Zelf denken en samen leven
HVO in de Renaissance en de Verlichting
In hoeverre zijn de waarden uit het huidige humanistisch vormingsonderwijs in
Nederland terug te zien in het Renaissancehumanisme en het verlichtingsdenken?
Woordenaantal: 3483
Paper behorend bij het vak:
B2 - ZIN4
‘Geschiedenis van het humanisme’
Coördinator: xxx
Begeleid door: xxx
Universiteit voor Humanistiek
Studiejaar 2024/2025
28 januari 2025
Naam: xxx
Studentnummer: xxx
E-mailadres: xxx
Telefoonnummer: xxx
Adres: xxx
1
, Inhoudsopgave
Inhoudsopgave________________________________________________________ 2
Zelf denken en samen leven: HVO in de Renaissance en de Verlichting__________3
Hoofdstuk 1: Inleiding_______________________________________________ 3
Introductie en relevantie____________________________________________ 3
Inleiding in HVO_________________________________________________ 4
Methodologie____________________________________________________ 4
Hoofdstuk 2: Renaissancehumanisme__________________________________ 6
Moderniserende beweging__________________________________________ 6
Studia humanitatis________________________________________________ 6
Erasmus________________________________________________________ 6
Pico Della Mirandola______________________________________________ 7
Koppeling aan HVO_______________________________________________ 7
Hoofdstuk 3: Verlichtingsdenken______________________________________ 9
Intellectuele beweging_____________________________________________ 9
De publieke sfeer_________________________________________________ 9
Immanuel Kant___________________________________________________ 9
Rousseau_______________________________________________________ 10
Koppeling aan HVO______________________________________________ 10
Hoofdstuk 4: Conclusie_____________________________________________ 12
Samenvatting___________________________________________________ 12
Vergelijking_____________________________________________________12
Reflectie_______________________________________________________ 12
Conclusie______________________________________________________ 13
Literatuurlijst________________________________________________________ 14
Wetenschappelijke bronnen__________________________________________14
Niet-wetenschappelijke bronnen______________________________________ 16
2
, Zelf denken en samen leven: HVO in de
Renaissance en de Verlichting
Hoofdstuk 1: Inleiding
Introductie en relevantie
De actuele politieke discussie over bezuinigen in het onderwijs leidt tot veel
zorgen bij betrokkenen.1 Het kabinet overweegt het budget voor levensbeschouwelijk
onderwijs te verminderen, waardoor de toekomst van deze vormen van onderwijs
mogelijk onder druk komt te staan. Één van deze vormen van onderwijs is het
humanistisch vormingsonderwijs, waarin leerlingen les krijgen vanuit de
uitgangspunten van de humanistische levensbeschouwing (Oostdijk, 2022, p. 10). Door
te onderzoeken hoe de waarden hiervan terug te zien zijn in de geschiedenis, wordt de
historische legitimiteit van deze vorm van onderwijs aangetoond. Hiermee laat deze
paper zien dat het humanistisch vormingsonderwijs tegenwoordig nog steeds essentieel
is.
Hoewel het belangrijk is om te erkennen dat het moderne Nederlandse
humanisme gevormd is door de algemene geschiedenis van Nederland (Derkx, Halsema
& Van Hout, 2002, p. 61), zijn er twee intellectuele Europese stromingen die hier
specifiek relevant voor zijn: het Renaissancehumanisme en het verlichtingsdenken (pp.
61-62 & 77). Zo is het Renaissancehumanisme nog steeds belangrijk voor hedendaagse
Nederlandse humanisten (p. 77) en werd de Verlichting sterk beïnvloed door het
klassieke humanisme (pp. 61-62). Deze paper laat zien dat de fundamenten van het
humanistisch vormingsonderwijs terug te vinden zijn in deze twee bewegingen.
Ondanks dat eerdere auteurs zoals Veugelers en Oostdijk (2013) hebben
beschreven hoe het humanistisch vormingsonderwijs zich heeft ontwikkeld, en denkers
zoals Derkx et al. (2002) de Europese intellectuele invloeden op modern humanisme
hebben besproken, blijft de vraag staan over hoe deze historische invloeden zichtbaar
zijn in het huidige humanistisch vormingsonderwijs. Met dit onderzoek hoop ik deze
ontbrekende kennis te verduidelijken. Ik zie het als studente Humanistiek als belangrijk
om dit te verkennen, omdat dit inzicht toont in de blijvende relevantie van humanistisch
vormingsonderwijs in een tijd waarin dit onder druk staat.
1
Stepman, E. (2024, 21 november). Kabinet wil subsidie Humanistisch Vormingsonderwijs beëindigen -
Humanistisch Verbond. Humanistisch Verbond. Geraadpleegd op 9 januari 2025, van
https://www.humanistischverbond.nl/nieuws/politiek-nieuws-nieuws/kabinet-wil-subsidie-hum
anistisch-vormingsonderwijs-beeindigen/
3
HVO in de Renaissance en de Verlichting
In hoeverre zijn de waarden uit het huidige humanistisch vormingsonderwijs in
Nederland terug te zien in het Renaissancehumanisme en het verlichtingsdenken?
