikkeling willen
vormgeven.
Volgens het internationale recht moet een staat om erkend te worden als onafhankelijk land aan de
volgende voorwaarden voldoen (Montevideo-criteria):
- Een permanente bevolking
- Een duidelijk afgebakend grondgebied
- Een regering
Daarnaast is in de praktijk ook het vermogen om betrekkingen met andere staten aan te gaan
(erkenning door andere staten) van belang.
Het recht op zelfbeschikking is een fundamenteel principe van het internationale recht en heeft een
erga omnes-karakter. Dit betekent dat het recht en de bijhorende verplichtingen gelden voor
iedereen, niet alleen voor specifieke landen of bevolkingsgroepen.
Discussie over afscheiding (secessie)
Een van de meest controversiële aspecten van het recht op zelfbeschikking is in hoeverre een
bevolkingsgroep zich mag afscheiden van een bestaande staat als de regering van dat land daar niet
mee instemt.
- Voor 1945: stelde een internationale juridische commissie dat internationaal recht geen
recht erkent voor nationale groepen om zich alleen op basis van hun wens af te scheiden.
- Na 1945: hebben echter veel landen het recht op zelfbeschikking gebruikt om
onafhankelijkheid te verkrijgen, bijvoorbeeld na de dekolonisatie.
- Bekende voorbeelden van zelfbeschikking zijn de onafhankelijkheidsgolf na de Koude Oorlog,
zoals de uiteenvallen van de Sovjet-Unie en Joegoslavië, en de onafhankelijkheid van Kosovo.
Interne en externe zelfbeschikking
Er is een onderscheid tussen interne en externe zelfbeschikking:
- Interne zelfbeschikking betekent dat een volk binnen een bestaande staat autonomie heeft
om zijn politieke, economische, sociale en culturele ontwikkeling vorm te geven.
Bijvoorbeeld de provincie Friesland in Nederland, waar de Friezen hun eigen taal en cultuur
kunnen behouden binnen de Nederlandse staat.
- Externe zelfbeschikking (het recht om een eigen staat te vormen) is alleen een optie in
extreme gevallen, zoals koloniale overheersing, onderdrukking of uitbuiting door een
bestaande staat.
Het recht op afscheiding als laatste optie
Het recht om zich af te scheiden van een bestaande staat bestaat, maar het wordt gezien als een
laatste redmiddel. Dit komt omdat internationaal recht meestal de voorkeur geeft aan territoriale
integriteit: het behoud van de grenzen van een bestaande staat. Het uitgangspunt is dat
bevolkingsgroepen hun recht op zelfbeschikking binnen de bestaande staat moeten uitoefenen, en
alleen in uitzonderlijke gevallen een onafhankelijk staat kunnen vormen.
,LO2: is een onafhankelijkheidsverklaring wettig volgens het internationale recht?
De Algemene Vergadering van de VN vroeg aan het Internationaal Gerechtshof (ICJ) of de
onafhankelijkheidsverklaring van Kosovo in overeenstemming was met het internationale recht.
Hierbij ging het niet om de bredere vraag of een volk het recht heeft om zich af te scheiden van een
staat, of om het concept van "remedial secession" (het recht om zich af te scheiden als een vorm van
bescherming tegen ernstige onderdrukking). Het Hof besloot dat deze discussie buiten de gestelde
vraag viel.
Om de vraag te beantwoorden, keek het Hof naar twee juridische aspecten:
1. Of de onafhankelijkheidsverklaring in strijd was met het algemene internationale recht.
2. Of de onafhankelijkheidsverklaring in strijd was met VN-Veiligheidsraadresolutie 1244
(1999), die Kosovo destijds onder internationaal bestuur plaatste.
Het Hof concludeerde dat het algemene internationale recht geen verbod bevat op
onafhankelijkheidsverklaringen. Dit betekent dat er geen regel is die stelt dat een groep geen
onafhankelijkheid mag uitroepen. Daarom oordeelde het Hof dat de onafhankelijkheidsverklaring
van Kosovo op 17 februari 2008 niet in strijd was met het internationale recht.
De Kosovo-zaak en de juridische overwegingen
De belangrijkste juridische vragen in deze zaak waren:
1. Het recht op zelfbeschikking en “remedial secession”
Sommige staten vonden dat de bevolking van Kosovo het recht had om een onafhankelijke
staat te vormen, óf als een uiting van hun recht op zelfbeschikking, óf als een vorm van
remedial secession vanwege de situatie in Kosovo (onderdrukking en gewelddadig conflict
met Servië).
