FORENSISCHE VICTIMOLOGIE
Hoorcollege 1 – Emancipatie en juridische kader
Slachtofferemancipatie: een korte geschiedenis
Forensische Victimologie en TVOH
Relevant voor victimologie:
Slachtoffers zelf aan de bel getrokken. Strafrechtelijke aandacht en
media-aandacht gekregen
Beleidswijzigingen geopperd n.a.v. deze zaak
Geloofwaardigheid van slachtoffers vaststellen, emancipatie van
slachtoffers in de praktijk
Verschillende factoren/oorzaken slachtofferemancipatie
(Groenhuijsen, 2008)
1. Toegenomen mondigheid burgers
- Met name in jaren ’70 vooral vrouwen
- Voor het eerst gingen mensen voor zichzelf opkomen en naar
buiten treden en zich beklaagden over zaken waar ze het niet
mee eens waren
2. Terroristische acties in jaren ’70 vorige eeuw
- Acties door Molukse jongeren die pleitten voor een vrije staat
voor hun ouders
3. Vrouwenbeweging
- Vrouwen die opkwamen voor hun rechten
- Breder dan alleen slachtofferervaring, grondrechten,
mensenrechten, stemmen
4. Toename criminaliteit
- Criminologische verklaring
- In jaren ‘60/70/80 stegen de criminaliteitscijfers (zowel
geregistreerde criminaliteit als surveys)
- Verklaring: RAT/gelegenheidstheorie: vrouwen meer buitens huis
werken
Let op! De meeste van deze verklaringen hebben een ‘endogeen’ karakter.
Dit betekent dat ze niet de primaire oorzaak zijn van de
slachtofferemancipatie. Dat burgers mondiger werden was bijvoorbeeld
ook het gevolg van de opkomst van radio en televisie. Hierdoor kregen
mensen een podium om ongenoegens te uiten en konden ze een groter
publiek bereiken.
1
,Voorts is ook sprake van endogeniteit wanneer verschillende verklaringen
met elkaar samenhangen. Dat vrouwen voor hun rechten opkwamen kan
bijvoorbeeld te maken hebben met het feit dat burgers mondiger werden.
Tenslotte is ook sprake van endogeniteit wanneer een omgekeerd verband
tussen een verklarende factor en de uitkomst die men probeert te
verklaren niet kan worden uitgesloten. Zo kan niet worden uitgesloten dat
de slachtofferemancipatie ervoor heeft gezorgd dat meer mensen aangifte
zijn gaan doen, met als gevolg dat de criminaliteitscijfers stegen.
Tegenover ‘endogene’ factoren staan ‘exogene’ factoren. Dit zijn factoren
die niet door andere factoren worden verklaard. Dit geldt bijvoorbeeld voor
de opkomst van radio en televisie.
Succesvolle slachtofferbeweging
Kenmerken:
Geschikte aanleiding
Vertolker(-s) met aanzien (‘law of the few’)
- Tim Hofman
Wetenschappelijke onderbouwing
- Verwijzen naar wetenschappelijk onderzoek waaruit de omvang
van een probleem blijkt
Juiste timing en politiek klimaat
- Links of rechts kabinet, tijdsgeest
Media-aandacht
De genoemde kenmerken moeten niet worden geïnterpreteerd als
limitatieve voorwaarden voor een succesvolle slachtofferbeweging; soms
zijn1 of 2 kenmerken voldoende om veranderingen ten behoeve van een
groep slachtoffers in gang te zetten. Dé slachtofferbeweging bestaat dus
niet.
In het boek The tipping point van Malcolm Gladwell wordt onder meer
beschreven hoe individuen een enorme impact op bepaalde trends en
andere maatschappelijke ontwikkelingen kunnen hebben (“law of the
few”). De ideeën van Gladwell kunnen ook worden toegepast op de
slachtofferlobby.
Voorbeeldtentamenvraag: Welke van de tijdens het eerste hoorcollege
genoemde kenmerken van een succesvolle slachtofferbeweging hebben
een endogeen karakter? Leg uit waarom.
Zes cases (die relevant zijn voor de cursus):
Let op de kenmerken van slachtofferbeweging in de casussen!
1. WOII
2. Vietnam (belangrijk voor PTSS)
3. De Molukse acties
4. De vrouwenbeweging
5. Fysieke kindermishandeling
6. Sekstoerisme en vrouwenhandel
2
,Bij de emancipatie van deze verschillende categorieën slachtoffers spelen
telkens, in meer of mindere mate, één of meer kenmerken van een
succesvolle slachtoffer- beweging een rol. Al deze cases zijn relevant voor
de cursus Forensische Victimologie.
