Hoorcolleges Gerontologie
Week 45 Inleiding in de gerontologie
Doel van gerontologie:
De student verwerft kennis die noodzakelijk is voor de verpleegkundige beroepsuitoefening in de
zorg aan de ouder wordende mens in de veranderende maatschappij.
Beeld van ouderen in de zorg:
• Weinig studenten kiezen voor de ouderenzorg
• Er heerst een beeld van ‘luiers verschonen’ en wassen
• Mensen komen later in een verpleeghuis, waardoor de complexiteit van de ouderenzorg
enorm is toegenomen (Bakker et al., 2019)
• Er is verbetering van het kennisniveau nodig (hbo en academisch)
• Ouderenzorg ís complexe zorg
• Verpleegkundigen komen overal in de zorg ouderen tegen
– Ambulance, SEH, IC
– Thuis (wijk), verpleeghuis, psychiatrie, huisartsenpost, revalidatie
O.a. interne, neurologische, chirurgische, oncologische, cardiologische, dermatologische
afdelingen in het ziekenhuis
Welke zorg heeft de oudere zorgvrager nodig?
• Besluiten nemen op basis van kennis; kritisch denken en antwoorden formuleren
• Door klinisch redeneren kan de verpleegkundige bepalen welke zorg de zorgvrager nodig
heeft (Wilkinson, 2020)
• Er is kennis nodig van:
– Demografische kenmerken (vergrijzing, waar wonen ouderen?)
– Biologische, psychische, sociale, functionele veroudering en levensloop
– Ziekten, complicaties bij ouderen
– Geriatric giants (geriatrische syndromen)
– Multimorbiditeit en polyfarmacie (Bakker et al., 2019)
Beroepsprofiel verpleegkundige (V&V 2020, 2012)
• Erkenning voor verbetering kennisinhoud geriatrie en gerontologie
• Noodzakelijke onderdelen over ouderen in het onderwijs
• HBO verpleegkundige: Klinisch redeneren, leiderschap, ondernemerschap, professioneel
gedrag, indiceren en uitvoeren van zorg
• Breder theoretisch kader
Gerontologie ≠ Geriatrie
Gerontologie:
de tak van wetenschap die het ouder worden bestudeert, zowel in lichamelijk, maatschappelijk als in
geestelijk opzicht.
De naam stamt af van het Griekse ‘geron’, dat oudere betekent en ‘logie’ dat leer / studie van
betekent
Geriatrie:
een medisch specialisme, gericht op de zorg en behandeling van ouderen.
De naam komt van het Griekse ‘geron’, dat oudere betekent en ‘iatros’ dat arts betekent.
,Geriatrie:
Specialisme dat gericht is op ouderen met meerdere aandoeningen tegelijkertijd. Het gaat dan
om ziektebeelden die worden veroorzaakt door veroudering.
Comorbiditeit: er zijn meerdere aandoeningen/ziekten gerelateerd aan een (chronische) ziekte,
bijv. depressie bij dementie.
Multimorbiditeit: er zijn meerdere aandoeningen/ziekten tegelijk aanwezig, bijv. parkinson en
incontinentie.
Voorspelling:
• De komende jaren zal het aandeel 65-79-jarigen op de totale bevolking sterk stijgen.
• Vanaf 2025 neemt ook de groep 80-plussers sterk toe (= de dubbele vergrijzing).
• In 2040 is naar schatting 26 procent van de bevolking 65-plusser, waarvan een derde
ouder is dan 80 jaar.
Internationale ontwikkelingen
• Japan meest vergrijsde land met 28,4% 65-plussers
• Nederland staat op plaats 20 (18% 65-plussers)
• Europa is het meest vergrijsde continent
• Afrika is het minst vergrijsd, hoewel ook stijgende (vandenwege, 2018).