2. Vraag van de Algemene Vergadering aan het Hof
De VN vroeg het Hof alleen of de onafhankelijkheidsverklaring van Kosovo wettig was onder
het internationale recht. Het Hof beperkte zich dus tot deze juridische vraag en onderzocht
of er een verbod op onafhankelijkheidsverklaringen bestond.
3. Uitspraak van het Hof
Het Hof stelde vast dat er geen algemene regel in het internationale recht is die
onafhankelijkheidsverklaringen verbiedt. Dit betekent dat een volk of regio eenzijdig
onafhankelijkheid kan uitroepen zonder dat dit per definitie in strijd is met het internationaal
recht.
Belang van deze uitspraak
De uitspraak betekende niet automatisch dat Kosovo als onafhankelijke staat erkend moest worden
door andere landen. Het ging puur om de vraag of de onafhankelijkheidsverklaring zelf in strijd was
met het internationale recht. In de praktijk blijft erkenning afhankelijk van politieke beslissingen van
andere staten.
LO3: Is afscheiding wettig volgens het internationale recht?
Remedial secession (eenzijdige afscheiding)
Remedial secession is een principe binnen het internationaal recht dat stelt dat een volk het recht
heeft om zich af te scheiden van een staat als laatste redmiddel, wanneer er sprake is van ernstige
discriminatie of systematische schendingen van de mensenrechten. Dit betekent dat afscheiding
alleen als optie wordt gezien als alle andere vormen van interne zelfbeschikking zijn geprobeerd en
mislukt.
Met andere woorden: een bevolkingsgroep moet eerst proberen om binnen de bestaande staat
autonomie of rechten te verkrijgen. Pas als dit onmogelijk blijkt en er sprake is van ernstige
onderdrukking, kan remedial secession worden overwogen.
,De eerste keer dat dit principe in de praktijk werd gebruikt, was in de zaak van Kosovo, waarbij
Kosovo zich in 2008 onafhankelijk verklaarde van Servië.
Wat is een "safeguard clause"?
Een safeguard clause (veiligheidsclausule) is een bepaling in een contract, verdrag of andere
schriftelijke overeenkomst die toestaat om de overeenkomst te wijzigen of te annuleren onder
bepaalde voorwaarden. In de context van het internationaal recht zou een dergelijke clausule
kunnen worden gebruikt om uitzonderingen op algemene regels toe te staan, zoals in het geval van
afscheiding onder extreme omstandigheden.
In het internationale recht is afscheiding niet automatisch toegestaan, tenzij een volk zich in een
situatie bevindt waarin alle andere opties zijn mislukt en er sprake is van ernstige onderdrukking. Dit
wordt de "remedial secession"-doctrine genoemd. Echter, afscheiding blijft een controversieel
onderwerp, omdat het vaak botst met de territoriale integriteit van een staat.
LO4: Op welke manier wordt de opvolging van rechten en plichten van (nieuwe) staten geregeld?
Wanneer een nieuwe staat ontstaat door afscheiding of de ontbinding van een bestaande staat,
moeten de rechten en verplichtingen van de oude staat worden overgedragen aan de nieuwe
entiteit. Dit proces heet staatopvolging en is een complex en omstreden onderwerp binnen het
internationaal recht.
Staatopvolging betekent dat een nieuwe staat de verantwoordelijkheid overneemt voor de
internationale relaties en verplichtingen die eerder onder de oude staat vielen. Er zijn twee
belangrijke verdragen die dit proces regelen:
1. Het Verdrag van Wenen (1978) over de opvolging van staten met betrekking tot verdragen.
o Dit verdrag bepaalt hoe internationale verdragen worden overgenomen door een
nieuwe staat.
2. Het Verdrag van Wenen (1983) over de opvolging van staten met betrekking tot
staatsbezit, archieven en schulden.
o Dit verdrag regelt de overdracht van eigendommen, staatsarchieven en eventuele
schulden van de oude staat naar de nieuwe staat.
Hoe wordt bepaald of een staat een voortzetting of een nieuwe entiteit is?