1. WOII
Vlak na de oorlog: slachtoffermarginalisatie
Neurenbergerprocessen. Tijdens de Neurenbergprocessen waren
geen slachtoffers (van de Holocaust) als toehoorders aanwezig. Wel
werden enkele overlevenden van de vernietigingskampen als
getuigen ondervraagd tijdens de zittingsdagen. Geen spreekrecht
m.b.t. impact van de misdaden.
Totaal geen aandacht voor het leed dat slachtoffers tijdens WOII hadden
geleid. Uitzondering: Verzetsstrijders
Al vóór het einde van de Tweede Wereldoorlog bundelden
verschillende verzetsorganisaties de krachten om na de oorlog
erkenning te krijgen. Dit deden zij onder de naam ‘Stichting 1940-
1944’. Verzetsstrijders vormden de eerste groep slachtoffers
waarvoor de overheid compensatieregelingen in het leven riep.
Zoals we later zullen zien, zijn deze regelingen vanuit forensisch-
victimologisch perspectief erg interessant.
Na de oorlog bleef het rondom slachtofferschap van WOII verdacht stil,
veranderde rond jaren ’70.
Emancipatie begin jaren ‘70
Foto boven: De Drie van Breda (v.l.n.r. Joseph Kotalla, Franz Fischer
en Ferdinand aus der Funten.
Foto linksonder: Protesten op het Binnenhof naar aanleiding van het
voornemen van minister van Agt van Justitie om de Drie van Breda
gratie te verlenen.
Foto rechtsonder: Jan Bastiaans (voormalig hoogleraar psychiatrie UL
en voorvechter van de erkenning van het KZ-syndroom).
KZ = Konzentrationslager
Door het voornemen van Van Agt werden (onbedoeld) allerlei onverwerkte
trauma’s bij slachtoffers – die zich tot dat moment relatief stil hadden
gehouden in het publieke debat – naar boven gebracht. Slachtoffers
3
, gingen zich alsnog roeren, kregen aandacht in de media en vonden in Jan
Bastiaans, psychiater en hoogleraar in Leiden, een medestander met
gezag, die bovendien bereid was voor hun belangen op te komen. De rol
van Bastiaans is een goed voorbeeld van ‘the law of the few’. Om zijn
beweringen over het slachtofferleed kracht bij te zetten, beriep hij zich
bovendien op de resultaten van zijn eigen wetenschappelijke onderzoek,
waarover hij onder andere rapporteerde in zijn proefschrift
Psychosomatische gevolgen van onderdrukking en verzet (dat, naar de
standaarden van nu, van dubieuze wetenschappelijke kwaliteit is).
Resultaten slachtofferbeweging (I)
Door Jan Bastiaans nam de aandacht voor slachtoffers weer toe:
Hulpverlening slachtoffers WOII
Tot jaren ’70:
Hulpverlening gericht op praktische (huisvesting, kleding, voedsel)
en medische zorg
Begin jaren ’70:
Lobby Bastiaans: Opkomst psychosociale hulpverlening (bijv.
oprichting Stichting Centrum Post-concentratiekamp Syndroom, de
voorloper van de ARQ Centrum ’45)
De hulpverlening na de oorlog werd aanvankelijk gekenmerkt door een
gigantische versplintering. Dat kwam enerzijds door gebrekkige
communicatiemiddelen; omdat veel telefoonlijnen en andere middelen van
communicatie niet (goed) functioneerden, konden hulpverleningsacties
slecht gecoördineerd worden. Anderzijds kwam dit door de manier waarop
hulpverlening in die tijd geregeld was; Nederland was na de oorlog nog
geen verzorgingsstaat. Ondersteuning van hulpbehoevende burgers vond
vaak plaats via particuliere initiatieven (bijv. armenzorg) of de kerk (die
later dus als grote slachtoffermaker te boek kwam te staan).
Het is overigens nog wel aardig om op te merken dat Bastiaans zelf een
zeer omstreden methode gebruikte om zijn patiënten te behandelen voor
hun oorlogstrauma’s. Hij diende hen namelijk LSD (of Penthotal) toe, zodat
zij herinneringen aan hun trauma’s tijdens therapiesessies gemakkelijker
konden ophalen. In week 3 kom ik kort terug op zijn omstreden
behandelmethode.