Woordenaantal: 3483
Paper behorend bij het vak:
B2 - ZIN4
‘Geschiedenis van het humanisme’
Coördinator: xxx
Begeleid door: xxx
Universiteit voor Humanistiek
Studiejaar 2024/2025
28 januari 2025
Naam: xxx
Studentnummer: xxx
E-mailadres: xxx
Telefoonnummer: xxx
Adres: xxx
1
, Inhoudsopgave
Inhoudsopgave________________________________________________________ 2
Zelf denken en samen leven: HVO in de Renaissance en de Verlichting__________3
Hoofdstuk 1: Inleiding_______________________________________________ 3
Introductie en relevantie____________________________________________ 3
Inleiding in HVO_________________________________________________ 4
Methodologie____________________________________________________ 4
Hoofdstuk 2: Renaissancehumanisme__________________________________ 6
Moderniserende beweging__________________________________________ 6
Studia humanitatis________________________________________________ 6
Erasmus________________________________________________________ 6
Pico Della Mirandola______________________________________________ 7
Koppeling aan HVO_______________________________________________ 7
Hoofdstuk 3: Verlichtingsdenken______________________________________ 9
Intellectuele beweging_____________________________________________ 9
De publieke sfeer_________________________________________________ 9
Immanuel Kant___________________________________________________ 9
Rousseau_______________________________________________________ 10
Koppeling aan HVO______________________________________________ 10
Hoofdstuk 4: Conclusie_____________________________________________ 12
Samenvatting___________________________________________________ 12
Vergelijking_____________________________________________________12
Reflectie_______________________________________________________ 12
Conclusie______________________________________________________ 13
Literatuurlijst________________________________________________________ 14
Wetenschappelijke bronnen__________________________________________14
Niet-wetenschappelijke bronnen______________________________________ 16
2
, Zelf denken en samen leven: HVO in de
Renaissance en de Verlichting
Hoofdstuk 1: Inleiding
Introductie en relevantie
De actuele politieke discussie over bezuinigen in het onderwijs leidt tot veel
zorgen bij betrokkenen.1 Het kabinet overweegt het budget voor levensbeschouwelijk
onderwijs te verminderen, waardoor de toekomst van deze vormen van onderwijs
mogelijk onder druk komt te staan. Één van deze vormen van onderwijs is het
humanistisch vormingsonderwijs, waarin leerlingen les krijgen vanuit de
uitgangspunten van de humanistische levensbeschouwing (Oostdijk, 2022, p. 10). Door
te onderzoeken hoe de waarden hiervan terug te zien zijn in de geschiedenis, wordt de
historische legitimiteit van deze vorm van onderwijs aangetoond. Hiermee laat deze
paper zien dat het humanistisch vormingsonderwijs tegenwoordig nog steeds essentieel
is.
Hoewel het belangrijk is om te erkennen dat het moderne Nederlandse
humanisme gevormd is door de algemene geschiedenis van Nederland (Derkx, Halsema
& Van Hout, 2002, p. 61), zijn er twee intellectuele Europese stromingen die hier
specifiek relevant voor zijn: het Renaissancehumanisme en het verlichtingsdenken (pp.
61-62 & 77). Zo is het Renaissancehumanisme nog steeds belangrijk voor hedendaagse
Nederlandse humanisten (p. 77) en werd de Verlichting sterk beïnvloed door het
klassieke humanisme (pp. 61-62). Deze paper laat zien dat de fundamenten van het
humanistisch vormingsonderwijs terug te vinden zijn in deze twee bewegingen.
Ondanks dat eerdere auteurs zoals Veugelers en Oostdijk (2013) hebben
beschreven hoe het humanistisch vormingsonderwijs zich heeft ontwikkeld, en denkers
zoals Derkx et al. (2002) de Europese intellectuele invloeden op modern humanisme
hebben besproken, blijft de vraag staan over hoe deze historische invloeden zichtbaar
zijn in het huidige humanistisch vormingsonderwijs. Met dit onderzoek hoop ik deze
ontbrekende kennis te verduidelijken. Ik zie het als studente Humanistiek als belangrijk
om dit te verkennen, omdat dit inzicht toont in de blijvende relevantie van humanistisch
vormingsonderwijs in een tijd waarin dit onder druk staat.
1
Stepman, E. (2024, 21 november). Kabinet wil subsidie Humanistisch Vormingsonderwijs beëindigen -
Humanistisch Verbond. Humanistisch Verbond. Geraadpleegd op 9 januari 2025, van
https://www.humanistischverbond.nl/nieuws/politiek-nieuws-nieuws/kabinet-wil-subsidie-hum
anistisch-vormingsonderwijs-beeindigen/
3
