SAMENVATTING ONTWIKKELINGSPSYCHOLOGIE
Hoorcollege 1: Een inleiding in de ontwikkelingspsychologie
Wat voor vragen stel je binnen de ontwikkelingspsychologie?
▪ Is dit normaal (leeftijdsadequaat) gedrag?
▪ Is dit gedrag kenmerkend voor een bepaald stadium?
▪ Wat veroorzaakt dit gedrag? Waar komen de verschillen tussen kinderen vandaan?
▪ In hoeverre kan je het gedrag van de kinderen beïnvloeden? En op welke leeftijd? Hoe plastisch is
het gedrag?
▪ Hoe zal dit gedrag de levensloop van deze kinderen beïnvloeden?
▪ Hoe kun je dit gedrag verklaren?
De ontwikkelingspsychologie is de wetenschappelijke studie van patronen van groei, verandering en
stabiliteit bij mensen vanaf de conceptie helemaal tot en met de late volwassenheid, dus tot de dood. Dit
ziet op lichamelijk, cognitief, sociaal en emotioneel gebied en persoonlijkheid (vijf focus gebieden).
Ontwikkelingswetenschappen is dus eigenlijk een betere term.
▪ Het bestuderen van groei, verandering en stabiliteit kent een wetenschappelijke benadering.
Aannames worden getoetst door middel van wetenschappelijke werkwijzen.
▪ De ontwikkelingspsychologie ziet op menselijke ontwikkeling, enerzijds universeel en anderzijds
specifiek.
▪ Ontwikkelingspsychologen houden zich niet alleen bezig met de manier waarop mensen tijdens hun
leven veranderen en groeien, maar ook met stabiliteit in het leven van kinderen, adolescenten en
volwassenen.
▪ Het gaat tot slot om het ontwikkelingsproces in elke levensfase, een levensloopperspectief.
Doelen van de ontwikkelingspsychologie
▪ Begrijpen hoe biologische en culturele processen de menselijke ontwikkeling beïnvloeden.
▪ Ontwikkelen van effectieve manieren om het welzijn en de gezondheid van kinderen te waarborgen
en verbeteren.
De ontwikkelingspsychologie kent grofweg de volgende vier ontwikkelingsdomeinen
Ontwikkelingsdomein Focus Voorbeelden van
vraagstukken
Fysieke ontwikkeling Kijkt naar de invloed van de Wat bepaald de sekse van een
hersenen, het zenuwstelsel, de kind?
spieren, de zintuigen en de Wat zijn de lange termijn
behoefte aan eten, drinken en gevolgen van een premature
slaap op ons gedrag. geboorte?
Wat zijn de voordelen van
borstvoeding
Cognitieve ontwikkeling Kijkt naar intellectuele Wat zijn onze vroegste
vermogens waaronder het herinneringen?
leervermogen, geheugen, Wat zijn de leereffecten van tv-
taalontwikkeling, kijken?
probleemoplossing en Heeft tweetaligheid voordelen?
intelligentie.
Sociaal-emotionele Kijkt naar de sociale relaties en Reageren pasgeborenen anders
ontwikkeling interacties met anderen en naar op hun moeder dan op andere
het omgaan met emoties. mensen.
, Wat zijn de effecten van
verschillende opvoedingsstijlen
op het gedrag van kinderen?
Persoonlijkheidsontwikkeling Kijkt naar de duurzame Heeft een kleuter een besef van
gedragingen en (karakter) goed en kwaad?
eigenschappen die de ene Wanneer wordt een kind zich
persoon van de andere bewust van gender?
onderscheiden. Wat zijn oorzaken van suïcide
bij adolescenten?
Naast domeinen richten ze zich op verschillende ontwikkelingsfasen:
▪ Prenatale periode/ prenatal period (van conceptie tot geboorte)
▪ Babytijd/ infancy (van geboorte tot 2 jaar)
▪ Peuter- en kleutertijd/ early childhood (2 tot 6 jaar)
▪ Schooltijd/ middle childhood (van 6 tot 12 jaar)
▪ Adolescentie/ adolescence (van 12 tot 20 jaar)
Dit zijn sociale constructies: een idee over de realiteit dat weliswaar breed geaccepteerd is maar afhangt
van de maatschappij en cultuur op een bepaald moment. Sommige perioden hebben een duidelijke grens
terwijl andere perioden niet zo duidelijk begrensd zijn.
Ieder mens behoort tot een specifieke cohort: een groep mensen die in een bepaalde periode leven en
daardoor voor een groot deel gelijke ervaringen op doen. belangrijke sociaal-historische gebeurtenissen
zoals oorlogen, economische groei en hongersnoden hebben mogelijk een bepaalde gemeenschappelijke
invloed op mensen binnen een cohort.