Vergrijzing en dubbele vergrijzing
• Vergrijzing: het aantal ouderen in de totale bevolking neemt toe
– Van 300.000 (in 1900) naar 3.400.000 (in 2020) 65-plussers
Meer dan vertienvoudigd
• Dubbele vergrijzing: binnen de groep 65-plussers neemt het deel 80-plussers toe
– Op 1 januari 2018 waren 779.000 mensen 80-plusser
Ontgroening en ontgrijzing
• Ontgroening: het aantal jongeren in de totale bevolking neemt af
• Ontgrijzing: het aantal ouderen in de totale bevolking neemt af
Levensverwachting
• Voor de westerse bevolking aanzienlijk toegenomen
• Begin van deze eeuw geleidelijke toename, zelfs van 90-plussers door o.a. betere toegang
tot gezondheidszorg (afschaffing wachtlijsten in de zorg)
• In de 21e eeuw krijgt de groep 65-plussers een groeiend aandeel in de bevolkingsopbouw
ten koste van het aandeel van de groep jongeren (tot 20 jr.)
• In 2020 percentage oud en jong in evenwicht
• Vanaf 2020 toename aantal ouderen
Demografische verschuiving vraagt om nieuwe oplossingen, ook binnen de gezondheidszorg
– Relevante ziekten / verschijnselen die samenhangen met ouder worden
– Naar schatting heeft 35% van de 65-plussers een vorm van hulp of verzorging
nodig
– Normale veroudering, ziekten
Verschuiving in het denken over gezondheid
• Van Focus op ziekte en zorg naar Focus op gezondheid en gedrag- zelfmanagement –>
positieve gezondheid
• Niet het aanbod maar de zorgvraag is leidend
• Vraagt om een andere manier van werken
, • Focus veel meer op vroeg signalering, dus preventie
Verschuiving van ziekte-denken naar functieproblematiek / -behoud
• Relevant te weten welke factoren bepalen dat somatische, psychische en sociale
functieproblemen zich voordoen
• In welke levensfase worden deze factoren van invloed?
• Bij wie is het effect het duidelijkst?
• Welke interventies kunnen worden toegepast en wanneer?
• De rol van de hbo-verpleegkundige en klinisch redeneren
Functioneren:
• Functie: iets kunnen, over een functie beschikken om iets relevants te realiseren
• Essentiële rol in iemands leven
– kunnen blijven bestaan
– in leven blijven
– Existentiële behoeften: eten, drinken, warmte, contact hebben
• Ontbreken hiervan levert angst op en stress en uiteindelijk de dood
Preventie en interventie
• Bevorderen van functiebehoud met als doel:
– functieproblematiek uitstellen
– beperken van de ernst van de gevolgen op relevante levensdomeinen (zoals
emotionele beleving en sociaal-maatschappelijk functioneren)
– Preventietijdvensters: voorkomen van functieverlies tijdens verschillende
levensfasen door toepassing van preventieve (leefstijl) interventies
Kwaliteit van leven
• Hoe kun en wil je ouder worden?
• In welke mate bemoeien burgers zich met elkaar?
– Niet bemoeien (laisser faire)
– Preventie door wet- en regelgeving (vgl. rookverbod in horeca)
– Een zo zelfstandig, autonoom mogelijk leven -> een ‘waar’ bestaan
– De wetenschap levert kennis over factoren die bijdragen aan het vergroten van
kansen op een ‘waar’ bestaan
– Met beschikbare wetenschappelijke kennis eigen keuzes maken die passen bij de
eigen omstandigheden
Ouderdom komt met:
- ‘Veroudering is het met de tijd toenemend optreden van ogenschijnlijk spontane,
irreversibele veranderingen’ (Eulderink, 2004)
- ‘Veroudering is een tijdafhankelijk biologisch proces dat, hoewel het niet een ziekte op
zichzelf betreft, functionele achteruitgangen risico op ziekte en dood met zich meebrengt’
(Bakker, 2019, p.76)
o Ouder worden gaat gepaard met verandering / verliezen op lichamelijk, functioneel,
cognitief en sociaal vlak
• De vroege ouderdom: 65 tot 75 jaar
• De late ouderdom: 75 jaar en ouder
Week 45 Inleiding in de gerontologie
Doel van gerontologie:
De student verwerft kennis die noodzakelijk is voor de verpleegkundige beroepsuitoefening in de
zorg aan de ouder wordende mens in de veranderende maatschappij.