Bij de vorming van een nieuwe staat moet eerst worden vastgesteld of deze moet worden
beschouwd als:
- Een voortzetting van een bestaande staat (zoals Rusland dat de Sovjet-Unie voortzette na de
ontbinding)
- Een volledig nieuwe en aparte entiteit (Zoals Slovenië na het uiteenvallen van Joegoslavië)
De regels voor de opvolging van verdragen en verplichtingen zijn niet universeel vastgelegd, maar
hangen vaak af van de specifieke situatie.
Belangrijke uitzonderingen
1. Het principe van “uti possidetis juris”
Dit principe bepaalt dat de grenzen die onder eerdere verdragen zijn vastgesteld, geldig
blijven bij de vorming van een nieuwe staat. Dit voorkomt dat nieuwe staten hun
grenzen kunnen hertekenen op basis van etniciteit, religie of politieke voorkeuren.
2. De "clean slate"-benadering
Dit betekent dat een nieuwgevormde staat niet automatisch gebonden is aan de
verdragen van de oude staat, vooral op het gebied van mensenrechten en humanitair
recht. De bevolking van het nieuwe land valt pas weer onder deze verdragen als de
nieuwe staat zich er zelf bij aansluit.
, Hoe kunnen staten nieuw grondgebied verkrijgen?
Naast afscheiding zijn er ook andere manieren waarop staten nieuw grondgebied kunnen verwerven:
Cessie: Een staat kan grondgebied kopen of ruilen met een andere staat.
Accretie: Natuurlijke processen, zoals vulkanische activiteit, kunnen nieuw land creëren dat
bij een staat wordt gevoegd.
o Avulsie: Bij plotselinge veranderingen door natuurrampen (zoals overstromingen)
verschuiven de grenzen niet, behalve bij langdurige geologische processen zoals
accretie.
Bezetting: Een staat kan aanspraak maken op land dat nog nooit tot een staat behoorde (dit
kan tegenwoordig niet meer, omdat nieuw ontdekte gebieden als internationale wateren
worden beschouwd).
Verjaring ("prescription"): Een staat kan grondgebied verkrijgen door het effectief te
besturen met toestemming van de oorspronkelijke soevereine staat.
Casus: Bougainville en het recht op afscheiding
Situatie:
Bougainville is een regio binnen de staat Papa die via een referendum onafhankelijk wil worden.
Papa weigert echter de afscheiding te erkennen.
Juridische vraag:
Heeft Bougainville volgens het internationaal recht het recht om een onafhankelijke staat te vormen?
Relevante regels:
Er is geen algemeen verbod op onafhankelijkheid, maar een eenzijdige
onafhankelijkheidsverklaring is vaak niet voldoende; er zijn aanvullende stappen nodig.
Volgens het internationaal recht moet er een extreme situatie zijn waarin afscheiding het
enige redelijke middel is.
Artikel 1 van het VN-Handvest en het principe van interne en externe zelfbeschikking zijn
hier relevant.
Toepassing op Bougainville:
De bevolking van Bougainville kan zich beroepen op Artikel 1 van het VN-Handvest, dat het
recht op zelfbeschikking erkent.
De interne criteria (zoals autonomie binnen Papa) zijn onderzocht, maar niet succesvol
geweest.
De externe criteria zijn ook van toepassing, omdat er sprake is van uitbuiting en ernstige
schendingen van mensenrechten (zoals ontvoering en verkrachting van vrouwen).
Door deze schendingen kunnen de inwoners van Bougainville een sterk juridisch argument
maken voor afscheiding.
Conclusie:
Hoewel internationaal recht afscheiding niet gemakkelijk toestaat, kunnen bevolkingsgroepen zoals
die van Bougainville in extreme situaties een juridisch recht op onafhankelijkheid claimen, vooral als
er sprake is van systematische onderdrukking en mensenrechtenschendingen.
Probleem 2
LO1: Wat is gewoonterecht in het internationaal recht?
In veel samenlevingen wordt de manier waarop dingen altijd zijn gedaan, gezien als de manier
waarop dingen gedaan moeten worden. Wetgeving begint vaak met gewoonten. Omdat er geen
centrale "wetgever" is op internationaal niveau, is gewoonterecht een belangrijke bron van
internationaal recht geworden. Het kan zich aanpassen aan veranderende omstandigheden, ook al is
het niet altijd zo gedetailleerd als verdragrecht.
Probleem 1 – internationaal recht
LO1: Wat is (interne en externe) zelfbeschikking en wat zijn de voorwaarden daarvoor?