▪ Normatieve gebeurtenissen: gebeurtenissen die zich voor de meeste individuen binnen een groep op
dezelfde manier voltrekken
o Historische invloeden: sociale omgevingsinvloeden en biologische invloeden die verbonden
zijn met de specifieke maatschappelijke situatie in een historische tijd.
o Leeftijdsgebonden invloeden: biologische invloeden en omgevingsinvloeden die vergelijkbaar
zijn voor mensen in een bepaalde leeftijdsgroep. Een voorbeeld is het bereiken van de puberteit.
o Sociaal culturele invloeden: gaat over cultuur, je sociale klassen. De invloed geldt voor alle
mensen die eenzelfde cultuur of afkomst hebben. Sociaal-culturele invloeden hebben ook weer
invloed op hoe de historische en leeftijdsgebonden invloeden er precies uit zien. etnische groep
en etniciteit zijn bredere termen dan ras, waarover iets meer overeenstemming bestaat. Mensen
binnen etnische groepen hebben een gezamenlijke culturele achtergrond en groepshistorie.
▪ Niet normatieve gebeurtenissen: specifieke gebeurtenissen die plaatsvinden in het leven van een
bepaald persoon terwijl de meeste andere mensen hiermee niet te maken krijgen. Denk bijvoorbeeld
aan een kind wat op zijn zesde beide ouders kwijt raakt.
Theoretische perspectieven
Perspectieven Theorieën
Psychodynamisch perspectief: Benadering Psychoanalytische theorie – Freud
binnen de psychologie die ervan uitgaat dat
gedrag wordt gemotiveerd door innerlijke
krachten, herinneringen en conflicten
waarvan een persoon zich nauwelijks
bewust is en waarover hij weinig controle
heeft.
Psychosociale theorie – Erikson
, Behaviorisme: benadering binnen de Klassiek conditioneren (stimulus-respons leren)–
psychologie die ervan uit gaat dat je moet Pavlov/ Watson
kijken naar waarneembaar gedrag en
externe stimuli in de omgeving om de
ontwikkeling van het individu te begrijpen.
Operant conditioneren (stimulus-respons leren) –
Skinner
Sociaal leren (sociaal cognitieve leertheorie) –
Bandura
Cognitief perspectief: benadering welke zich Constructivistische theorie – Piaget
richt op de processen die mensen in staat
stellen de wereld te leren kennen, begrijpen en
overdenken.
Informatieveverwerkingstheorie
Cognitieve neurowetenschappen
Systemisch perspectief: perspectief waarbij je Bio-ecologisch model – Bronfenbrenner
kijkt naar de verschijnselen binnen de gehele
context waarin ze zich tonen of afspelen.
Sociaal culturele theorie – Vygotsky
Evolutionair perspectief: benadering wat Evolutietheorie – Darwin
bedrag probeert te identificeren dat het
resultaat is van de genetische erfenis van
voorouders.
Ethologie –
Gedragsgenetica (niet zo sterk gelinkt met het
evolutionaire perspectief)
Gehechtheidstheorie – Bowlby
* Dikgedrukt worden gezien als de Grand theories van de ontwikkelingspsychologie
Psychoanalytische theorie – Freud
Onbewuste krachten zijn bepalend voor iemands persoonlijkheid en gedrag.
Id: primitieve ongeorganiseerde aangeboren deel. Denk aan honger en agressie.
Ego: rationele en redelijke deel van de persoonlijkheid. Opereert vanuit het realiteitsprincipe.
Superego: vertegenwoordigt het geweten. Hiermee maken we onderscheid tussen goed en kwaad.
Freud onderscheidde niet alleen de verschillende delen van persoonlijkheid maar ontwikkelde ook een
theorie over de manier waarop die persoonlijkheid zich ontwikkelt tijdens de kindertijd, de zogeheten
psychoseksuele ontwikkeling waarbij genot of bevrediging van verschillende delen van het lichaam leidt
tot ontwikkeling van deze delen. Wanneer er iets misgaat in een bepaalde fase, dan kan dit leiden tot
fixatie; een blijvende focus op een eerder psychoseksueel stadium.
De psychosociale theorie - Erikson
Volgens Erikson worden mensen zowel gevormd als belemmerd door hun samenleving en cultuur. De
psychosociale ontwikkeling omvat veranderingen in onze interacties met anderen en in hoe we aankijken
tegen het gedrag van anderen en onszelf als deel van de maatschappij. Mensen ontwikkelen zich
gedurende het leven in acht afzonderlijke psychosociale stadia. In elk stadium zou sprake zijn een crisis
die of een conflict dat het individu moet oplossen. Geen enkele crisis wordt ooit volledig opgelost maar
het individu moet de crisis in elk stadium wel in voldoende mate het hoofd hebben geboden om verder
te gaan. Groei en verandering gaat het hele leven door.
,Klassieke conditionering – Pavlov/ Watson
Vorm van leren waarbij een organisme door de koppeling van twee stimuli leert reageren op een neutrale
stimulus die dat type respons normaal gesproken niet uitlokt. Gedrag wordt dus geassocieerd met een
ongeconditioneerde stimulus (eten) wat wordt verbonden aan een andere neutrale stimulus wat ook wel
de geconditioneerde stimulus genoemd wordt.
