Gezondheidsbevordering en preventie
Samenvatting
‘Gezondheidsbevordering en zelfmanagement door verpleegkundigen en verpleegkundig specialisten’
(B. Sassen)
1. Gezondheid, gezondheidsindicatoren en volksgezondheid
1.1 Visies op gezondheid
Ziekte en genezen lange tijd boventoon; genezen van oudsher taak geneeskunde. Geneeskunde niet oplossing
voor alle gezondheidsproblemen. Verandering: bevorderen van gezondheid kreeg meer aandacht. Kansen
gezondheid optimaliseren en inwerking van voor gezondheid ongunstige factoren minimaliseren of op heffen.
Gezondheid bevat waarderende, normerende en culturele aspecten die in tijd en plaats variëren.
1.1.1 Medische, monocausale visie op gezondheid
Medische (of: professionele) gezondheid is afwezigheid van ziekte/ lichaamsgebrek. Monocausale
verklaringswijze van gezondheid en ziekte: ontstaan van ziekte met slechts één oorzaak: micro-organismen.
Oorzaak aanwijsbaar? = ziek. Niet aanwijsbaar? = gezondheid.
Tegenwoordige gezondheidsproblemen niet monocausaal verklaren; problemen ontstaan als gevolg van
verschillende factoren. Verloop is veelal sluipend, hierdoor overgang gezond-ziek niet aan te geven.
Medische benadering onvoldoende houvast om begrip gezondheid te definiëren: rol patiënt bij advies en
behandeling passief. Betere resultaten bij actieve deelname aan eigen zorg, participeren in zorg en behandeling
en betrokken bij besluitvorming. Vroeger: physician-centred care. Nu: patient-centred care.
1.1.2 Biologische visie op gezondheid
Aanpassing van menselijk lichaam aan externe omstandigheden = homeostase; (fysiologische) processen en
(biochemische) reacties in/door menselijk lichaam constant houden. Overleving individu bepaald door mate
waarin organisme in staat is om het interne, inwendige milieu binnen nauwe grenzen constant houden bij
veranderende externe condities.
Biologische visie gezondheid: persoon is gezond als hij ertoe in staat is onder wisselende externe
omstandigheden zijn interne milieu constant te houden. Kan nauwkeurig omschreven worden en is universeel
geldend voor alle mensen.
1.1.3 Psychologische visie op gezondheid (geestelijke dimensie)
Psychologische visie gezondheid: persoon gezond als hij zijn zelf gestelde doelen in leven kan behalen en in zijn
geestelijke behoeften kan voorzien.
Mensen met lichaamsgebrek of lichamelijk ziek zijn, kunnen zichzelf wel als gezond definiëren. Benadering is
heel persoonlijk en is daarom een individuele benadering van gezondheid. Verpleegkundigen kunnen door
observeren van en praten met patiënten inzicht krijgen hoe zij dit ervaren.
1.1.4 Sociale visie op gezondheid (sociale dimensie)
Sociale visie gezondheid: persoon gezond als hij zijn sociale rollen in maatschappij kan vervullen binnen de
geldende waarden en normen.
Maatschappelijk functioneren staat centraal. Ziek als je je niet kan aanpassen en gedragen naar waarden en
normen van zijn cultuur.
Verpleegkundigen kunnen sociale aspecten gezondheid patiënt belichten door te informeren naar hun sociale
functioneren.
, WHO, accent op exogene factoren
Aandacht aan exogene factoren, zoals bacteriën en parasieten. Oplossingen gezocht. Bevolking niet bij
betrokken. Ook vaccinatie- en immunisatieprogramma’s.
WHO, verklaring van Alma-Ata
Aandacht gericht op gezamenlijk inzetten voor verbetering gezondheid in 34 landen. Verbeteren
gezondheidszorgonderwijs, preventie gezondheidsproblemen, bevorderen voedselvoorzieningen, goede
moeder- en kinderzorg en goede gezondheidszorg.
WHO, primaire gezondheidszorg
Basis- en eerstelijnsgezondheidszorg vormen een aanvaardbaar niveau van gezondheid voor iedereen. Moet
gezondheid van wereldbevolking beschermen en bevorderen.
1.1.5 Humane, multicausale visie op gezondheid
Volgens WHO is een persoon gezond als hij zich psychologisch, sociaal en mentaal goed voelt en niet alleen de
afwezigheid van ziekte of lichaamsbeperking.