Het recht op zelfbeschikking houdt in dat alle volkeren het recht hebben om vrij te bepalen hoe ze
politiek bestuurd worden en hoe ze hun economische, sociale en culturele ontwikkeling willen
vormgeven.
Volgens het internationale recht moet een staat om erkend te worden als onafhankelijk land aan de
volgende voorwaarden voldoen (Montevideo-criteria):
- Een permanente bevolking
- Een duidelijk afgebakend grondgebied
- Een regering
Daarnaast is in de praktijk ook het vermogen om betrekkingen met andere staten aan te gaan
(erkenning door andere staten) van belang.
Het recht op zelfbeschikking is een fundamenteel principe van het internationale recht en heeft een
erga omnes-karakter. Dit betekent dat het recht en de bijhorende verplichtingen gelden voor
iedereen, niet alleen voor specifieke landen of bevolkingsgroepen.
Discussie over afscheiding (secessie)
Een van de meest controversiële aspecten van het recht op zelfbeschikking is in hoeverre een
bevolkingsgroep zich mag afscheiden van een bestaande staat als de regering van dat land daar niet
mee instemt.
- Voor 1945: stelde een internationale juridische commissie dat internationaal recht geen
recht erkent voor nationale groepen om zich alleen op basis van hun wens af te scheiden.
- Na 1945: hebben echter veel landen het recht op zelfbeschikking gebruikt om
onafhankelijkheid te verkrijgen, bijvoorbeeld na de dekolonisatie.
- Bekende voorbeelden van zelfbeschikking zijn de onafhankelijkheidsgolf na de Koude Oorlog,
zoals de uiteenvallen van de Sovjet-Unie en Joegoslavië, en de onafhankelijkheid van Kosovo.
Interne en externe zelfbeschikking
Er is een onderscheid tussen interne en externe zelfbeschikking:
- Interne zelfbeschikking betekent dat een volk binnen een bestaande staat autonomie heeft
om zijn politieke, economische, sociale en culturele ontwikkeling vorm te geven.
Bijvoorbeeld de provincie Friesland in Nederland, waar de Friezen hun eigen taal en cultuur
kunnen behouden binnen de Nederlandse staat.
- Externe zelfbeschikking (het recht om een eigen staat te vormen) is alleen een optie in
extreme gevallen, zoals koloniale overheersing, onderdrukking of uitbuiting door een
bestaande staat.
Het recht op afscheiding als laatste optie
Het recht om zich af te scheiden van een bestaande staat bestaat, maar het wordt gezien als een
laatste redmiddel. Dit komt omdat internationaal recht meestal de voorkeur geeft aan territoriale
integriteit: het behoud van de grenzen van een bestaande staat. Het uitgangspunt is dat
bevolkingsgroepen hun recht op zelfbeschikking binnen de bestaande staat moeten uitoefenen, en
alleen in uitzonderlijke gevallen een onafhankelijk staat kunnen vormen.
,LO2: is een onafhankelijkheidsverklaring wettig volgens het internationale recht?
De Algemene Vergadering van de VN vroeg aan het Internationaal Gerechtshof (ICJ) of de
onafhankelijkheidsverklaring van Kosovo in overeenstemming was met het internationale recht.
Hierbij ging het niet om de bredere vraag of een volk het recht heeft om zich af te scheiden van een
staat, of om het concept van "remedial secession" (het recht om zich af te scheiden als een vorm van
bescherming tegen ernstige onderdrukking). Het Hof besloot dat deze discussie buiten de gestelde
vraag viel.
Om de vraag te beantwoorden, keek het Hof naar twee juridische aspecten:
1. Of de onafhankelijkheidsverklaring in strijd was met het algemene internationale recht.
2. Of de onafhankelijkheidsverklaring in strijd was met VN-Veiligheidsraadresolutie 1244
(1999), die Kosovo destijds onder internationaal bestuur plaatste.
Het Hof concludeerde dat het algemene internationale recht geen verbod bevat op
onafhankelijkheidsverklaringen. Dit betekent dat er geen regel is die stelt dat een groep geen
onafhankelijkheid mag uitroepen. Daarom oordeelde het Hof dat de onafhankelijkheidsverklaring
van Kosovo op 17 februari 2008 niet in strijd was met het internationale recht.