Het kwijlen als reactie op het eten is een natuurlijke, automatische reactie die we een ongeconditioneerde
respons noemen. Het kwijlen door het horen van het geluid is een aangeleerde reactie en noemen we
een geconditioneerde respons.
Operante conditionering – Skinner
Vorm van leren waarbij een vrijwillige respons wordt versterkt of verzwakt door de associatie met
respectievelijk positieve of negatieve consequenties. Het verschilt van klassieke conditionering in de zin
dat de respons die geconditioneerd wordt, een behandeling is van de persoon is in plaats van de situatie
waarin het subject passief iets ondergaat. Kinderen beïnvloeden als het ware hun omgeving om een
gewenste situatie te bewerkstelligen. Of mensen bepaald
gedrag herhalen, is afhankelijk van de vraag of er een
bekrachtiging (reinforcement) op dat gedrag volgt.
Bekrachtiging is het proces waarbij een prettige stimulus
wordt aangeboden of een ongewenste stimulus wordt
weggenomen, wat de kans vergroot dat eerder gedrag
zich herhaalt. De principes van de operante
conditionering vormen de basis voor gedragsmodificatie,
een techniek om de frequentie van gewenst gedrag te
verhogen en de frequentie van ongewenst gedrag te verlagen.
De sociaal-cognitieve leertheorie (sociale leer theorie) – Bandura
Sociaal-cognitief leren voltrekt zich in vier stappen of met behulp van vier voorwaarden:
1. Aandacht: je neemt het gedrag van een model waar
2. Retentie: je kunt je het gedrag op een later tijdstip nog herinneringen
3. Reproductie: je kunt het gedrag dat je je herinnert reproduceren
4. Motivatie: je bent gedreven om het gedrag te leren en uit te voeren, doordat je ziet dat het iets
oplevert en/of doordat je op een bepaalde manier opkijkt tegen het model.
Gedrag aanleren gebeurt volgens de theorie dus door observatie. Het voordoen van gedrag wordt
modeling genoemd.
De cognitieve ontwikkelingstheorie – Piaget
Menselijk denken is uitgebouwd uit schema’s. Een schema is een cognitief kader of concept dat helpt
bij het organiseren en interpreteren van informatie. Hoe ouder je wordt, des te fijner en abstracter je
,schema’s zijn. Volgens Piaget verklaren twee basis principes onze adaptatie. Deze principes zijn
assimilatie en accommodatie. Assimilatie is het proces waarbij mensen een nieuwe ervaring
interpreteren in termen van hun huidige cognitieve ontwikkelingsstadium en denkwijze. Accommodatie
verwijst naar veranderingen in bestaande manieren van denken, als reactie op nieuwe stimuli of
gebeurtenissen. Deze twee processen tezamen zorgen voor onze cognitieve ontwikkeling.
Cognitieve fase Leeftijdscategorie Voornaamste kenmerken
Sensomotorisch Geboorte – 2 jaar Ontwikkeling van zintuigen, motoriek, geheugen en
objectpermanentie (het idee dat objecten en mensen bestaan
ook al zijn ze niet zichtbaar; weinig tot geen vermogen
dingen symbolisch weer te geven.
preoperationeel 2-7 jaar Ontwikkeling van taal, fijne motoriek en symbolisch denken;
egocentrisch denken (de wereld alleen vanuit jezelf bekijken)
Concreet- 7-12 jaar Ontwikkeling van conservatie van hoeveelheid (het idee dat
operationeel kwantiteit niet gerelateerd is aan de fysieke verschijning,
reversibiliteit (begrijpen van het principe dat je een proces in
gedachten kunt omdraaien) en logica (relatie begrijpen
tussen tijd, afstand en snelheid)
Formeel 12 jaar – Ontwikkeling van logisch redeneren (verbanden zien en
operationeel volwassenheid begrijpen) en abstract denken (het denken komt los van het
concrete)
In grote lijnen is Piagets visie op de volgorde van cognitieve ontwikkeling kloppend maar bij de details
van zijn theorie kun je wel vraagtekens plaatsen. Sommige cognitieve vaardigheden manifesteren zich
duidelijk eerder dan Piaget dacht en daarnaast is de universaliteit in de stadia ook iets om twijfels over
te hebben. Er komen namelijk steeds meer aanwijzingen dat bepaalde cognitieve vaardigheden zich in
sommige culturen op andere tijdstippen manifesteren en daarnaast zijn er in elke cultuur mensen die
Piagets hoogste cognitieniveau nooit lijken te bereiken.