Multicausale, multifactoriële visie: verbind de biologische, psychologische en sociale visie op
gezondheid (=humane benadering, figuur)
Humane visie op gezondheid biedt geen duidelijk criterium voor verpleegkundige om gezond-ziek te
onderscheiden. Reden: volledig lichamelijk, geestelijk en sociaal welbevinden onmogelijk is. Wel
aanknopingspunten en holistische mensbeeld dat eruit spreekt is het algemene uitganspunt voor verlenen van
kwalitatief goede en verantwoorde verpleegkundige zorg.
WHO, Ottawa Charter for health promotion
Nadruk op gezondheidsbevordering. 5 aandachtsgebieden;
- Ontwikkelen van gezondheidsbeleid
- Ontwikkelen van fysieke en maatschappelijke omgeving die gezondheid bevordert
- Versterken van community action
- Ontwikkelen van gezondheidsvaardigheden bij mensen om kansen op gezondheid te optimaliseren
- Heroriëntatie op gezondheidszorgvoorzieningen
1.1.6 Dynamische visie op gezondheid
Dynamische visie gezondheid: mens als holistische eenheid gezond wanneer hij in balans is met zowel zichzelf
als zijn externe milieu. Door aanpassingsvermogen is hij in staat regie te houden over zijn gezondheid
(vermogen aanpassen fysieke, emotionele & sociale uitdagingen van leven).
Rekening gehouden met aspect van veranderende gezondheid; positief als negatief. Accent op
aanpassingsvermogen van mens en bereiken van evenwicht met omgeving. Objectief (waarnemen) en subjectief
(ervaren) maken hierbij deel uit.
Niet gezondheidsprobleem centraal, maar aanpassingsvermogen aan wisselende invloeden evenwicht
tussen draaglast en draagkracht van belang;
- Ziekte = ‘uit balans zijn’ -> evenwicht verstoord
- Gezond = ‘in balans zijn’
“Health is not simply the absence of disease: it is something positive, a
joyful attitide toward life mand a cheerful acceptance of the
responsibilities that life puts upon the individual” (Breslow, 1999)
Pijlers voor positieve gezondheid;
- Iedereen toegang tot gezondheidszorg, ondanks armoede
- Goed gezondheidszorgsysteem dat prioriteit geeft aan gezondheid
zou mensgerichte geïntegreerde zorg moeten bieden
Samenvatting
‘Gezondheidsbevordering en zelfmanagement door verpleegkundigen en verpleegkundig specialisten’
(B. Sassen)
1. Gezondheid, gezondheidsindicatoren en volksgezondheid
1.1 Visies op gezondheid
Ziekte en genezen lange tijd boventoon; genezen van oudsher taak geneeskunde. Geneeskunde niet oplossing
voor alle gezondheidsproblemen. Verandering: bevorderen van gezondheid kreeg meer aandacht. Kansen
gezondheid optimaliseren en inwerking van voor gezondheid ongunstige factoren minimaliseren of op heffen.
Gezondheid bevat waarderende, normerende en culturele aspecten die in tijd en plaats variëren.
1.1.1 Medische, monocausale visie op gezondheid
Medische (of: professionele) gezondheid is afwezigheid van ziekte/ lichaamsgebrek. Monocausale
verklaringswijze van gezondheid en ziekte: ontstaan van ziekte met slechts één oorzaak: micro-organismen.
Oorzaak aanwijsbaar? = ziek. Niet aanwijsbaar? = gezondheid.
Tegenwoordige gezondheidsproblemen niet monocausaal verklaren; problemen ontstaan als gevolg van
verschillende factoren. Verloop is veelal sluipend, hierdoor overgang gezond-ziek niet aan te geven.
Medische benadering onvoldoende houvast om begrip gezondheid te definiëren: rol patiënt bij advies en
behandeling passief. Betere resultaten bij actieve deelname aan eigen zorg, participeren in zorg en behandeling
en betrokken bij besluitvorming. Vroeger: physician-centred care. Nu: patient-centred care.
1.1.2 Biologische visie op gezondheid
Aanpassing van menselijk lichaam aan externe omstandigheden = homeostase; (fysiologische) processen en
(biochemische) reacties in/door menselijk lichaam constant houden. Overleving individu bepaald door mate
waarin organisme in staat is om het interne, inwendige milieu binnen nauwe grenzen constant houden bij
veranderende externe condities.
Biologische visie gezondheid: persoon is gezond als hij ertoe in staat is onder wisselende externe
omstandigheden zijn interne milieu constant te houden. Kan nauwkeurig omschreven worden en is universeel
geldend voor alle mensen.