Beeld van ouderen in de zorg:
• Weinig studenten kiezen voor de ouderenzorg
• Er heerst een beeld van ‘luiers verschonen’ en wassen
• Mensen komen later in een verpleeghuis, waardoor de complexiteit van de ouderenzorg
enorm is toegenomen (Bakker et al., 2019)
• Er is verbetering van het kennisniveau nodig (hbo en academisch)
• Ouderenzorg ís complexe zorg
• Verpleegkundigen komen overal in de zorg ouderen tegen
– Ambulance, SEH, IC
– Thuis (wijk), verpleeghuis, psychiatrie, huisartsenpost, revalidatie
O.a. interne, neurologische, chirurgische, oncologische, cardiologische, dermatologische
afdelingen in het ziekenhuis
Welke zorg heeft de oudere zorgvrager nodig?
• Besluiten nemen op basis van kennis; kritisch denken en antwoorden formuleren
• Door klinisch redeneren kan de verpleegkundige bepalen welke zorg de zorgvrager nodig
heeft (Wilkinson, 2020)
• Er is kennis nodig van:
– Demografische kenmerken (vergrijzing, waar wonen ouderen?)
– Biologische, psychische, sociale, functionele veroudering en levensloop
– Ziekten, complicaties bij ouderen
– Geriatric giants (geriatrische syndromen)
– Multimorbiditeit en polyfarmacie (Bakker et al., 2019)
Beroepsprofiel verpleegkundige (V&V 2020, 2012)
• Erkenning voor verbetering kennisinhoud geriatrie en gerontologie
• Noodzakelijke onderdelen over ouderen in het onderwijs
• HBO verpleegkundige: Klinisch redeneren, leiderschap, ondernemerschap, professioneel
gedrag, indiceren en uitvoeren van zorg
• Breder theoretisch kader
Gerontologie ≠ Geriatrie
Gerontologie:
de tak van wetenschap die het ouder worden bestudeert, zowel in lichamelijk, maatschappelijk als in
geestelijk opzicht.
De naam stamt af van het Griekse ‘geron’, dat oudere betekent en ‘logie’ dat leer / studie van
betekent
Geriatrie:
een medisch specialisme, gericht op de zorg en behandeling van ouderen.
De naam komt van het Griekse ‘geron’, dat oudere betekent en ‘iatros’ dat arts betekent.
,Geriatrie:
Specialisme dat gericht is op ouderen met meerdere aandoeningen tegelijkertijd. Het gaat dan
om ziektebeelden die worden veroorzaakt door veroudering.
Comorbiditeit: er zijn meerdere aandoeningen/ziekten gerelateerd aan een (chronische) ziekte,
bijv. depressie bij dementie.
Multimorbiditeit: er zijn meerdere aandoeningen/ziekten tegelijk aanwezig, bijv. parkinson en
incontinentie.
Voorspelling:
• De komende jaren zal het aandeel 65-79-jarigen op de totale bevolking sterk stijgen.
• Vanaf 2025 neemt ook de groep 80-plussers sterk toe (= de dubbele vergrijzing).
• In 2040 is naar schatting 26 procent van de bevolking 65-plusser, waarvan een derde
ouder is dan 80 jaar.
Internationale ontwikkelingen
• Japan meest vergrijsde land met 28,4% 65-plussers
• Nederland staat op plaats 20 (18% 65-plussers)
• Europa is het meest vergrijsde continent
• Afrika is het minst vergrijsd, hoewel ook stijgende (vandenwege, 2018).