De informatieverwerkingstheorie
Het is een benadering van de cognitieve ontwikkeling die probeert te identificeren op welke manieren
mensen informatie coderen, opslaan en terughalen. De theorie is gebaseerd op de aanname dat je zelf
complex gedrag als leren, herinneren, categoriseren en denken kunt op breken in een reeks individuele,
specifieke stappen. In de loop van de tijd maak je gebruik van verfijndere strategieën waardoor
informatie efficiënter verwerkt kan worden. Deze theorie wordt ook wel de neopiagetiaanse theorie
genoemd omdat het in tegenstelling tot Piaget ervan uit gaat dat de cognitie uit verschillende typen
afzonderlijke vaardigheden bestaat.
Cognitieve neurowetenschappen
Discipline die zich bezighoudt met de relatie tussen hersenprocessen en cognitieve activiteit. Het beoogt
een integratie tussen de cognitieve psychologie en neurowetenschap. Net als de andere cognitieve
perspectieven houdt de cognitieve neurowetenschap rekening met interne, mentale processen. Het
verschil is dat cognitieve neurowetenschappers zich specifiek concentreren op de neurologische
activiteiten die ten grondslag liggen aan denken, probleemoplossing, plannen en organiseren. Ze
proberen de daadwerkelijke locaties en functies binnen de hersenen te achterhalen die verband houden
met verschillende soorten cognitieve activiteiten.
Ecologisch systeem - Bronfenbrenner
Model dat uitgaat van vijf omgevingsniveaus die elk organisme gelijktijdig beïnvloeden
, ▪ Het microsysteem: dagelijkse, directe omgeving waarin we leven. Denk aan ouders, vrienden en
leraren. Kinderen zijn actieve ontvangers van invloeden binnen het microsysteem.
▪ Het mesosysteem: bestaat uit relaties tussen actoren in het microsysteem zoals de relatie tussen de
ouders, met broertjes of zusjes of binnen de buurt.
▪ Het exosysteem: de systemen van het zich ontwikkelde persoon geen onderdeel van is. Dit
beïnvloedt het functioneren van de micro- en mesosystemen. Denk aan het werk van de ouders.
▪ Het macro systeem: vertegenwoordigt de overkoepelende
culturele invloeden waaraan een kind en iedereen om hem
heen blootstaat. De maatschappij in het algemeen,
overheden, religieuze systemen, politiek gedachtegoed en
andere brede, veelomvattende krachten zijn onderdelen van
het macrosysteem.
▪ Het chronosysteem: ligt ten grondslag aan alle andere
systemen. Het omvat de invloed van het verstrijken van de
tijd op de ontwikkeling van kinderen inclusief historische
gebeurtenissen.
De sociaal-culturele theorie – Vygotsky
De sociaal-culturele theorie beschrijft de cognitieve ontwikkeling als het resultaat van sociale interacties
tussen mensen binnen een cultuur. Vygotsky legt hierbij de nadruk op omgevingsinvloeden bij het
bestuderen van menselijke ontwikkeling. Ontwikkeling is een wederzijdse transactie tussen de mensen
in de omgeving van het kind en het kind zelf. Mensen en omstandigheden beïnvloeden het kind en het
kind beïnvloed op zijn beurt de mensen en de omstandigheden. Theoretici die voortbouwden op het
werk van Vygotsky gebruikten bij het beschrijven van het leerproces van kinderen het principe van
scaffolds. Bij scaffolding krijgen kinderen ondersteuning bij het leren van een taak die net boven hun
niveau ligt, waardoor zij een hoger niveau kunnen bereiken. Dat gebied net boven hun niveau noemt
Vygotsky de zone van naaste ontwikkeling (zone of proximal development, ZDP). Naarmate kinderen
de taak beter beheersen, wordt de ondersteuning geleidelijk afgebouwd zodat zij de taak uiteindelijk
zelfstandig kunnen uitvoeren. Alleen misschien heeft Vygotsky wel te weinig oog gehad voor de invloed
van biologische factoren op de ontwikkeling.
De evolutietheorie/ Ethologie/ Gedragsgenetica/ Hechtingstheorie – Darwin/ Lorenz
Een benadering binnen de psychologie die gedrag probeert te identificeren dat het resultaat is van de
genetische erfenis van onze voorouders. Het evolutionair perspectief leunt zwaar op de ethologie, de
wetenschap die kijkt naar de invloed van biologische kenmerken op het gedrag van dieren. Het
evolutionair perspectief omvat ook één van de snelst groeiende gebieden binnen de
ontwikkelingspsychologie; de gedragsgenetica. Gedragsgenetici bestuderen de effecten van erfelijkheid
op gedrag, hoe mensen bepaalde gedragskenmerken erven en hoe genetische aanleg voorspellend is voor
bijvoorbeeld psychologische stoornissen. Epigenetica is hier een belangrijk onderdeel van. Dit
belangrijke deelgebied onderzoek in hoeverre ervaringen en leefomstandigheden iemand erfelijke
aanleg kunnen beïnvloeden.