Resultaten slachtofferbeweging (II)
Schadevergoeding slachtoffers WOII
Kort na de WOII:
- 1947: Wet buitengewoon pensioen (uitsluitend
verzetsslachtoffers)
Schadevergoeding actief slachtofferschap
Eind jaren ’40 – eind jaren ’60:
- Rijksgroepregelingen (als onderdeel Algemene Bijstandswet)
Zorgverlening passief slachtofferschap
Begin jaren ’70 – helft jaren ’80:
4
Hoorcollege 1 – Emancipatie en juridische kader
Slachtofferemancipatie: een korte geschiedenis
Forensische Victimologie en TVOH
Relevant voor victimologie:
Slachtoffers zelf aan de bel getrokken. Strafrechtelijke aandacht en
media-aandacht gekregen
Beleidswijzigingen geopperd n.a.v. deze zaak
Geloofwaardigheid van slachtoffers vaststellen, emancipatie van
slachtoffers in de praktijk
Verschillende factoren/oorzaken slachtofferemancipatie
(Groenhuijsen, 2008)
1. Toegenomen mondigheid burgers
- Met name in jaren ’70 vooral vrouwen
- Voor het eerst gingen mensen voor zichzelf opkomen en naar
buiten treden en zich beklaagden over zaken waar ze het niet
mee eens waren
2. Terroristische acties in jaren ’70 vorige eeuw
- Acties door Molukse jongeren die pleitten voor een vrije staat
voor hun ouders
3. Vrouwenbeweging
- Vrouwen die opkwamen voor hun rechten
- Breder dan alleen slachtofferervaring, grondrechten,
mensenrechten, stemmen
4. Toename criminaliteit
- Criminologische verklaring
- In jaren ‘60/70/80 stegen de criminaliteitscijfers (zowel
geregistreerde criminaliteit als surveys)
- Verklaring: RAT/gelegenheidstheorie: vrouwen meer buitens huis
werken
Let op! De meeste van deze verklaringen hebben een ‘endogeen’ karakter.
Dit betekent dat ze niet de primaire oorzaak zijn van de
slachtofferemancipatie. Dat burgers mondiger werden was bijvoorbeeld
ook het gevolg van de opkomst van radio en televisie. Hierdoor kregen
mensen een podium om ongenoegens te uiten en konden ze een groter
publiek bereiken.
1
,Voorts is ook sprake van endogeniteit wanneer verschillende verklaringen
met elkaar samenhangen. Dat vrouwen voor hun rechten opkwamen kan
bijvoorbeeld te maken hebben met het feit dat burgers mondiger werden.
Tenslotte is ook sprake van endogeniteit wanneer een omgekeerd verband
tussen een verklarende factor en de uitkomst die men probeert te
verklaren niet kan worden uitgesloten. Zo kan niet worden uitgesloten dat
de slachtofferemancipatie ervoor heeft gezorgd dat meer mensen aangifte
zijn gaan doen, met als gevolg dat de criminaliteitscijfers stegen.
Tegenover ‘endogene’ factoren staan ‘exogene’ factoren. Dit zijn factoren
die niet door andere factoren worden verklaard. Dit geldt bijvoorbeeld voor
de opkomst van radio en televisie.
Succesvolle slachtofferbeweging
Kenmerken:
Geschikte aanleiding
Vertolker(-s) met aanzien (‘law of the few’)
- Tim Hofman
Wetenschappelijke onderbouwing
- Verwijzen naar wetenschappelijk onderzoek waaruit de omvang
van een probleem blijkt
Juiste timing en politiek klimaat
- Links of rechts kabinet, tijdsgeest
Media-aandacht
De genoemde kenmerken moeten niet worden geïnterpreteerd als
limitatieve voorwaarden voor een succesvolle slachtofferbeweging; soms
zijn1 of 2 kenmerken voldoende om veranderingen ten behoeve van een
groep slachtoffers in gang te zetten. Dé slachtofferbeweging bestaat dus
niet.
In het boek The tipping point van Malcolm Gladwell wordt onder meer
beschreven hoe individuen een enorme impact op bepaalde trends en
andere maatschappelijke ontwikkelingen kunnen hebben (“law of the
few”). De ideeën van Gladwell kunnen ook worden toegepast op de
slachtofferlobby.
Voorbeeldtentamenvraag: Welke van de tijdens het eerste hoorcollege
genoemde kenmerken van een succesvolle slachtofferbeweging hebben
een endogeen karakter? Leg uit waarom.
Zes cases (die relevant zijn voor de cursus):
Let op de kenmerken van slachtofferbeweging in de casussen!
1. WOII
2. Vietnam (belangrijk voor PTSS)
3. De Molukse acties
4. De vrouwenbeweging
5. Fysieke kindermishandeling
6. Sekstoerisme en vrouwenhandel
2
,Bij de emancipatie van deze verschillende categorieën slachtoffers spelen
telkens, in meer of mindere mate, één of meer kenmerken van een
succesvolle slachtoffer- beweging een rol. Al deze cases zijn relevant voor
de cursus Forensische Victimologie.