1.1.3 Psychologische visie op gezondheid (geestelijke dimensie)
Psychologische visie gezondheid: persoon gezond als hij zijn zelf gestelde doelen in leven kan behalen en in zijn
geestelijke behoeften kan voorzien.
Mensen met lichaamsgebrek of lichamelijk ziek zijn, kunnen zichzelf wel als gezond definiëren. Benadering is
heel persoonlijk en is daarom een individuele benadering van gezondheid. Verpleegkundigen kunnen door
observeren van en praten met patiënten inzicht krijgen hoe zij dit ervaren.
1.1.4 Sociale visie op gezondheid (sociale dimensie)
Sociale visie gezondheid: persoon gezond als hij zijn sociale rollen in maatschappij kan vervullen binnen de
geldende waarden en normen.
Maatschappelijk functioneren staat centraal. Ziek als je je niet kan aanpassen en gedragen naar waarden en
normen van zijn cultuur.
Verpleegkundigen kunnen sociale aspecten gezondheid patiënt belichten door te informeren naar hun sociale
functioneren.
, WHO, accent op exogene factoren
Aandacht aan exogene factoren, zoals bacteriën en parasieten. Oplossingen gezocht. Bevolking niet bij
betrokken. Ook vaccinatie- en immunisatieprogramma’s.
WHO, verklaring van Alma-Ata
Aandacht gericht op gezamenlijk inzetten voor verbetering gezondheid in 34 landen. Verbeteren
gezondheidszorgonderwijs, preventie gezondheidsproblemen, bevorderen voedselvoorzieningen, goede
moeder- en kinderzorg en goede gezondheidszorg.
WHO, primaire gezondheidszorg
Basis- en eerstelijnsgezondheidszorg vormen een aanvaardbaar niveau van gezondheid voor iedereen. Moet
gezondheid van wereldbevolking beschermen en bevorderen.
1.1.5 Humane, multicausale visie op gezondheid
Volgens WHO is een persoon gezond als hij zich psychologisch, sociaal en mentaal goed voelt en niet alleen de
afwezigheid van ziekte of lichaamsbeperking.
Multicausale, multifactoriële visie: verbind de biologische, psychologische en sociale visie op
gezondheid (=humane benadering, figuur)
Humane visie op gezondheid biedt geen duidelijk criterium voor verpleegkundige om gezond-ziek te
onderscheiden. Reden: volledig lichamelijk, geestelijk en sociaal welbevinden onmogelijk is. Wel
aanknopingspunten en holistische mensbeeld dat eruit spreekt is het algemene uitganspunt voor verlenen van
kwalitatief goede en verantwoorde verpleegkundige zorg.
WHO, Ottawa Charter for health promotion
Nadruk op gezondheidsbevordering. 5 aandachtsgebieden;
- Ontwikkelen van gezondheidsbeleid
- Ontwikkelen van fysieke en maatschappelijke omgeving die gezondheid bevordert
- Versterken van community action
- Ontwikkelen van gezondheidsvaardigheden bij mensen om kansen op gezondheid te optimaliseren
- Heroriëntatie op gezondheidszorgvoorzieningen
1.1.6 Dynamische visie op gezondheid
Dynamische visie gezondheid: mens als holistische eenheid gezond wanneer hij in balans is met zowel zichzelf
als zijn externe milieu. Door aanpassingsvermogen is hij in staat regie te houden over zijn gezondheid
(vermogen aanpassen fysieke, emotionele & sociale uitdagingen van leven).
Rekening gehouden met aspect van veranderende gezondheid; positief als negatief. Accent op
aanpassingsvermogen van mens en bereiken van evenwicht met omgeving. Objectief (waarnemen) en subjectief
(ervaren) maken hierbij deel uit.
Niet gezondheidsprobleem centraal, maar aanpassingsvermogen aan wisselende invloeden evenwicht
tussen draaglast en draagkracht van belang;
- Ziekte = ‘uit balans zijn’ -> evenwicht verstoord
- Gezond = ‘in balans zijn’
“Health is not simply the absence of disease: it is something positive, a
joyful attitide toward life mand a cheerful acceptance of the
responsibilities that life puts upon the individual” (Breslow, 1999)
Pijlers voor positieve gezondheid;
- Iedereen toegang tot gezondheidszorg, ondanks armoede
- Goed gezondheidszorgsysteem dat prioriteit geeft aan gezondheid
zou mensgerichte geïntegreerde zorg moeten bieden