Conclusie
Geen enkel theoretisch perspectief uit de ontwikkelingspsychologie is een adequate beschrijving van
de gehele ontwikkeling
Hoorcollege 1: Een inleiding in de ontwikkelingspsychologie
Wat voor vragen stel je binnen de ontwikkelingspsychologie?
▪ Is dit normaal (leeftijdsadequaat) gedrag?
▪ Is dit gedrag kenmerkend voor een bepaald stadium?
▪ Wat veroorzaakt dit gedrag? Waar komen de verschillen tussen kinderen vandaan?
▪ In hoeverre kan je het gedrag van de kinderen beïnvloeden? En op welke leeftijd? Hoe plastisch is
het gedrag?
▪ Hoe zal dit gedrag de levensloop van deze kinderen beïnvloeden?
▪ Hoe kun je dit gedrag verklaren?
De ontwikkelingspsychologie is de wetenschappelijke studie van patronen van groei, verandering en
stabiliteit bij mensen vanaf de conceptie helemaal tot en met de late volwassenheid, dus tot de dood. Dit
ziet op lichamelijk, cognitief, sociaal en emotioneel gebied en persoonlijkheid (vijf focus gebieden).
Ontwikkelingswetenschappen is dus eigenlijk een betere term.
▪ Het bestuderen van groei, verandering en stabiliteit kent een wetenschappelijke benadering.
Aannames worden getoetst door middel van wetenschappelijke werkwijzen.
▪ De ontwikkelingspsychologie ziet op menselijke ontwikkeling, enerzijds universeel en anderzijds
specifiek.
▪ Ontwikkelingspsychologen houden zich niet alleen bezig met de manier waarop mensen tijdens hun
leven veranderen en groeien, maar ook met stabiliteit in het leven van kinderen, adolescenten en
volwassenen.
▪ Het gaat tot slot om het ontwikkelingsproces in elke levensfase, een levensloopperspectief.
Doelen van de ontwikkelingspsychologie
▪ Begrijpen hoe biologische en culturele processen de menselijke ontwikkeling beïnvloeden.
▪ Ontwikkelen van effectieve manieren om het welzijn en de gezondheid van kinderen te waarborgen
en verbeteren.
De ontwikkelingspsychologie kent grofweg de volgende vier ontwikkelingsdomeinen
Ontwikkelingsdomein Focus Voorbeelden van
vraagstukken
Fysieke ontwikkeling Kijkt naar de invloed van de Wat bepaald de sekse van een
hersenen, het zenuwstelsel, de kind?
spieren, de zintuigen en de Wat zijn de lange termijn
behoefte aan eten, drinken en gevolgen van een premature
slaap op ons gedrag. geboorte?
Wat zijn de voordelen van
borstvoeding
Cognitieve ontwikkeling Kijkt naar intellectuele Wat zijn onze vroegste
vermogens waaronder het herinneringen?
leervermogen, geheugen, Wat zijn de leereffecten van tv-
taalontwikkeling, kijken?
probleemoplossing en Heeft tweetaligheid voordelen?
intelligentie.
Sociaal-emotionele Kijkt naar de sociale relaties en Reageren pasgeborenen anders
ontwikkeling interacties met anderen en naar op hun moeder dan op andere
het omgaan met emoties. mensen.
, Wat zijn de effecten van
verschillende opvoedingsstijlen
op het gedrag van kinderen?
Persoonlijkheidsontwikkeling Kijkt naar de duurzame Heeft een kleuter een besef van
gedragingen en (karakter) goed en kwaad?
eigenschappen die de ene Wanneer wordt een kind zich
persoon van de andere bewust van gender?
onderscheiden. Wat zijn oorzaken van suïcide
bij adolescenten?
Naast domeinen richten ze zich op verschillende ontwikkelingsfasen:
▪ Prenatale periode/ prenatal period (van conceptie tot geboorte)
▪ Babytijd/ infancy (van geboorte tot 2 jaar)
▪ Peuter- en kleutertijd/ early childhood (2 tot 6 jaar)
▪ Schooltijd/ middle childhood (van 6 tot 12 jaar)
▪ Adolescentie/ adolescence (van 12 tot 20 jaar)
Dit zijn sociale constructies: een idee over de realiteit dat weliswaar breed geaccepteerd is maar afhangt
van de maatschappij en cultuur op een bepaald moment. Sommige perioden hebben een duidelijke grens
terwijl andere perioden niet zo duidelijk begrensd zijn.
Ieder mens behoort tot een specifieke cohort: een groep mensen die in een bepaalde periode leven en
daardoor voor een groot deel gelijke ervaringen op doen. belangrijke sociaal-historische gebeurtenissen
zoals oorlogen, economische groei en hongersnoden hebben mogelijk een bepaalde gemeenschappelijke
invloed op mensen binnen een cohort.