1. WOII
Vlak na de oorlog: slachtoffermarginalisatie
Neurenbergerprocessen. Tijdens de Neurenbergprocessen waren
geen slachtoffers (van de Holocaust) als toehoorders aanwezig. Wel
werden enkele overlevenden van de vernietigingskampen als
getuigen ondervraagd tijdens de zittingsdagen. Geen spreekrecht
m.b.t. impact van de misdaden.
Totaal geen aandacht voor het leed dat slachtoffers tijdens WOII hadden
geleid. Uitzondering: Verzetsstrijders
Al vóór het einde van de Tweede Wereldoorlog bundelden
verschillende verzetsorganisaties de krachten om na de oorlog
erkenning te krijgen. Dit deden zij onder de naam ‘Stichting 1940-
1944’. Verzetsstrijders vormden de eerste groep slachtoffers
waarvoor de overheid compensatieregelingen in het leven riep.
Zoals we later zullen zien, zijn deze regelingen vanuit forensisch-
victimologisch perspectief erg interessant.
Na de oorlog bleef het rondom slachtofferschap van WOII verdacht stil,
veranderde rond jaren ’70.
Emancipatie begin jaren ‘70
Foto boven: De Drie van Breda (v.l.n.r. Joseph Kotalla, Franz Fischer
en Ferdinand aus der Funten.
Foto linksonder: Protesten op het Binnenhof naar aanleiding van het
voornemen van minister van Agt van Justitie om de Drie van Breda
gratie te verlenen.
Foto rechtsonder: Jan Bastiaans (voormalig hoogleraar psychiatrie UL
en voorvechter van de erkenning van het KZ-syndroom).
KZ = Konzentrationslager
Door het voornemen van Van Agt werden (onbedoeld) allerlei onverwerkte
trauma’s bij slachtoffers – die zich tot dat moment relatief stil hadden
gehouden in het publieke debat – naar boven gebracht. Slachtoffers
3
, gingen zich alsnog roeren, kregen aandacht in de media en vonden in Jan
Bastiaans, psychiater en hoogleraar in Leiden, een medestander met
gezag, die bovendien bereid was voor hun belangen op te komen. De rol
van Bastiaans is een goed voorbeeld van ‘the law of the few’. Om zijn
beweringen over het slachtofferleed kracht bij te zetten, beriep hij zich
bovendien op de resultaten van zijn eigen wetenschappelijke onderzoek,
waarover hij onder andere rapporteerde in zijn proefschrift
Psychosomatische gevolgen van onderdrukking en verzet (dat, naar de
standaarden van nu, van dubieuze wetenschappelijke kwaliteit is).
Resultaten slachtofferbeweging (I)
Door Jan Bastiaans nam de aandacht voor slachtoffers weer toe:
Hulpverlening slachtoffers WOII
Tot jaren ’70:
Hulpverlening gericht op praktische (huisvesting, kleding, voedsel)
en medische zorg
Begin jaren ’70:
Lobby Bastiaans: Opkomst psychosociale hulpverlening (bijv.
oprichting Stichting Centrum Post-concentratiekamp Syndroom, de
voorloper van de ARQ Centrum ’45)
De hulpverlening na de oorlog werd aanvankelijk gekenmerkt door een
gigantische versplintering. Dat kwam enerzijds door gebrekkige
communicatiemiddelen; omdat veel telefoonlijnen en andere middelen van
communicatie niet (goed) functioneerden, konden hulpverleningsacties
slecht gecoördineerd worden. Anderzijds kwam dit door de manier waarop
hulpverlening in die tijd geregeld was; Nederland was na de oorlog nog
geen verzorgingsstaat. Ondersteuning van hulpbehoevende burgers vond
vaak plaats via particuliere initiatieven (bijv. armenzorg) of de kerk (die
later dus als grote slachtoffermaker te boek kwam te staan).
Het is overigens nog wel aardig om op te merken dat Bastiaans zelf een
zeer omstreden methode gebruikte om zijn patiënten te behandelen voor
hun oorlogstrauma’s. Hij diende hen namelijk LSD (of Penthotal) toe, zodat
zij herinneringen aan hun trauma’s tijdens therapiesessies gemakkelijker
konden ophalen. In week 3 kom ik kort terug op zijn omstreden
behandelmethode.
Resultaten slachtofferbeweging (II)
Schadevergoeding slachtoffers WOII
Kort na de WOII:
- 1947: Wet buitengewoon pensioen (uitsluitend
verzetsslachtoffers)
Schadevergoeding actief slachtofferschap
Eind jaren ’40 – eind jaren ’60:
- Rijksgroepregelingen (als onderdeel Algemene Bijstandswet)
Zorgverlening passief slachtofferschap
Begin jaren ’70 – helft jaren ’80:
4