De Kosovo-zaak en de juridische overwegingen
De belangrijkste juridische vragen in deze zaak waren:
1. Het recht op zelfbeschikking en “remedial secession”
Sommige staten vonden dat de bevolking van Kosovo het recht had om een onafhankelijke
staat te vormen, óf als een uiting van hun recht op zelfbeschikking, óf als een vorm van
remedial secession vanwege de situatie in Kosovo (onderdrukking en gewelddadig conflict
met Servië).
2. Vraag van de Algemene Vergadering aan het Hof
De VN vroeg het Hof alleen of de onafhankelijkheidsverklaring van Kosovo wettig was onder
het internationale recht. Het Hof beperkte zich dus tot deze juridische vraag en onderzocht
of er een verbod op onafhankelijkheidsverklaringen bestond.
3. Uitspraak van het Hof
Het Hof stelde vast dat er geen algemene regel in het internationale recht is die
onafhankelijkheidsverklaringen verbiedt. Dit betekent dat een volk of regio eenzijdig
onafhankelijkheid kan uitroepen zonder dat dit per definitie in strijd is met het internationaal
recht.
Belang van deze uitspraak
De uitspraak betekende niet automatisch dat Kosovo als onafhankelijke staat erkend moest worden
door andere landen. Het ging puur om de vraag of de onafhankelijkheidsverklaring zelf in strijd was
met het internationale recht. In de praktijk blijft erkenning afhankelijk van politieke beslissingen van
andere staten.
LO3: Is afscheiding wettig volgens het internationale recht?
Remedial secession (eenzijdige afscheiding)
Remedial secession is een principe binnen het internationaal recht dat stelt dat een volk het recht
heeft om zich af te scheiden van een staat als laatste redmiddel, wanneer er sprake is van ernstige
discriminatie of systematische schendingen van de mensenrechten. Dit betekent dat afscheiding
alleen als optie wordt gezien als alle andere vormen van interne zelfbeschikking zijn geprobeerd en
mislukt.
Met andere woorden: een bevolkingsgroep moet eerst proberen om binnen de bestaande staat
autonomie of rechten te verkrijgen. Pas als dit onmogelijk blijkt en er sprake is van ernstige
onderdrukking, kan remedial secession worden overwogen.
,De eerste keer dat dit principe in de praktijk werd gebruikt, was in de zaak van Kosovo, waarbij
Kosovo zich in 2008 onafhankelijk verklaarde van Servië.
Wat is een "safeguard clause"?
Een safeguard clause (veiligheidsclausule) is een bepaling in een contract, verdrag of andere
schriftelijke overeenkomst die toestaat om de overeenkomst te wijzigen of te annuleren onder
bepaalde voorwaarden. In de context van het internationaal recht zou een dergelijke clausule
kunnen worden gebruikt om uitzonderingen op algemene regels toe te staan, zoals in het geval van
afscheiding onder extreme omstandigheden.
In het internationale recht is afscheiding niet automatisch toegestaan, tenzij een volk zich in een
situatie bevindt waarin alle andere opties zijn mislukt en er sprake is van ernstige onderdrukking. Dit
wordt de "remedial secession"-doctrine genoemd. Echter, afscheiding blijft een controversieel
onderwerp, omdat het vaak botst met de territoriale integriteit van een staat.
LO4: Op welke manier wordt de opvolging van rechten en plichten van (nieuwe) staten geregeld?
Wanneer een nieuwe staat ontstaat door afscheiding of de ontbinding van een bestaande staat,
moeten de rechten en verplichtingen van de oude staat worden overgedragen aan de nieuwe
entiteit. Dit proces heet staatopvolging en is een complex en omstreden onderwerp binnen het
internationaal recht.
Staatopvolging betekent dat een nieuwe staat de verantwoordelijkheid overneemt voor de
internationale relaties en verplichtingen die eerder onder de oude staat vielen. Er zijn twee
belangrijke verdragen die dit proces regelen:
1. Het Verdrag van Wenen (1978) over de opvolging van staten met betrekking tot verdragen.
o Dit verdrag bepaalt hoe internationale verdragen worden overgenomen door een
nieuwe staat.
2. Het Verdrag van Wenen (1983) over de opvolging van staten met betrekking tot
staatsbezit, archieven en schulden.
o Dit verdrag regelt de overdracht van eigendommen, staatsarchieven en eventuele
schulden van de oude staat naar de nieuwe staat.
Hoe wordt bepaald of een staat een voortzetting of een nieuwe entiteit is?