▪ Normatieve gebeurtenissen: gebeurtenissen die zich voor de meeste individuen binnen een groep op
dezelfde manier voltrekken
o Historische invloeden: sociale omgevingsinvloeden en biologische invloeden die verbonden
zijn met de specifieke maatschappelijke situatie in een historische tijd.
o Leeftijdsgebonden invloeden: biologische invloeden en omgevingsinvloeden die vergelijkbaar
zijn voor mensen in een bepaalde leeftijdsgroep. Een voorbeeld is het bereiken van de puberteit.
o Sociaal culturele invloeden: gaat over cultuur, je sociale klassen. De invloed geldt voor alle
mensen die eenzelfde cultuur of afkomst hebben. Sociaal-culturele invloeden hebben ook weer
invloed op hoe de historische en leeftijdsgebonden invloeden er precies uit zien. etnische groep
en etniciteit zijn bredere termen dan ras, waarover iets meer overeenstemming bestaat. Mensen
binnen etnische groepen hebben een gezamenlijke culturele achtergrond en groepshistorie.
▪ Niet normatieve gebeurtenissen: specifieke gebeurtenissen die plaatsvinden in het leven van een
bepaald persoon terwijl de meeste andere mensen hiermee niet te maken krijgen. Denk bijvoorbeeld
aan een kind wat op zijn zesde beide ouders kwijt raakt.
Theoretische perspectieven
Perspectieven Theorieën
Psychodynamisch perspectief: Benadering Psychoanalytische theorie – Freud
binnen de psychologie die ervan uitgaat dat
gedrag wordt gemotiveerd door innerlijke
krachten, herinneringen en conflicten
waarvan een persoon zich nauwelijks
bewust is en waarover hij weinig controle
heeft.
Psychosociale theorie – Erikson
, Behaviorisme: benadering binnen de Klassiek conditioneren (stimulus-respons leren)–
psychologie die ervan uit gaat dat je moet Pavlov/ Watson
kijken naar waarneembaar gedrag en
externe stimuli in de omgeving om de
ontwikkeling van het individu te begrijpen.
Operant conditioneren (stimulus-respons leren) –
Skinner
Sociaal leren (sociaal cognitieve leertheorie) –
Bandura
Cognitief perspectief: benadering welke zich Constructivistische theorie – Piaget
richt op de processen die mensen in staat
stellen de wereld te leren kennen, begrijpen en
overdenken.
Informatieveverwerkingstheorie
Cognitieve neurowetenschappen
Systemisch perspectief: perspectief waarbij je Bio-ecologisch model – Bronfenbrenner
kijkt naar de verschijnselen binnen de gehele
context waarin ze zich tonen of afspelen.
Sociaal culturele theorie – Vygotsky
Evolutionair perspectief: benadering wat Evolutietheorie – Darwin
bedrag probeert te identificeren dat het
resultaat is van de genetische erfenis van
voorouders.
Ethologie –
Gedragsgenetica (niet zo sterk gelinkt met het
evolutionaire perspectief)
Gehechtheidstheorie – Bowlby
* Dikgedrukt worden gezien als de Grand theories van de ontwikkelingspsychologie
Psychoanalytische theorie – Freud
Onbewuste krachten zijn bepalend voor iemands persoonlijkheid en gedrag.
Id: primitieve ongeorganiseerde aangeboren deel. Denk aan honger en agressie.
Ego: rationele en redelijke deel van de persoonlijkheid. Opereert vanuit het realiteitsprincipe.
Superego: vertegenwoordigt het geweten. Hiermee maken we onderscheid tussen goed en kwaad.
Freud onderscheidde niet alleen de verschillende delen van persoonlijkheid maar ontwikkelde ook een
theorie over de manier waarop die persoonlijkheid zich ontwikkelt tijdens de kindertijd, de zogeheten
psychoseksuele ontwikkeling waarbij genot of bevrediging van verschillende delen van het lichaam leidt
tot ontwikkeling van deze delen. Wanneer er iets misgaat in een bepaalde fase, dan kan dit leiden tot
fixatie; een blijvende focus op een eerder psychoseksueel stadium.
De psychosociale theorie - Erikson
Volgens Erikson worden mensen zowel gevormd als belemmerd door hun samenleving en cultuur. De
psychosociale ontwikkeling omvat veranderingen in onze interacties met anderen en in hoe we aankijken
tegen het gedrag van anderen en onszelf als deel van de maatschappij. Mensen ontwikkelen zich
gedurende het leven in acht afzonderlijke psychosociale stadia. In elk stadium zou sprake zijn een crisis
die of een conflict dat het individu moet oplossen. Geen enkele crisis wordt ooit volledig opgelost maar
het individu moet de crisis in elk stadium wel in voldoende mate het hoofd hebben geboden om verder
te gaan. Groei en verandering gaat het hele leven door.
,Klassieke conditionering – Pavlov/ Watson
Vorm van leren waarbij een organisme door de koppeling van twee stimuli leert reageren op een neutrale
stimulus die dat type respons normaal gesproken niet uitlokt. Gedrag wordt dus geassocieerd met een
ongeconditioneerde stimulus (eten) wat wordt verbonden aan een andere neutrale stimulus wat ook wel
de geconditioneerde stimulus genoemd wordt.