Vergrijzing en dubbele vergrijzing
• Vergrijzing: het aantal ouderen in de totale bevolking neemt toe
– Van 300.000 (in 1900) naar 3.400.000 (in 2020) 65-plussers
Meer dan vertienvoudigd
• Dubbele vergrijzing: binnen de groep 65-plussers neemt het deel 80-plussers toe
– Op 1 januari 2018 waren 779.000 mensen 80-plusser
Ontgroening en ontgrijzing
• Ontgroening: het aantal jongeren in de totale bevolking neemt af
• Ontgrijzing: het aantal ouderen in de totale bevolking neemt af
Levensverwachting
• Voor de westerse bevolking aanzienlijk toegenomen
• Begin van deze eeuw geleidelijke toename, zelfs van 90-plussers door o.a. betere toegang
tot gezondheidszorg (afschaffing wachtlijsten in de zorg)
• In de 21e eeuw krijgt de groep 65-plussers een groeiend aandeel in de bevolkingsopbouw
ten koste van het aandeel van de groep jongeren (tot 20 jr.)
• In 2020 percentage oud en jong in evenwicht
• Vanaf 2020 toename aantal ouderen
Demografische verschuiving vraagt om nieuwe oplossingen, ook binnen de gezondheidszorg
– Relevante ziekten / verschijnselen die samenhangen met ouder worden
– Naar schatting heeft 35% van de 65-plussers een vorm van hulp of verzorging
nodig
– Normale veroudering, ziekten
Verschuiving in het denken over gezondheid
• Van Focus op ziekte en zorg naar Focus op gezondheid en gedrag- zelfmanagement –>
positieve gezondheid
• Niet het aanbod maar de zorgvraag is leidend
• Vraagt om een andere manier van werken
, • Focus veel meer op vroeg signalering, dus preventie
Verschuiving van ziekte-denken naar functieproblematiek / -behoud
• Relevant te weten welke factoren bepalen dat somatische, psychische en sociale
functieproblemen zich voordoen
• In welke levensfase worden deze factoren van invloed?
• Bij wie is het effect het duidelijkst?
• Welke interventies kunnen worden toegepast en wanneer?
• De rol van de hbo-verpleegkundige en klinisch redeneren
Functioneren:
• Functie: iets kunnen, over een functie beschikken om iets relevants te realiseren
• Essentiële rol in iemands leven
– kunnen blijven bestaan
– in leven blijven
– Existentiële behoeften: eten, drinken, warmte, contact hebben
• Ontbreken hiervan levert angst op en stress en uiteindelijk de dood
Preventie en interventie
• Bevorderen van functiebehoud met als doel:
– functieproblematiek uitstellen
– beperken van de ernst van de gevolgen op relevante levensdomeinen (zoals
emotionele beleving en sociaal-maatschappelijk functioneren)
– Preventietijdvensters: voorkomen van functieverlies tijdens verschillende
levensfasen door toepassing van preventieve (leefstijl) interventies
Kwaliteit van leven
• Hoe kun en wil je ouder worden?
• In welke mate bemoeien burgers zich met elkaar?
– Niet bemoeien (laisser faire)
– Preventie door wet- en regelgeving (vgl. rookverbod in horeca)
– Een zo zelfstandig, autonoom mogelijk leven -> een ‘waar’ bestaan
– De wetenschap levert kennis over factoren die bijdragen aan het vergroten van
kansen op een ‘waar’ bestaan
– Met beschikbare wetenschappelijke kennis eigen keuzes maken die passen bij de
eigen omstandigheden
Ouderdom komt met:
- ‘Veroudering is het met de tijd toenemend optreden van ogenschijnlijk spontane,
irreversibele veranderingen’ (Eulderink, 2004)
- ‘Veroudering is een tijdafhankelijk biologisch proces dat, hoewel het niet een ziekte op
zichzelf betreft, functionele achteruitgangen risico op ziekte en dood met zich meebrengt’
(Bakker, 2019, p.76)
o Ouder worden gaat gepaard met verandering / verliezen op lichamelijk, functioneel,
cognitief en sociaal vlak
• De vroege ouderdom: 65 tot 75 jaar
• De late ouderdom: 75 jaar en ouder