Bij de vorming van een nieuwe staat moet eerst worden vastgesteld of deze moet worden
beschouwd als:
- Een voortzetting van een bestaande staat (zoals Rusland dat de Sovjet-Unie voortzette na de
ontbinding)
- Een volledig nieuwe en aparte entiteit (Zoals Slovenië na het uiteenvallen van Joegoslavië)
De regels voor de opvolging van verdragen en verplichtingen zijn niet universeel vastgelegd, maar
hangen vaak af van de specifieke situatie.
Belangrijke uitzonderingen
1. Het principe van “uti possidetis juris”
Dit principe bepaalt dat de grenzen die onder eerdere verdragen zijn vastgesteld, geldig
blijven bij de vorming van een nieuwe staat. Dit voorkomt dat nieuwe staten hun
grenzen kunnen hertekenen op basis van etniciteit, religie of politieke voorkeuren.
2. De "clean slate"-benadering
Dit betekent dat een nieuwgevormde staat niet automatisch gebonden is aan de
verdragen van de oude staat, vooral op het gebied van mensenrechten en humanitair
recht. De bevolking van het nieuwe land valt pas weer onder deze verdragen als de
nieuwe staat zich er zelf bij aansluit.
, Hoe kunnen staten nieuw grondgebied verkrijgen?
Naast afscheiding zijn er ook andere manieren waarop staten nieuw grondgebied kunnen verwerven:
Cessie: Een staat kan grondgebied kopen of ruilen met een andere staat.
Accretie: Natuurlijke processen, zoals vulkanische activiteit, kunnen nieuw land creëren dat
bij een staat wordt gevoegd.
o Avulsie: Bij plotselinge veranderingen door natuurrampen (zoals overstromingen)
verschuiven de grenzen niet, behalve bij langdurige geologische processen zoals
accretie.
Bezetting: Een staat kan aanspraak maken op land dat nog nooit tot een staat behoorde (dit
kan tegenwoordig niet meer, omdat nieuw ontdekte gebieden als internationale wateren
worden beschouwd).
Verjaring ("prescription"): Een staat kan grondgebied verkrijgen door het effectief te
besturen met toestemming van de oorspronkelijke soevereine staat.
Casus: Bougainville en het recht op afscheiding
Situatie:
Bougainville is een regio binnen de staat Papa die via een referendum onafhankelijk wil worden.
Papa weigert echter de afscheiding te erkennen.
Juridische vraag:
Heeft Bougainville volgens het internationaal recht het recht om een onafhankelijke staat te vormen?
Relevante regels:
Er is geen algemeen verbod op onafhankelijkheid, maar een eenzijdige
onafhankelijkheidsverklaring is vaak niet voldoende; er zijn aanvullende stappen nodig.
Volgens het internationaal recht moet er een extreme situatie zijn waarin afscheiding het
enige redelijke middel is.
Artikel 1 van het VN-Handvest en het principe van interne en externe zelfbeschikking zijn
hier relevant.
Toepassing op Bougainville:
De bevolking van Bougainville kan zich beroepen op Artikel 1 van het VN-Handvest, dat het
recht op zelfbeschikking erkent.
De interne criteria (zoals autonomie binnen Papa) zijn onderzocht, maar niet succesvol
geweest.
De externe criteria zijn ook van toepassing, omdat er sprake is van uitbuiting en ernstige
schendingen van mensenrechten (zoals ontvoering en verkrachting van vrouwen).
Door deze schendingen kunnen de inwoners van Bougainville een sterk juridisch argument
maken voor afscheiding.
Conclusie:
Hoewel internationaal recht afscheiding niet gemakkelijk toestaat, kunnen bevolkingsgroepen zoals
die van Bougainville in extreme situaties een juridisch recht op onafhankelijkheid claimen, vooral als
er sprake is van systematische onderdrukking en mensenrechtenschendingen.
Probleem 2
LO1: Wat is gewoonterecht in het internationaal recht?
In veel samenlevingen wordt de manier waarop dingen altijd zijn gedaan, gezien als de manier
waarop dingen gedaan moeten worden. Wetgeving begint vaak met gewoonten. Omdat er geen
centrale "wetgever" is op internationaal niveau, is gewoonterecht een belangrijke bron van
internationaal recht geworden. Het kan zich aanpassen aan veranderende omstandigheden, ook al is
het niet altijd zo gedetailleerd als verdragrecht.