Het kwijlen als reactie op het eten is een natuurlijke, automatische reactie die we een ongeconditioneerde
respons noemen. Het kwijlen door het horen van het geluid is een aangeleerde reactie en noemen we
een geconditioneerde respons.
Operante conditionering – Skinner
Vorm van leren waarbij een vrijwillige respons wordt versterkt of verzwakt door de associatie met
respectievelijk positieve of negatieve consequenties. Het verschilt van klassieke conditionering in de zin
dat de respons die geconditioneerd wordt, een behandeling is van de persoon is in plaats van de situatie
waarin het subject passief iets ondergaat. Kinderen beïnvloeden als het ware hun omgeving om een
gewenste situatie te bewerkstelligen. Of mensen bepaald
gedrag herhalen, is afhankelijk van de vraag of er een
bekrachtiging (reinforcement) op dat gedrag volgt.
Bekrachtiging is het proces waarbij een prettige stimulus
wordt aangeboden of een ongewenste stimulus wordt
weggenomen, wat de kans vergroot dat eerder gedrag
zich herhaalt. De principes van de operante
conditionering vormen de basis voor gedragsmodificatie,
een techniek om de frequentie van gewenst gedrag te
verhogen en de frequentie van ongewenst gedrag te verlagen.
De sociaal-cognitieve leertheorie (sociale leer theorie) – Bandura
Sociaal-cognitief leren voltrekt zich in vier stappen of met behulp van vier voorwaarden:
1. Aandacht: je neemt het gedrag van een model waar
2. Retentie: je kunt je het gedrag op een later tijdstip nog herinneringen
3. Reproductie: je kunt het gedrag dat je je herinnert reproduceren
4. Motivatie: je bent gedreven om het gedrag te leren en uit te voeren, doordat je ziet dat het iets
oplevert en/of doordat je op een bepaalde manier opkijkt tegen het model.
Gedrag aanleren gebeurt volgens de theorie dus door observatie. Het voordoen van gedrag wordt
modeling genoemd.
De cognitieve ontwikkelingstheorie – Piaget
Menselijk denken is uitgebouwd uit schema’s. Een schema is een cognitief kader of concept dat helpt
bij het organiseren en interpreteren van informatie. Hoe ouder je wordt, des te fijner en abstracter je
,schema’s zijn. Volgens Piaget verklaren twee basis principes onze adaptatie. Deze principes zijn
assimilatie en accommodatie. Assimilatie is het proces waarbij mensen een nieuwe ervaring
interpreteren in termen van hun huidige cognitieve ontwikkelingsstadium en denkwijze. Accommodatie
verwijst naar veranderingen in bestaande manieren van denken, als reactie op nieuwe stimuli of
gebeurtenissen. Deze twee processen tezamen zorgen voor onze cognitieve ontwikkeling.
Cognitieve fase Leeftijdscategorie Voornaamste kenmerken
Sensomotorisch Geboorte – 2 jaar Ontwikkeling van zintuigen, motoriek, geheugen en
objectpermanentie (het idee dat objecten en mensen bestaan
ook al zijn ze niet zichtbaar; weinig tot geen vermogen
dingen symbolisch weer te geven.
preoperationeel 2-7 jaar Ontwikkeling van taal, fijne motoriek en symbolisch denken;
egocentrisch denken (de wereld alleen vanuit jezelf bekijken)
Concreet- 7-12 jaar Ontwikkeling van conservatie van hoeveelheid (het idee dat
operationeel kwantiteit niet gerelateerd is aan de fysieke verschijning,
reversibiliteit (begrijpen van het principe dat je een proces in
gedachten kunt omdraaien) en logica (relatie begrijpen
tussen tijd, afstand en snelheid)
Formeel 12 jaar – Ontwikkeling van logisch redeneren (verbanden zien en
operationeel volwassenheid begrijpen) en abstract denken (het denken komt los van het
concrete)
In grote lijnen is Piagets visie op de volgorde van cognitieve ontwikkeling kloppend maar bij de details
van zijn theorie kun je wel vraagtekens plaatsen. Sommige cognitieve vaardigheden manifesteren zich
duidelijk eerder dan Piaget dacht en daarnaast is de universaliteit in de stadia ook iets om twijfels over
te hebben. Er komen namelijk steeds meer aanwijzingen dat bepaalde cognitieve vaardigheden zich in
sommige culturen op andere tijdstippen manifesteren en daarnaast zijn er in elke cultuur mensen die
Piagets hoogste cognitieniveau nooit lijken te bereiken.
De informatieverwerkingstheorie
Het is een benadering van de cognitieve ontwikkeling die probeert te identificeren op welke manieren
mensen informatie coderen, opslaan en terughalen. De theorie is gebaseerd op de aanname dat je zelf
complex gedrag als leren, herinneren, categoriseren en denken kunt op breken in een reeks individuele,
specifieke stappen. In de loop van de tijd maak je gebruik van verfijndere strategieën waardoor
informatie efficiënter verwerkt kan worden. Deze theorie wordt ook wel de neopiagetiaanse theorie
genoemd omdat het in tegenstelling tot Piaget ervan uit gaat dat de cognitie uit verschillende typen
afzonderlijke vaardigheden bestaat.
Cognitieve neurowetenschappen
Discipline die zich bezighoudt met de relatie tussen hersenprocessen en cognitieve activiteit. Het beoogt
een integratie tussen de cognitieve psychologie en neurowetenschap. Net als de andere cognitieve
perspectieven houdt de cognitieve neurowetenschap rekening met interne, mentale processen. Het
verschil is dat cognitieve neurowetenschappers zich specifiek concentreren op de neurologische
activiteiten die ten grondslag liggen aan denken, probleemoplossing, plannen en organiseren. Ze
proberen de daadwerkelijke locaties en functies binnen de hersenen te achterhalen die verband houden
met verschillende soorten cognitieve activiteiten.
Ecologisch systeem - Bronfenbrenner
Model dat uitgaat van vijf omgevingsniveaus die elk organisme gelijktijdig beïnvloeden
, ▪ Het microsysteem: dagelijkse, directe omgeving waarin we leven. Denk aan ouders, vrienden en
leraren. Kinderen zijn actieve ontvangers van invloeden binnen het microsysteem.
▪ Het mesosysteem: bestaat uit relaties tussen actoren in het microsysteem zoals de relatie tussen de
ouders, met broertjes of zusjes of binnen de buurt.
▪ Het exosysteem: de systemen van het zich ontwikkelde persoon geen onderdeel van is. Dit
beïnvloedt het functioneren van de micro- en mesosystemen. Denk aan het werk van de ouders.
▪ Het macro systeem: vertegenwoordigt de overkoepelende
culturele invloeden waaraan een kind en iedereen om hem
heen blootstaat. De maatschappij in het algemeen,
overheden, religieuze systemen, politiek gedachtegoed en
andere brede, veelomvattende krachten zijn onderdelen van
het macrosysteem.
▪ Het chronosysteem: ligt ten grondslag aan alle andere
systemen. Het omvat de invloed van het verstrijken van de
tijd op de ontwikkeling van kinderen inclusief historische
gebeurtenissen.
De sociaal-culturele theorie – Vygotsky
De sociaal-culturele theorie beschrijft de cognitieve ontwikkeling als het resultaat van sociale interacties
tussen mensen binnen een cultuur. Vygotsky legt hierbij de nadruk op omgevingsinvloeden bij het
bestuderen van menselijke ontwikkeling. Ontwikkeling is een wederzijdse transactie tussen de mensen
in de omgeving van het kind en het kind zelf. Mensen en omstandigheden beïnvloeden het kind en het
kind beïnvloed op zijn beurt de mensen en de omstandigheden. Theoretici die voortbouwden op het
werk van Vygotsky gebruikten bij het beschrijven van het leerproces van kinderen het principe van
scaffolds. Bij scaffolding krijgen kinderen ondersteuning bij het leren van een taak die net boven hun
niveau ligt, waardoor zij een hoger niveau kunnen bereiken. Dat gebied net boven hun niveau noemt
Vygotsky de zone van naaste ontwikkeling (zone of proximal development, ZDP). Naarmate kinderen
de taak beter beheersen, wordt de ondersteuning geleidelijk afgebouwd zodat zij de taak uiteindelijk
zelfstandig kunnen uitvoeren. Alleen misschien heeft Vygotsky wel te weinig oog gehad voor de invloed
van biologische factoren op de ontwikkeling.
De evolutietheorie/ Ethologie/ Gedragsgenetica/ Hechtingstheorie – Darwin/ Lorenz
Een benadering binnen de psychologie die gedrag probeert te identificeren dat het resultaat is van de
genetische erfenis van onze voorouders. Het evolutionair perspectief leunt zwaar op de ethologie, de
wetenschap die kijkt naar de invloed van biologische kenmerken op het gedrag van dieren. Het
evolutionair perspectief omvat ook één van de snelst groeiende gebieden binnen de
ontwikkelingspsychologie; de gedragsgenetica. Gedragsgenetici bestuderen de effecten van erfelijkheid
op gedrag, hoe mensen bepaalde gedragskenmerken erven en hoe genetische aanleg voorspellend is voor
bijvoorbeeld psychologische stoornissen. Epigenetica is hier een belangrijk onderdeel van. Dit
belangrijke deelgebied onderzoek in hoeverre ervaringen en leefomstandigheden iemand erfelijke
aanleg kunnen beïnvloeden.
Conclusie
Geen enkel theoretisch perspectief uit de ontwikkelingspsychologie is een adequate beschrijving van
de gehele ontwikkeling
